قازاقستان • 02 جەلتوقسان، 2022

ەلوردادا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ ەۆوليۋتسياسى تالقىلاندى

54 رەت كورسەتىلدى

تۇڭعىش پرەزيدەنت كىتاپحاناسىندا رەسپۋبليكانىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنىنە جانە قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ ەۆوليۋتسياسىنا ارنالعان «قازاقستانداعى پرزيدەنتتىك ينستيتۋت: ءداستۇر، قازىرگى زامان جانە بولاشاعى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى، دەپ حابارلايدى Egemen.kz.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 26 قاراشادا ءوزىنىڭ ۇلىقتاۋ ءراسىمى كەزىندە: «ۇلتتىڭ بوستاندىق جولىنداعى تاباندى كۇرەسىنىڭ ارقاسىندا قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن الدى. ەگەمەن مەملەكەتتىڭ قۇرىلۋىنا، ونىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ جولىندا وراسان زور ەڭبەك سىڭىرگەن تاريحي تۇلعالارىمىزعا ءادىل باعا بەرۋىمىز كەرەك. تابىستاردى جانە ولقىلىقتاردى اجىراتاتىن بۇل – ۋاقىت جانە تاريح.  ۋاقىت – ەڭ ءادىل قازى، ال تاريح – بارىنە تارازى. سوندىقتان ساياسي ناۋقانشىلدىققا جول بەرمەۋىمىز قاجەت. ءبىز بولاشاقتا ادىلەتتى مەملەكەت بولامىز دەسەك، وتكەنگە ادىلدىكپەن قاراپ، ودان تاعىلىم الا ءبىلۋىمىز كەرەك»، دەپ مالىمدەدى.

ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك، تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى 2012 جىلدان باستاپ اتاپ وتىلەدى. مەرەكە كۇنىن تاڭداۋعا 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنداعى جالپىحالىقتىق سايلاۋدىڭ ناتيجەسىندە ن.ءا.نازارباەۆ قازاق سسر پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا سايلانۋى نەگىز بولدى.  سونىمەن قازاقستاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىلىگى مەن ەگەمەندىگىن نىعايتۋدا، سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ودان ءارى ناتيجەلى دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى ءرول اتقارعان پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت ءداستۇرىنىڭ نەگىزى قالاندى. تاۋەلسىزدىكتىڭ كەيىنگى ونجىلدىقتارىندا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت ەكونوميكا مەن ساياساتتاعى جانە قوعامداعى جاڭعىرتۋلاردىڭ باستاماشىسى بولعاندىعىن ايتا كەتۋ كەرەك. ول ترانسفورماتسيالار مەن پروگرەسسيۆتى رەفورمالاردىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولدى.

دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك جانە اسكەري قايراتكەرى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق قاھارمانى ب. ە. ەرتاەۆ، ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى، ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ز.ك. شاۋكەنوۆا، قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ت. ب. قاليەۆ، عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ا. م. امرەباەۆ، پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستاندىق ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم باسشىسى س. ب. احمەتجاروۆ، پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەلەرى د.ر.اشىمباەۆ جانە م.م.شيبۋتوۆ، پارلامەنت سەناتى حاتشىلىعى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى ج. ك. تولەندينوۆا، «م. نارىكباەۆ اتىنداعى قازگزۋ ۋنيۆەرسيتەتى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ا. ب. كاربوزوۆا، «التەرناتيۆا» وزەكتى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ا.ە. چەبوتارەۆ، ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ ساياساتتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ب.ا. عابدۋلينا، «AMANAT» پارتياسىنىڭ قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساياسي تالداۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى د.ە. بازاروۆ ءسوز سويلەدى.

ءىس-شاراعا ونلاين جانە وفلاين فورماتتا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرىنىڭ، پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ 300-دەن استام وكىلدەرى، جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دوكتورانتتارى، ماگيسترانتتارى مەن ستۋدەنتتەرى جانە ەلىمىزدىڭ مەكتەپتەرى مەن كوللەدجدەرىنىڭ پەداگوگ-تاريحشىلارى قاتىستى.

