مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتىلعان نۇسقاۋلارعا سايكەس ازىرلەنگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسى كوپ ۆەكتورلى ساياسات قاعيداتىن ۇستاناتىن ەل ەكەنىمىزدى كوپشىلىككە تاعى ءبىر دالەلدەپ بەردى. وسى رەتتە ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى ارداگەرلەردىڭ ءبىرى تولەۋتاي سۇلەيمەنوۆكە جولىعىپ, تۇجىرىمداما تۋراسىندا وي ءبولىسۋىن وتىنگەن ەدى.
– تولەۋتاي ىسقاق ۇلى, سىرتقى ساياساتقا قاتىستى قۇجاتتار نەگىزىنەن جالپى جۇرتشىلىققا جاريا ەتىلە بەرمەيدى. بىراق وسى جولى تۇجىرىمداما باسپاسوزدە جاريالانىپ, حالىق وقىپ, قانداي تۇسقا باسىمدىق بەرىلگەن, قانداي مىندەتتەر قويىلعان ەكەن دەپ قىزىعۋشىلىق تانىتقانى انىق. ءسىز مول تاجىريبەسى, كاسىبي ديپلوماتسىز, وسى قۇجاتتىڭ بۇرىنعىلاردان ايىرماسى, ەرەكشەلىگى نەدە دەپ بىلەسىز؟
– بۇل – ماڭىزدى, قۇندى قۇجات. تاريح دوڭگەلەگى اينالعان سايىن, زامان دا وزگەرەدى, ءومىر دە وزگەرەدى. قازىرگى قۇجات ەلباسىنىڭ قاڭتار ايىنداعى جولداۋىندا قويىلعان كوپ مىندەتتەرگە قاتىستى تۋىپ وتىر. ول مىندەتتەر وزدىگىنەن ىسكە اسپايدى عوي.
راس ايتاسىز, بۇل تۇجىرىمداما 2006 جىلعى, 2009 جىلعى تۇجىرىمدامالاردان وزگەشە (ولار تيپتىك, تەوريالىق تۇرعىدا جاسالعان), ياعني ول – جولداۋدا قويىلعان مىندەتتەردىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ءرولىنسىز جۇزەگە اسىرىلمايتىنى ەسكەرىلىپ بارىپ بايىپتالعان قۇجات. ءبىز الدىمىزعا الەمدەگى اسا دامىعان 30 ەلدىڭ اراسىنا ەنۋ مىندەتىن قويساق, ونى ەشقاشاندا جەكە ءوزىمىز اتقارا المايمىز. سوندىقتان دا مۇنى ۇلكەن ماقسات جولىنداعى قۇجات دەگەنىمىز ءجون.
سىرتقى ساياساتتا ءسىم-ءنىڭ ەلشىلىكتەرى, وكىلدىكتەرى, كونسۋلدىقتارى بار, ولاردىڭ بارلىعى وسى تۇجىرىمداما بويىنشا ناقتى جۇمىستار اتقاراتىن بولادى. تۇجىرىمداما 6 جىلعا باعىتتالىپ وتىر, وسى مەزگىلدە وزىق ەلدەردىڭ يننوۆاتسيالارىن, ۇزدىك تەحنولوگيالارىن, ينۆەستيتسيالارىن تارتىپ, ەلگە الىپ كەلىپ, حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالدىرساق, ول قۇجاتتا كورسەتىلگەن مىندەتتەردىڭ ناقتى ورىندالۋى بولماق. سوندا ءبىز دىتتەگەن مەجەمىزگە ءتىپتى ويلاعاننان دا بۇرىنىراق, 20-25 جىلدىڭ ىشىندە جەتۋىمىز ابدەن مۇمكىن. سىرتقى ساياسات وسى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزۋى ءتيىس.
تۇجىرىمدامانىڭ ەرەكشەلىگى دەگەندە ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتىمىزداعى بۇرىنعى باسىمدىقتارىمىز رەسەي, اقش, قىتاي, ەۋروپا ەلدەرىنەن وزگە جاڭا باعىتتار, اتاپ ايتقاندا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا, تىنىق مۇحيتى باسسەينىندەگى ەلدەر قوسىلىپ وتىر, مۇندا, سونىمەن قاتار, ەكونوميكاعا دا باسا نازار اۋدارىلعان.
