دوڭىزتاۋدان تابىلعان عيباداتحانا
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىك اجىعالي دالالىق ەۋرازياداعى قازاق حالقىنىڭ ەتنومادەني داستۇرلەرىنىڭ قالىپتاسۋى تۋرالى بايانداما جاسادى. ارال-كاسپي ايماعىندا پاسسيونارلىق مادەنيەت, بيىك اسكەري رۋح ەجەلدەن قالىپتاسقانى يران مەن تۇراننىڭ اراقاتىناسىنان, شيەلەنىسىنەن كورىندى. قازاقستان اۋماعى قولا داۋىرىنەن باستاپ ۇندىەۋروپالىقتار مەن التاي, لاتىن تىلدەستەردىڭ كوشى-قون جولىنا اينالدى. ارال-كاسپي ايماعىنىڭ جازىق دالاسىندا كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىىى مىڭجىلدىقتىڭ سوڭى مەن ءىى مىڭجىلدىقتا ۇلكەن ءرول اتقارعانىن ايتا كەلىپ, ارحەولوگ عالىم قازاق حالقىنىڭ ەتنومادەني كودىنىڭ قالىپتاسۋ جولدارىن باياندادى.
ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى اقان وڭعار ۇلى تاس عاسىرى, عۇن كەزەڭى, التىن وردا, وعىزدار داۋىرىنە قاتىستى اقتوبە وبلىسىنداعى زەرتتەۋ باعىتتارىن باياندادى. ول ەسكەرتكىشتەردى تۇگەندەۋدى تاس عاسىرىنىڭ جادىگەرلەرىنەن باستاۋ كەرەك دەيدى. ۇلى دالاداعى ۇلكەن وركەنيەتتەردىڭ ارالاسۋىنا كۋا بولعان اقتوبە توپىراعى كوشى-قون جولىنا اينالىپ, مادەني بايلانىستاردىڭ ءىزى قالسا دا, تولىققاندى زەرتتەلمەگەن. وسى ولكەگە العاشقى ادامدار ەرتە پالەوليت كەزەڭىندە, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 500-350 مىڭ جىل بۇرىن قونىستانا باستاعان. وعان دالەل – مارتوك اۋدانىنداعى جامانسۋ دەگەن جەردەن تابىلعان بەينەلى تاستارى بار عيباداتحانا. بۇل – تاس عاسىرىنىڭ ەسكەرتكىشى. ال جەم وزەنى باستاۋ الاتىن تولەۋبۇلاق ۇڭگىرىندە ەجەلگى ادامداردىڭ پەتروگليفتەرى ساقتالعان. بۇل جەردە تاس عاسىرىنىڭ عانا ەمەس, ودان كەيىنگى كەزەڭ ادامدارىنىڭ قولتاڭباسى دا تاسقا باسۋلى تۇر. قازاقستان اۋماعىنان قولا داۋىرىندەگى ەكى تاۋ-كەن ورتالىعى انىقتالدى. ءبىرى ورتالىق قازاقستاندا بولسا, ەكىنشىسى – اقتوبە وبلىسىنداعى مۇعالجار تاۋىنان تابىلعان سەگىز كەنىش. بۇل جەردە 13,5 توننا مىس ءوندىرىپ, بايىتقان قولا ءداۋىرى مەتاللۋرگتەرىنىڭ تارانعۇل دەگەن قونىسى تابىلدى. «مەتالل بالقىتۋشىلاردىڭ قونىسىن تابۋ كەز كەلگەن ارحەولوگتىڭ قولىنان كەلمەيدى. ەكى جىلعا جۋىق زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە وسى جەردەن مەتالل بالقىتقان پەش شىقتى. بۇل – وتە ماڭىزدىق جاڭالىق», دەدى اقان وڭعار ۇلى.
ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشى – وسىدان ءۇش جىل بۇرىن تەمىر اۋدانىنىڭ تاسقوپا قورعانىنان تابىلعان التىن ادام. ەكى جىل بۇرىن وبادان شىققان كوسەمنىڭ ساۋىتى, بەس قارۋى, اشەكەي زاتتارى قالپىنا كەلتىرىلىپ, وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ارنايى زال جاساقتالدى. سولتۇستىك ءۇستىرت بويىنداعى دوڭىزتاۋدان تابىلعان سارمات عيباداتحاناسى – كۇمبەزدى ەسكەرتكىش. جالپى, وسى كەزگە دەيىن ارالدىڭ سولتۇستىگى, كاسپي بويىنان 300-دەن اسا عيباداتحانا انىقتالدى. ءار عيباداتحانا جانىندا 5-تەن 30-عا دەيىن تاس ءمۇسىن بولدى. عالىم قازاقستان تاريحىنداعى اقتاڭداق بەتتەردىڭ ءبىرى – عۇندار كەزەڭىنە توقتالدى. وسى كەزگە دەيىن عۇن كەزەڭى جۇيەلى تۇردە زەرتتەلمەي, تەك ارحەولوگتەر تاپقان كەزدەيسوق ولجالارمەن شەكتەلدى. مەملەكەت باسشىسى تاريحشىلارىمىزعا عۇن كەزەڭىن زەرتتەۋگە تاپسىرما بەرگەن سوڭ قوزعالىس باستالدى. ايتا كەتۋ كەرەك, اقتوبە وبلىسىنىڭ ارحەولوگتەرى ءار جىلدارى 500-دەن اسا عۇن زامانىنىڭ ەسكەرتكىشىن تاپقان. عۇنداردىڭ وبالارى ويىل, قوبدا وزەندەرىنىڭ بويىندا ساقتالعان. اقان وڭعار ۇلى 2023 جىلى اقتوبەدە ەۋرازياداعى عۇندار ماسەلەسىنە ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى ۇسىندى. سولتۇستىك ءۇستىرت بويىنان وعىز تايپالارىنىڭ جەزدى دەگەن قالاسى تابىلدى. بۇل – ەرتە ورتا عاسىر ەسكەرتكىشى. سونىمەن قاتار التىن وردا كەزەڭىنىڭ اقتوبە جەرىندەگى قونىس, قالا ورىندارىن ىزدەستىرۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. التىن وردا ءداۋىرىنىڭ قايتالانباس تۋىندىسى – قوبدا اۋدانىنداعى ابات بايتاق كەسەنەسى مەن ونىڭ جانىنداعى قورىمدار. 1995 جانە 2006 جىلدارى ورقاش جانە بۇلاق وزەنى بويىنداعى قورىمنان ەر جانە ايەل وبالارى, اشەكەي زاتتارىمەن بىرگە تابىلدى. وسى دۇنيەلەر وبلىستىق مۋزەيدىڭ قورىندا ساقتاۋلى تۇر. قورىمنان تابىلعان دۇنيەلەردىڭ نەگىزىندە داۋلەتتى كوسەمدەردىڭ بەينەسىن قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى.
تونالماعان وبا قالمادى
كەيىنگى ءتورت-بەس جىلدىقتا اقتوبە وبلىسىنان بۇرىن زەرتتەلمەگەن ءار ءداۋىردىڭ 114 ەسكەرتكىشى تابىلدى. الايدا ەلىمىزدە ەجەلگى ادامداردىڭ اماناتىن ساقتاۋ وتە وزەكتى ماسەلەگە اينالعان. ارحەولوگتەر ءبىر وبانى زەرتتەپ جاتسا, اشىلعان ون ەسكەرتكىش تونالىپ جاتادى. اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋماعىندا قورعاۋدى قاجەت ەتەتىن 800 جەرگىلىكتى ماڭىزدى ەسكەرتكىش بار. بيىل جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ قارجىسىمەن مارتوك پەن قوبدا اۋداندارىنىڭ اۋماعىنداعى مۇرالارعا مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇرىن قازىلعان وبالار, تابىلعان ەسكى قونىس ورىندارى, قورعاندار قانداي كۇيدە دەگەنگە جاۋاپ ىزدەيدى. وتاندىق عالىمدارعا جاپپاي وبا قازۋدى دوعارۋ كەرەك دەگەن دە ۇسىنىس ايتىلىپ ءجۇر. ءار اۋىلدىڭ جانىنان تابىلعان ەسكەرتكىشتىڭ تولقۇجاتىن جاساپ, ونى اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىنىڭ قولىنا ۇستاتۋ كەرەك. سوندا عانا جاۋاپكەرشىلىك بولادى.
تاريح عىلىمدىرىنىڭ دوكتورى, ۇعا اكادەميگى جاكەن تايماعامبەتوۆ اقتوبە وبلىسىنداعى پالەوليت كەزەڭىن زەرتتەۋ بويىنشا قازاقستان-رەسەي ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ قورىتىندىسىن جاريالادى.
«ەرتەرەكتە ادامنىڭ شىعۋ تەگىنە بايلانىستى ەكى بولجام بولدى. ءبىرى العاشقى ادامدار قىتايدا, ەكىنشىلەرى افريكا قۇرلىعىندا پايدا بولدى دەسە, قازىرگى ۋاقىتتا افريكا نۇسقاسى عانا قالدى. وعان دالەل – جاسى 4 ميلليون جىلدان اساتىن ەسكەرتكىشتىڭ تابىلۋى.
افريكادان باستالىپ تاياۋ شىعىس ارقىلى العاشقى ادامداردىڭ كوشى-قون جولى گيمالاي تاۋلارىنان كەدەرگىسىز وتۋمەن اياقتالدى. ولاردىڭ ءبىر قاۋىمى قازاقستان اۋماعىنا دا ايالداعان. ارحەولوگ حالەل الپىسباەۆ تاپقان قاراتاۋداعى بورىقازعان, تاڭىرقازعان دەگەن تۇراقتار سول ءبىرىنشى ميگراتسيادان قالعان قونىستار ەدى.
بۇرىن عالىمدار Homo sapiens 40 مىڭ جىل بۇرىن نەاندەرتالدىقتان شىقتى دەپ دالەلدەسە, قازىر وسى بولجام اقيقات ەمەس. Homo sapiens نەاندەرتالدىقتان شىقپاعان, كەرىسىنشە 100 مىڭ جىل بۇرىن ولار قاتار ءومىر سۇرگەنى سوڭعى گەنەتيكالىق تالدامالار نەگىزىندە انىقتالىپ جاتىر. العاشقى كوش جولى گيمالايدىڭ اسۋلارىنان ەش كەدەرگىسىز وتسە, كەلەسى كوشكە مۇنداي مۇمكىندىك قالمادى. تاياۋ شىعىستان كەلگەن ادامدار تەكتونيكالىق قوزعالىستاردىڭ كەسىرىنەن جابىلعان گيمالاي اسۋلارىنان وتە الماي, ودان شىعاتىن جول ىزدەگەن. مەن رەسەيلىك اكادەميك اناتولي دەرەۆيانكونىڭ ەكسپەديتسياسىنا قاتىستىم. التاي تاۋلارىنداعى دەنيسوۆ ۇڭگىرىنەن ءجاسوسپىرىم قىزدىڭ ساۋساق قالدىعى تابىلعانى بەلگىلى. 2018 جىلى شۆەد گەنەتيك عالىمدارىنىڭ گەنومدىق زەرتتەۋ ناتيجەلەرى وسى قىزدىڭ اناسى نەاندەرتالدىق, ال اكەسى Homo sapiens ەكەنىن انىقتادى. بۇل Homo sapiens نەاندەرتال ادامنان كەيىن پايدا بولدى دەگەن تەوريانى جوققا شىعارادى», دەدى پالەوليت كەزەڭىنىڭ مامانى.
قازاقستاننان تاس عاسىرى ادامدارىنىڭ سۇيەك قالدىقتارى تابىلعان جوق. قازىر ەلىمىزدەگى پالەوليت كەزەڭىن قازاق-جاپون, قازاق-رەسەي, قازاق-نەمىس عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن ءۇش كوميسسيا, ون ءبىر مەملەكەتتىڭ عالىمدارى زەرتتەۋ ۇستىندە. وسى عالىمدار سوڭعى ءتورت جىل ىشىندە ەلىمىزدەگى 80 ۇڭگىردى زەرتتەپ شىققان. ناتيجەسىندە, ەلىمىزدىڭ باتىس, ورتالىق, شىعىس, وڭتۇستىگىنەن 700-800 مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن ەجەلگى ادامداردىڭ تۇراقتارىن تاپتى. ماسەلەن, تۇركىستان وبلىسىنداعى تۇكتىبۇلاق ۇڭگىرىنەن 48 مىڭ جىل بۇرىنعى ادامنىڭ قونىسى تابىلدى.