«بيىل مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاڭا ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ماقساتىن كوزدەيتىن ءىرى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى جاريا ەتتى. جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قازاقستاننىڭ نەگىزگى زاڭىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلۋى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ باستاماسى بولدى. الداعى قايتا قۇرۋلار بيلىكتى ورتالىقسىزداندىرۋعا جانە باسقارۋدىڭ سۋپەرپرەزيدەنتتىك ۇلگىسىنەن مىقتى پارلامەنتى بار پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا  كوشۋگە باعىتتالعان. 1995 جىلعى كونستيتۋتسياعا سايكەس قۇرىلعان سۋپەرپرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىندا ءوز ءرولىن اتقارعانى ءسوزسىز. بىراق بۇگىندە دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار نىعايىپ، ساياسي مادەنيەت ارتقان سايىن ساياسي جۇيەنى قازىرگى شىندىققا بەيىمدەۋ ماسەلەسى تابيعي تۇردە ءپىسىپ جەتىلدى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتقا دا اسەر ەتەدى. پرەزيدەنت لاۋازىمىندا بولۋدىڭ ءبىر رەتتىك 7 جىلدىق مەرزىمىن بەلگىلەۋ جونىندەگى تۇزەتۋ رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ ءوز وكىلەتتىگىن جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭىنە پارتيالىق بەيتاراپتىق قاجەتتىلىگى تۋرالى قابىلدانعان كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەرمەن سايكەس كەلەدى. پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىكتەردەگى وزگەرىستەر جاڭا ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ستراتەگياسىنا بارىنشا ساي كەلەتىن پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ وڭتايلى مودەلىن ىزدەۋدى كورسەتەدى»، دەدى تۇڭعىش پرەزيدەنت كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى ب. تەمىربولات.

ءوز كەزەگىندە مەملەكەت جانە اسكەري قايراتكەر، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق قاھارمانى باقىتجان ەرتاەۆ تا ءوز پىكىرىمەن ءبولىستى.

«قازىر ۋاقىت، فورماتسيا، دامۋ شارتتارى وزگەرۋدە. قوعامدا جاڭا سۇرانىستار تۋىنداپ جاتىر. قازاقستان مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋدى جانە جەتىلدىرۋدى جالعاستىرۋدا. بيىل مەملەكەت باسشىسى ق. ك. توقاەۆ اۋقىمدى كونستيتۋتسيالىق رەفورما جاسادى. بۇل ءادىل قازاقستاننىڭ قۇرىلىسى اياسىندا مەملەكەتتىلىكتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدەرىن جاڭارتۋعا اكەلدى»، دەدى ول.

بۇدان سوڭ، پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى دانيار اشىمباەۆ پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ العاش ەنگىزىلگەن كەزەڭىن ءسوز ەتتى.

«ەكپىندى دەموكراتيالاندىرۋ جانە ەل باسشىلىعىنىڭ باسقارۋدى جوعالتۋى ورتالىقسىزداندىرۋعا جانە باسقارۋ جۇيەلەرى مەن بارلىق قولدانىستاعى ورگانداردىڭ ىدىراۋىنا اكەلدى. حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسى مەن اتقارۋ كوميتەتتەرىنە نەگىزدەلگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ بۇرىنعى جۇيەسى جۇمىس ىستەمەيتىن بولىپ شىقتى. ال كوممۋنيستىك پارتياعا بەكىتىلگەن بيلىك بەدەلىن جوعالتىپ، قۇلدىراي باستادى. ناتيجەسىندە ۆاكۋم پايدا بولدى، ول حاوسقا اينالۋى مۇمكىن ەدى. سول كەزدىڭ وزىندە، 1989 جىلدىڭ كۇزىندە جوعارعى كەڭەستىڭ توراعاسى لاۋازىمى پايدا بولدى – بۇل بولاشاق پرەزيدەنتتىكتىڭ العاشقى انالوگى. 1990 جىلدىڭ باسىندا مۇنداي لاۋازىم ءبىزدىڭ رەسپۋبليكادا قاجەتتى بارلىق پروتسەستەردى قامتاماسىز ەتپەيتىنى بەلگىلى بولدى، ءارى كوكتەمدە پرەزيدەنت تۋرالى زاڭ قابىلدانعان-دى. ول كەزدە سايلاۋ جوعارعى كەڭەستىڭ سەسسياسىندا ءوتتى. وندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءابسوليۋتتى كوپشىلىك داۋىسقا يە بولدى. وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا كەڭەستىك پارتيالىق بيلىك پەن جاڭا پرەزيدەنتتىك بيلىكتى بىرىكتىرۋگە ارەكەت جاسالدى. ناتيجەسىندە، مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانعاننان كەيىن كونستيتۋتسيالىق رەفورما جۇرگىزىلدى»، دەدى دانيار اشىمباەۆ.