– قازىرگى كۇنى بۇكىل الەم مويىنداپ وتىرعان مىقتى دەرجاۆالار بار. مىسالى, ءبىز ءوز ەلىمىزدى الىپ قارايتىن بولساق, گەوساياسي ورنالاسۋ تۇرعىسىنان ءبىر جاعىنان رەسەي, ەكىنشى جاعىنان قىتاي, ۇشىنشىدەن, ەۋرووداق ەلدەرى, ءتورتىنشى جاعىنان اقش سىندى تورتتاعاننىڭ ورتاسىندا جاتىر. سوندىقتان وسىنداي مۇددەلەردىڭ توعىسقان تۇسىندا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىندا كورسەتىلگەندەي, ينتەگراتسياعا مەيلىنشە ەنۋى, ونىڭ ىشىندە ەۋرازيالىق وداق, رەسەي, بەلارۋسپەن كەدەن وداعىندا ءبىر قۇرامنان تابىلۋىندا مۇددە قايشىلىقتارى قانشالىقتى دەپ ويلايسىز؟ ونىڭ ەلىمىزگە قانشالىقتى اسەر-ىقپالى بولۋى ىقتيمال؟
– وتە جاقسى سۇراق. بۇل ءوزى تەوريالىق اسپەكتىلەرى بار ماسەلە. نەگە دەسەڭىز, ءبىز ەرەكشە مەملەكەتپىز, تەڭىزگە شىعاتىن جولىمىز جوق, جان-جاعىمىزدان قۇرلىقتاعى مەملەكەتتەر قورشاپ جاتقان ەلمىز. مۇنى تاريحتىڭ, تابيعاتتىڭ, جاراتقاننىڭ قازاق حالقىنا لايىقتاعانى دەسە دە بولادى. سوندىقتان بىزگە قارىم-قاتىناستاردى ۇلعايتۋ ارقىلى وسى قورشاۋدان شىعۋ كەرەك. جول تابۋ كەرەك جانە سول جولداردىڭ سان تاراۋ, تارام-تارام بولعانى ەلىمىزگە وتە ءتيىمدى. شىن مانىندە سالىنىپ جاتقان باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا جولى, مۇناي-گاز قۇبىرلارىنىڭ جۇرگىزىلۋى, تەمىرجولدارىمىز گەوگرافياسىنىڭ كەڭەيۋى وسى كەمشىلىكتى تولتىرۋدىڭ قادامدارى.
ءبىز الەمگە وزىمىزگە قارجىلىق جاعىنان بولسىن, باسقاداي تۇردە بولسىن قيىندىق تۋعىزباي شىعۋدى ويلايمىز. سەبەبى, تىنباي قوزعالىستا, دامۋ ۇستىندەگى الەمنىڭ بەلدى وكىلى ەكەنىڭدى تانىتۋدا, وسىدان پايدا كورۋدە ءوزىڭنىڭ ىلكىمدىلىگىڭنىڭ اتقارار ءرولى زور, ءار قازاق وسىنى جەتە ۇعىنۋى ءتيىس. ال وسىنىڭ بارلىعى ينتەگراتسيا. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ءسىز ايتىپ وتىرعان ءتورت بۇرىشقا جاقىنداۋدىڭ جاقسى دا, جامان دا تۇستارى بار. جاقسىلىعى ينتەگراتسيا ارقىلى ولاردان تارتىلاتىن ينۆەستيتسيالاردىڭ تىنىستى اشا تۇسەتىندىگى. ولار ازىرشە بىزدەن گورى قۋاتتىراق جانە نارىق زاڭى سول, كىم-كىمنىڭ دە پايدا تاپقىسى كەلەدى. بۇرىن ءبىز ولاردان اقشا سۇرايتىن بولساق, قازىر تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعىداي ەشكىمگە كىرىپتار ەمەسپىز. ولار بىزگە كەلىپ, پايداسىن شىعارىپ, زاۋىتتار سالىپ, كاسىپورىندار اشادى, بىراق ءوز جۇرتتارىنا كەتكەندە سولاردىڭ بارلىعىن وڭگەرىپ الىپ كەتپەيدى عوي, حالىقتىڭ, ەلدىڭ يگىلىگى بولىپ قالادى. ول ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شارتىندا انىق كورسەتىلگەن. مۇنداعى ينتەگراتسيا تەك ەكونوميكالىق تۇرعىدا, ەلدىككە, ساياسي ەگەمەندىككە, دەربەستىككە ەشكىم قول سۇعا المايدى دەپ اشىپ ايتىلعاندىقتان, تاۋەلسىزدىگىمىزگە مىقتى بولۋعا ءتيىسپىز.
جالپى, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ءتۇپسىز, شەكسىز جۇرە بەرەدى, ال ساياسي ينتەگراتسيانىڭ شەگى بار. نەگە دەسەڭىز, ول ءبىزدىڭ بوستاندىعىمىزعا, تاۋەلسىزدىگىمىزگە تىكەلەي قاتىستى. سوندىقتان, قازاقستاننىڭ ساياسي ينتەگراتسياعا بارمايتىنى ايقىن كورسەتىلىپ وتىر.
سۇراعىڭىز ورىندى, دەگەنمەن, ۇنەمى ەستە ۇستايتىن ماسەلە, ول – كورشىلەرمەن تاتۋ بولۋ. قازاقتا «كورشىڭ جامان بولسا, كوشىپ كەت, بىراق جانجالداسپا, جامانداسپا» دەگەن ءسوز بار. قۇدايعا شۇكىر, كورشىلەرىمىز جامان ەمەس, مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم, ءتىپتى انا دۇنيەگە بارعاندا دا «كورشىڭمەن قالاي بولدىڭ», دەپ سۇرالادى دەيدى. قازاق كورشى حاقىسىن جەمەگەن. سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىندا ءبىزدىڭ كورشىلەرمەن دە, وزگەلەرمەن دە ارالاستىعىمىزدى ايقىندايتىن كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىمىز انىق كورسەتىلگەن.
– كورشىمەن تاتۋ بولۋ كەرەك دەگەن ءسىزدىڭ سوزىڭىزدەن شىعادى, قازاقستاننىڭ وزگە بايلىعى جەتىپ ارتىلعانىمەن, كەلەشەكتە ءبىر ماسەلەنىڭ قيىندىعىن ۇرپاعىمىز تارتۋى مۇمكىن. ول تاعى دا وسى تۇجىرىمدامادا كورسەتىلگەن ترانسشەكارالىق وزەندەر جايى. بۇل جايىندا نە ايتار ەدىڭىز؟
– سۋ ماسەلەسى سوناۋ كەڭەستەر وداعى تۇسىندا دا بار بولاتىن. بىراق ونى ماسكەۋ رەتتەپ وتىراتىن. قازىر تاۋەلسىزدىك العالى تاجىكستان بولسىن, قىرعىزستان بولسىن جەرلەرىندەگى سۋ رەسۋرستارىن وزدەرىنە ءتيىمدى ەتىپ, پايداسىن كوبىرەك الۋعا تىرىسادى. سۋدىڭ باعاسىن كوتەرىپ, ەلەكتر ستانسالارىن سالىپ, قۋاتتى دا قىمباتقا ساتقىلارى كەلەدى. بۇل – نارىق زاڭى. ولارعا دا دامۋ كەرەك, قۇر جەمىس-جيدەكپەن الىسقا بارا المايسىڭ.
مەنىڭ ويىمشا, بۇل رەتتە وتە ءتيىمدى, ەكى جاق تا قىزىعا ىسكە كىرىسەتىن كەلىسىمدەر قاجەت, قىتايمەن دە, قىرعىز كورشىمىزبەن دە. شىن ساياساتكەر قانداي قيىن ءتۇيىندى دە كەلىسسوز ارقىلى شەشەدى.
سۋسىز تىرشىلىك جوق, ءبىزدىڭ دالالارىمىزدا بىرنەشە جۇزدەگەن شاقىرىم ءجۇرىپ كەلە جاتىپ, سۋ ىشەتىن قۇدىق تاپپايسىز. سوندىقتان سۋ ماسەلەسىندە ويلاناتىن تۇستار بارشىلىق.
– تۇجىرىمدامادا ءسىزدىڭ ەڭ ءبىر كوڭىلىڭىزدەن شىققان, مىنا تۇستىڭ قامتىلعانى وتە جاقسى بولدى دەگەن جەرىڭىز بار ما؟
– بۇل – ناعىز پراكتيك ءۇشىن تاپتىرمايتىن قۇجات. اشەيىن ءجاي ءسوز ەمەس, اتقارىلاتىن ءىس وسىلاي جاسالىپ, جوبالانۋى كەرەك. مەن ءوزىم قولمەن اتقارعاندى ۇناتاتىن پراكتيك اداممىن, 11 ەلدە ەلشى بولدىم. سوندىقتان تۇجىرىمداما سىرتقى ساياسات سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ءاربىر قىزمەتكەردىڭ ۇستەلىنىڭ ۇستىندە جاتاتىن, كۇندەلىكتى ءىسىن اتقارۋعا باعىت بەرەتىن قۇجات دەپ ويلايمىن.
مەن مينيستر بولعاندا مينيسترلىكتىڭ شتاتى 15 ادامعا جەتپەيتىن. بۇل سالادا بىلىكتى ادام ساۋساقپەن سانارلىق ەدى. ەلشىلىكتەردى اشۋ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ, ىسساپارلارعا بارۋ – بارلىعى قيىن, ەلدە اقشا جوق, قاراجات قىسپاعى ادىمدى اشتىرمايتىن. ناناسىز با, سول ۋاقىتتاردا شەتەلگە ىسساپارعا شىققانىمىزدا بىزگە بەرىلەتىن تاۋلىكتىك سوما 2 دوللار ەدى. قازىر ءبارى بار, قازاقستان تانىلدى, ەلدىڭ بايلىعى ەسەلەندى, جىل سايىن بۇرىن تابانىمىز تيمەگەن جەرلەردە ەلشىلىكتەر اشىلۋدا. تەك ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋى جوعارى بولسىن دەيىك.
– ۋاقىت ءبولىپ, اڭگىمەلەسكەنىڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.
– تولەۋتاي ىسقاق ۇلى, سىرتقى ساياساتقا قاتىستى قۇجاتتار نەگىزىنەن جالپى جۇرتشىلىققا جاريا ەتىلە بەرمەيدى. بىراق وسى جولى تۇجىرىمداما باسپاسوزدە جاريالانىپ, حالىق وقىپ, قانداي تۇسقا باسىمدىق بەرىلگەن, قانداي مىندەتتەر قويىلعان ەكەن دەپ قىزىعۋشىلىق تانىتقانى انىق. ءسىز مول تاجىريبەسى, كاسىبي ديپلوماتسىز, وسى قۇجاتتىڭ بۇرىنعىلاردان ايىرماسى, ەرەكشەلىگى نەدە دەپ بىلەسىز؟
– بۇل – ماڭىزدى, قۇندى قۇجات. تاريح دوڭگەلەگى اينالعان سايىن, زامان دا وزگەرەدى, ءومىر دە وزگەرەدى. قازىرگى قۇجات ەلباسىنىڭ قاڭتار ايىنداعى جولداۋىندا قويىلعان كوپ مىندەتتەرگە قاتىستى تۋىپ وتىر. ول مىندەتتەر وزدىگىنەن ىسكە اسپايدى عوي.
راس ايتاسىز, بۇل تۇجىرىمداما 2006 جىلعى, 2009 جىلعى تۇجىرىمدامالاردان وزگەشە (ولار تيپتىك, تەوريالىق تۇرعىدا جاسالعان), ياعني ول – جولداۋدا قويىلعان مىندەتتەردىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ءرولىنسىز جۇزەگە اسىرىلمايتىنى ەسكەرىلىپ بارىپ بايىپتالعان قۇجات. ءبىز الدىمىزعا الەمدەگى اسا دامىعان 30 ەلدىڭ اراسىنا ەنۋ مىندەتىن قويساق, ونى ەشقاشاندا جەكە ءوزىمىز اتقارا المايمىز. سوندىقتان دا مۇنى ۇلكەن ماقسات جولىنداعى قۇجات دەگەنىمىز ءجون.
سىرتقى ساياساتتا ءسىم-ءنىڭ ەلشىلىكتەرى, وكىلدىكتەرى, كونسۋلدىقتارى بار, ولاردىڭ بارلىعى وسى تۇجىرىمداما بويىنشا ناقتى جۇمىستار اتقاراتىن بولادى. تۇجىرىمداما 6 جىلعا باعىتتالىپ وتىر, وسى مەزگىلدە وزىق ەلدەردىڭ يننوۆاتسيالارىن, ۇزدىك تەحنولوگيالارىن, ينۆەستيتسيالارىن تارتىپ, ەلگە الىپ كەلىپ, حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالدىرساق, ول قۇجاتتا كورسەتىلگەن مىندەتتەردىڭ ناقتى ورىندالۋى بولماق. سوندا ءبىز دىتتەگەن مەجەمىزگە ءتىپتى ويلاعاننان دا بۇرىنىراق, 20-25 جىلدىڭ ىشىندە جەتۋىمىز ابدەن مۇمكىن. سىرتقى ساياسات وسى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزۋى ءتيىس.
تۇجىرىمدامانىڭ ەرەكشەلىگى دەگەندە ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتىمىزداعى بۇرىنعى باسىمدىقتارىمىز رەسەي, اقش, قىتاي, ەۋروپا ەلدەرىنەن وزگە جاڭا باعىتتار, اتاپ ايتقاندا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا, تىنىق مۇحيتى باسسەينىندەگى ەلدەر قوسىلىپ وتىر, مۇندا, سونىمەن قاتار, ەكونوميكاعا دا باسا نازار اۋدارىلعان.
– قازىرگى كۇنى بۇكىل الەم مويىنداپ وتىرعان مىقتى دەرجاۆالار بار. مىسالى, ءبىز ءوز ەلىمىزدى الىپ قارايتىن بولساق, گەوساياسي ورنالاسۋ تۇرعىسىنان ءبىر جاعىنان رەسەي, ەكىنشى جاعىنان قىتاي, ۇشىنشىدەن, ەۋرووداق ەلدەرى, ءتورتىنشى جاعىنان اقش سىندى تورتتاعاننىڭ ورتاسىندا جاتىر. سوندىقتان وسىنداي مۇددەلەردىڭ توعىسقان تۇسىندا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىندا كورسەتىلگەندەي, ينتەگراتسياعا مەيلىنشە ەنۋى, ونىڭ ىشىندە ەۋرازيالىق وداق, رەسەي, بەلارۋسپەن كەدەن وداعىندا ءبىر قۇرامنان تابىلۋىندا مۇددە قايشىلىقتارى قانشالىقتى دەپ ويلايسىز؟ ونىڭ ەلىمىزگە قانشالىقتى اسەر-ىقپالى بولۋى ىقتيمال؟
– وتە جاقسى سۇراق. بۇل ءوزى تەوريالىق اسپەكتىلەرى بار ماسەلە. نەگە دەسەڭىز, ءبىز ەرەكشە مەملەكەتپىز, تەڭىزگە شىعاتىن جولىمىز جوق, جان-جاعىمىزدان قۇرلىقتاعى مەملەكەتتەر قورشاپ جاتقان ەلمىز. مۇنى تاريحتىڭ, تابيعاتتىڭ, جاراتقاننىڭ قازاق حالقىنا لايىقتاعانى دەسە دە بولادى. سوندىقتان بىزگە قارىم-قاتىناستاردى ۇلعايتۋ ارقىلى وسى قورشاۋدان شىعۋ كەرەك. جول تابۋ كەرەك جانە سول جولداردىڭ سان تاراۋ, تارام-تارام بولعانى ەلىمىزگە وتە ءتيىمدى. شىن مانىندە سالىنىپ جاتقان باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا جولى, مۇناي-گاز قۇبىرلارىنىڭ جۇرگىزىلۋى, تەمىرجولدارىمىز گەوگرافياسىنىڭ كەڭەيۋى وسى كەمشىلىكتى تولتىرۋدىڭ قادامدارى.
ءبىز الەمگە وزىمىزگە قارجىلىق جاعىنان بولسىن, باسقاداي تۇردە بولسىن قيىندىق تۋعىزباي شىعۋدى ويلايمىز. سەبەبى, تىنباي قوزعالىستا, دامۋ ۇستىندەگى الەمنىڭ بەلدى وكىلى ەكەنىڭدى تانىتۋدا, وسىدان پايدا كورۋدە ءوزىڭنىڭ ىلكىمدىلىگىڭنىڭ اتقارار ءرولى زور, ءار قازاق وسىنى جەتە ۇعىنۋى ءتيىس. ال وسىنىڭ بارلىعى ينتەگراتسيا. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ءسىز ايتىپ وتىرعان ءتورت بۇرىشقا جاقىنداۋدىڭ جاقسى دا, جامان دا تۇستارى بار. جاقسىلىعى ينتەگراتسيا ارقىلى ولاردان تارتىلاتىن ينۆەستيتسيالاردىڭ تىنىستى اشا تۇسەتىندىگى. ولار ازىرشە بىزدەن گورى قۋاتتىراق جانە نارىق زاڭى سول, كىم-كىمنىڭ دە پايدا تاپقىسى كەلەدى. بۇرىن ءبىز ولاردان اقشا سۇرايتىن بولساق, قازىر تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعىداي ەشكىمگە كىرىپتار ەمەسپىز. ولار بىزگە كەلىپ, پايداسىن شىعارىپ, زاۋىتتار سالىپ, كاسىپورىندار اشادى, بىراق ءوز جۇرتتارىنا كەتكەندە سولاردىڭ بارلىعىن وڭگەرىپ الىپ كەتپەيدى عوي, حالىقتىڭ, ەلدىڭ يگىلىگى بولىپ قالادى. ول ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شارتىندا انىق كورسەتىلگەن. مۇنداعى ينتەگراتسيا تەك ەكونوميكالىق تۇرعىدا, ەلدىككە, ساياسي ەگەمەندىككە, دەربەستىككە ەشكىم قول سۇعا المايدى دەپ اشىپ ايتىلعاندىقتان, تاۋەلسىزدىگىمىزگە مىقتى بولۋعا ءتيىسپىز.
جالپى, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ءتۇپسىز, شەكسىز جۇرە بەرەدى, ال ساياسي ينتەگراتسيانىڭ شەگى بار. نەگە دەسەڭىز, ول ءبىزدىڭ بوستاندىعىمىزعا, تاۋەلسىزدىگىمىزگە تىكەلەي قاتىستى. سوندىقتان, قازاقستاننىڭ ساياسي ينتەگراتسياعا بارمايتىنى ايقىن كورسەتىلىپ وتىر.
سۇراعىڭىز ورىندى, دەگەنمەن, ۇنەمى ەستە ۇستايتىن ماسەلە, ول – كورشىلەرمەن تاتۋ بولۋ. قازاقتا «كورشىڭ جامان بولسا, كوشىپ كەت, بىراق جانجالداسپا, جامانداسپا» دەگەن ءسوز بار. قۇدايعا شۇكىر, كورشىلەرىمىز جامان ەمەس, مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم, ءتىپتى انا دۇنيەگە بارعاندا دا «كورشىڭمەن قالاي بولدىڭ», دەپ سۇرالادى دەيدى. قازاق كورشى حاقىسىن جەمەگەن. سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىندا ءبىزدىڭ كورشىلەرمەن دە, وزگەلەرمەن دە ارالاستىعىمىزدى ايقىندايتىن كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىمىز انىق كورسەتىلگەن.
– كورشىمەن تاتۋ بولۋ كەرەك دەگەن ءسىزدىڭ سوزىڭىزدەن شىعادى, قازاقستاننىڭ وزگە بايلىعى جەتىپ ارتىلعانىمەن, كەلەشەكتە ءبىر ماسەلەنىڭ قيىندىعىن ۇرپاعىمىز تارتۋى مۇمكىن. ول تاعى دا وسى تۇجىرىمدامادا كورسەتىلگەن ترانسشەكارالىق وزەندەر جايى. بۇل جايىندا نە ايتار ەدىڭىز؟
– سۋ ماسەلەسى سوناۋ كەڭەستەر وداعى تۇسىندا دا بار بولاتىن. بىراق ونى ماسكەۋ رەتتەپ وتىراتىن. قازىر تاۋەلسىزدىك العالى تاجىكستان بولسىن, قىرعىزستان بولسىن جەرلەرىندەگى سۋ رەسۋرستارىن وزدەرىنە ءتيىمدى ەتىپ, پايداسىن كوبىرەك الۋعا تىرىسادى. سۋدىڭ باعاسىن كوتەرىپ, ەلەكتر ستانسالارىن سالىپ, قۋاتتى دا قىمباتقا ساتقىلارى كەلەدى. بۇل – نارىق زاڭى. ولارعا دا دامۋ كەرەك, قۇر جەمىس-جيدەكپەن الىسقا بارا المايسىڭ.
مەنىڭ ويىمشا, بۇل رەتتە وتە ءتيىمدى, ەكى جاق تا قىزىعا ىسكە كىرىسەتىن كەلىسىمدەر قاجەت, قىتايمەن دە, قىرعىز كورشىمىزبەن دە. شىن ساياساتكەر قانداي قيىن ءتۇيىندى دە كەلىسسوز ارقىلى شەشەدى.
سۋسىز تىرشىلىك جوق, ءبىزدىڭ دالالارىمىزدا بىرنەشە جۇزدەگەن شاقىرىم ءجۇرىپ كەلە جاتىپ, سۋ ىشەتىن قۇدىق تاپپايسىز. سوندىقتان سۋ ماسەلەسىندە ويلاناتىن تۇستار بارشىلىق.
– تۇجىرىمدامادا ءسىزدىڭ ەڭ ءبىر كوڭىلىڭىزدەن شىققان, مىنا تۇستىڭ قامتىلعانى وتە جاقسى بولدى دەگەن جەرىڭىز بار ما؟
– بۇل – ناعىز پراكتيك ءۇشىن تاپتىرمايتىن قۇجات. اشەيىن ءجاي ءسوز ەمەس, اتقارىلاتىن ءىس وسىلاي جاسالىپ, جوبالانۋى كەرەك. مەن ءوزىم قولمەن اتقارعاندى ۇناتاتىن پراكتيك اداممىن, 11 ەلدە ەلشى بولدىم. سوندىقتان تۇجىرىمداما سىرتقى ساياسات سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ءاربىر قىزمەتكەردىڭ ۇستەلىنىڭ ۇستىندە جاتاتىن, كۇندەلىكتى ءىسىن اتقارۋعا باعىت بەرەتىن قۇجات دەپ ويلايمىن.
مەن مينيستر بولعاندا مينيسترلىكتىڭ شتاتى 15 ادامعا جەتپەيتىن. بۇل سالادا بىلىكتى ادام ساۋساقپەن سانارلىق ەدى. ەلشىلىكتەردى اشۋ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ, ىسساپارلارعا بارۋ – بارلىعى قيىن, ەلدە اقشا جوق, قاراجات قىسپاعى ادىمدى اشتىرمايتىن. ناناسىز با, سول ۋاقىتتاردا شەتەلگە ىسساپارعا شىققانىمىزدا بىزگە بەرىلەتىن تاۋلىكتىك سوما 2 دوللار ەدى. قازىر ءبارى بار, قازاقستان تانىلدى, ەلدىڭ بايلىعى ەسەلەندى, جىل سايىن بۇرىن تابانىمىز تيمەگەن جەرلەردە ەلشىلىكتەر اشىلۋدا. تەك ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋى جوعارى بولسىن دەيىك.
– ۋاقىت ءبولىپ, اڭگىمەلەسكەنىڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.