قازاقستاندا پالەوليت كەزەڭىن العاش زەرتتەۋشىلەر حالەل الپىسباەۆ پەن الان مەدوەۆ ومىردەن ەرتەرەك ءوتىپ كەتكەن سوڭ وسى كەزەڭدى زەرتتەۋ سايابىرسىپ قالعان ەدى. قازىر قازاقستاندىق ون عالىم پالەوليتتى زەرتتەپ, تياناقتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىر. اشىعىن ايتۋ كەرەك, وسى كەزگە دەيىن اقتوبە وبلىسىندا پالەوليت كەزەڭى زەرتتەلگەن جوق. كەڭەس زامانىندا دا وسى ولكە ارحەولوگتەر نازارىنان تىس قالدى. سودان بولار, اقتوبە وبلىسىندا پالەوليت كەزەڭىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى جوق, نەوليت ەسكەرتكىشتەرى بار دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. ارحەولوگ جاكەن تايماعامبەتوۆ بۇل وتە قاتە پىكىر دەي وتىرىپ, جالعان بولجامنىڭ قالىپتاسۋىنا نەوليت كەزەڭى تاريحشىلارىنىڭ ساقتالعان مۇرانى تاني الماۋىنان دەپ ءتۇسىندىردى.
1998-2000 جىلدارى قازاق-رەسەي عىلىمي ەكسپەديتسياسى اقتوبە وبلىسىنداعى پالەوليت كەزەڭىن تۇڭعىش رەت زەرتتەپ, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە مۇعالجار تاۋلارىنان العاشقى ادامداردىڭ الپىستان اسا تۇراعىن تاپقان. تولەۋبۇلاق ۇڭگىرى – سول كەزدە تابىلعان ءىرى ولجا. قۇم اراسىندا قورعاۋسىز جاتقان تولەۋبۇلاقتىڭ تاستاعى تاڭبالارىن بۇلدىرەتىندەر شىققان. وسى جەردى اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالدىرىپ, ەرەكشە قورعالاتىن ەسكەرتكىشتەر تىزىمىنە تەزىرەك ەنگىزۋ قاجەت. العاشقى ادامدار ءومىر سۇرگەن ۋاقىتتا مۇعالجار قازىرگىدەي شوككەن قىرات ەمەس, بيىك تاۋ بولعان. تاستى-قىراتتى, كۆارتستى سۋسىمالى قۇمدار باۋرايى ادامداردىڭ تىرشىلىك ەتۋىنە قولايلى ورتا قالىپتاستىرعان. بۇل جەر ەجەلگى ادامداردىڭ كوشى-قون جولى بولسا دا, قازىرگى كەزدە قونىستارى تۇگەل ساقتالماعان. قاتال اۋا رايى, كۇشتى جەل, اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ كۇرت قۇبىلۋىنان تاستار ءمۇجىلىپ, توزىپ, ۇنتاقتالعان.
شاعاتاي, اراب جازۋىنداعى ەسكەرتكىشتەردى وقيتىن ماماندار از
ىستانبۇل قالاسىنداعى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى جانىنداعى يسلام تاريحى, ونەرى جانە مادەنيەتى جونىندەگى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى اشىربەك مۋمينوۆ قازاقستاندىق جوو-دا شاعاتاي جانە ەسكى اراب جازۋى ەسكەرتكىشتەرىن وقيتىن ماماندار دايارلاۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس تاستادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ارال-كاسپي ايماعىن 1970-جىلداردان بەرى زەرتتەپ كەلگەن سەرىك اجىعاليدىڭ ارقاسىندا مىڭداعان ەسكەرتكىش تىزىمگە ەنىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ باتىستاعى ءتورت وبلىسىنان 50 مىڭ ەسكەرتكىش تابىلدى.
يسلامتانۋشى عالىمدار ماڭعىستاۋداعى شاقپاق اتا, سەيسەم اتا قورىمدارىنداعى قۇلپىتاستارداعى گرافيكالىق جازبالاردى, جايىق وزەنى بويىنداعى ماۋلىمبەردى قورىمىنداعى جازۋدى وقىدى. ماۋلىمبەردى قورىمىنداعى ق ۇلىپتاستا مەدرەسە وقىتۋشىلارىنىڭ اتى-جوندەرى, ءومىر سۇرگەن جىلدارى جازىلعان. سوعان قاراعاندا بۇل نوعاي ۇلىسى كەزىندەگى سارايشىق قالاسىنداعى مەدرەسەلەردىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن. ايتا كەتۋ كەرەك, اقتوبە وبلىسى تەمىر اۋدانىندا دا ماۋلىمبەردى باتىردىڭ كەسەنەسىنىڭ ورنى 1970 جىلدارعا دەيىن ساقتالعان. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, ماۋلىمبەردى زيراتى قازىرگى كەڭقياقتاعى مۇناي ءوندىرۋ مەكەمەسىنىڭ استىندا قالعان. مۇنىمەن قاتار جانتورە حان كەشەنىندە ساقتالعان ەپيگرافيالىق جازۋلار مۇراعات دەرەكتەرىمەن سالىستىرىلىپ, باسپاعا دايىندالدى. وسى كىتاپقا عىلىمي اينالىمعا تۇسپەگەن مالىمەتتەر قوسىلدى. جاڭگىر حان كەشەنىندەگى 500-دەن استام ەسكەرتكىش تۇگەل تىزىمدەلىپ, اۋدارىلىپ باسپاعا دايارلاندى. الايدا ارال-كاسپي وڭىرىندە تابىلعان جازۋلار قاجەتتى جاعدايدا ساقتالماعان. ولاردى قازىرگى جاعدايدا ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – شاعاتاي جازۋلارىنان اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ. الايدا ەلىمىزدە ەرتەدەگى كىتاپتاردى وقىپ, ساپالى تۇردە باسپاعا دايارلايتىن ماماندار از. اشىربەك ءمۋمينوۆتىڭ حابارلاۋىنشا, كيريلليتسا جازۋىمەن جانە اراب جازۋىمەن ساقتالعان مۇراعات قۇجاتتارىنىڭ اراسىندا سايكەسسىزدىكتەر وتە كوپ. وڭىرلەردەگى جاس عالىمداردى ورتالىقتاعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قاتىستىرۋ وتە ماڭىزدى. قۇندى تاريحي جازبالاردىڭ, ەسكەرتكىشتەردىڭ تسيفرلىق كوشىرمەلەرىن جاساپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ قاجەت.
تاريحشى ارحەولوگ ارمان بيسەمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, اقتوبە وبلىسىندا 2006 جىلدان باستاپ زەرتتەلگەن ەسكەرتكىشتەردىڭ سانى بۇگىندە مىڭعا جەتتى. «مەن ەندىگى جەردە اۋقىمدى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزە بەرۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ سانايمىن. قازىرگى ۋاقىتتاعى ەڭ ماڭىزدى شارۋا – ەسكەرتكىشتەردى ساقتاپ قالۋ. ويتكەنى تاريحي مۇرالاردى قورعاۋ تۋرالى قازىرگى زاڭىمىز وتە سولقىلداق. وسى زاڭدا تاريحي مۇرالاردى بۇلدىرگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ءتىپتى قاراستىرىلماعان دەۋگە بولادى. «بۇرىن كەڭەس زاڭىندا ەسكەرتكىشتى بۇلدىرگەن ادام 3 جىلدان 8 جىلعا دەيىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىن. بۇگىندە زاڭ بۇزۋشىلىق بايقالسا, ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جونىندەگى اۋماقتىق ينسپەكتسيا ماماندارى پروكۋراتۋراعا تەك شاعىم تۇسىرە الادى», دەدى ارحەولوگ ا.بيسەمباەۆ.
اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى ەرالى توعجانوۆ عالىمداردىڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, جوعالىپ كەتۋ قاۋپى بار مۇرالاردى جەدەل تۇردە مەملەكەتتىك ەرەكشە قورعالاتىن ەسكەرتكىشتەر تىزىمىنە ەنگىزۋ قاجەتتىگىن ايتتى. بۇعان مۇعالجار قىراتتارىنداعى ەجەلگى ادام قونىستارى, العاشقى مەتالل وندىرۋشىلەر تۇراقتارى ەنەدى. وكىنىشتىسى, بىرنەشە جىلدان بەرى مۇعالجار تاۋلارىندا قيىرشىق تاس ءوندىرىلىپ جاتىر.
ايماقتاعى ساۋلەت, ارحەولوگيالىق, ەپيگرافيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ ورتاق بازاسىن قۇرۋ, دالالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇيەلەۋ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ جۇمىستارى ناقتىلاناتىن بولدى.
اقتوبە وبلىسى