سونداي-اق «التەرناتيۆا» وزەكتى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اندرەي چەبوتارەۆ پرەزيدەنت سايلاۋى كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋداراتىن ەرەكشە وقيعا ەكەنىن ايتتى. 

«تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا ەلىمىزدە 7 سايلاۋ ناۋقانى ءوتتى. 1991 جىلى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك پەن ەگەمەندىككە يە بولۋ پروتسەسىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى. بۇل سايلاۋ ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭگە ودان ءارى ساياسي كۇن ءتارتىبىن دامىتۋعا سەرپىن بەردى. وتىز جىلدىق كەزەڭنىڭ ءارتۇرلى جىلدارىنداعى سايلاۋ ناۋقاندارىنىڭ مىسالىندا ءبىز پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ ەۆوليۋتسياسىن كورەمىز. بيىلعى سايلاۋ مەملەكەت باسشىسى ق.ك. توقاەۆ جاريالاعان قۋاتتى جاڭا كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار شەڭبەرىندە ءوتتى. مەملەكەتتىك باسقارۋ قۇرىلىمىنداعى پرەزيدەنتتىك پروتەكتسيا قىسقاردى، ەندى پرەزيدەنت تەك ءبىر رەت جەتى جىلدىق مەرزىمگە سايلانا الادى. 2022 جىلعى سايلاۋ ناۋقانى يدەيالار مەن قۇندىلىقتار باسەكەلەستىگىن كورسەتتى. ءار كانديدات ءوزىنىڭ بەلگىلى ءبىر كۇن ءتارتىبىن ەنگىزدى. بۇگىن ءبىز رەسپۋبليكامىزدىڭ ساياسي دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىندە تۇرمىز»، دەدى ول.

تالقىلاۋ بارىسىندا ءسوز العان پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى مارات شيبۋتوۆ قازىر پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت جاڭا كەزەڭدى وتكەرىپ جاتقانىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، پرەزيدەنتتىڭ اتقاراتىن فۋنكتسيالارىنىڭ كولەمى، بيلىكتىڭ باسقا تارماقتارىمەن قارىم-قاتىناسى وزگەرۋدە. بۇعان پرەزيدەنتكە تالاپ قوياتىن جانە وعان سايكەس كەلۋى كەرەك ورتا دا اسەر ەتەدى. 

«پوستكەڭەستىك ەلدەردە ەكونوميكالىق، ەنەرگەتيكالىق جانە اسكەري داعدارىس جاعدايىندا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت جوعارى سۇرانىسقا يە بولىپ، وزەكتى بولا تۇسەتىنىن ۇعىنۋ كەرەك. ءبىز پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتى ىشكى جانە سىرتقى ورتاعا سايكەس كەلەتىن ەۆوليۋتسيالىق نارسە رەتىندە تالداۋىمىز كەرەك. بىراق رەسمي وكىلەتتىكتەردىڭ كولەمى ارقاشان ناقتى وكىلەتتىكتەردىڭ كولەمىنە سايكەس كەلمەيتىنىن ەسكەرۋ قاجەت»، دەدى م. شيبۋتوۆ.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار