ەلوردالىقتاردى الەم ۇيىپ تىڭداعان تاماشا ورىنداۋشىلاردى جاقىننان تاماشالاۋ قىزىعى كۇتىپ تۇرعانىن جازدىق. «توسكا» وپەراسىنىڭ پرەمەراسى كورەرمەنگە شۇعىلالى شۋاق سىيلاعانىن دا جەتكىزىپ جاتىرمىز. ءبىر قويىلىم, ءبىر وقيعا تۋرالى بۇلار از ەمەس شىعار, ارينە. بىراق... وسى عاجاپ كومەيلەردىڭ استاناعا اينالىپ سوعىپ جاتۋى, «استانا وپەرا» تەاترى ساحناسىندا ونەر كورسەتۋ الەمدىك تۇلعالار ءۇشىن دە بيىك مارتەبە سانالا باستاۋىنىڭ كورىنىسى ەكەنىن ايتپاي تاعى تۇرا المايمىز. ءۇش پەردەلى «توسكا» وپەراسىندا سۋرەتشى ماريو كاۆارادوسسيدى سومداعان مارسەلو الۆارەس, ءانشى فلوريا توسكا رولىندەگى اننا پيروتستسي, پوليتسيا باسشىسى بارون سكارپيانى ورىنداعان پاولو سيلۆەريدىڭ شاكىرتى – البەرتو ماسترومارينو, ديريجەر دانيەل ورەننىڭ ونەرلەرىن تاماشالاۋ ءۇشىن الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن ولاردى ارنايى ىزدەپ بارۋشىلار جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە ەش سايابىر تاپپايتىن كورىنەدى. مۇندا جۇرەك تەبىرەنتەر كەرەمەت جۇمساق داۋىستاردىڭ جۇرتتى وزىنە ماگنيتتەي تارتىپ تۇرۋى ەجەلدەن قالىپتاسقان ءداستۇر بولىپ سانالادى. وسى ساڭلاقتاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن «توسكا» قويىلىمىنىڭ ەستە قالار تاماشا بوياۋلارى وتە كوپ. ماسەلەن, سپەكتاكلدىڭ دەكوراتسيالارى, كوستيۋمدەرى, رەكۆيزيتتەرى, ءتۇپ-تۇگەل «لا سكالا» تەاترىنان اكەلىنۋىنىڭ ءوزى بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭالىق ەمەس پە؟ ەكىنشى قۇرامداعى ورىنداۋشى انشىلەرىڭ دە وسال ەمەس. اتاپ ايتقاندا, كاۆارادوسسي رولىندەگى گ. ونياني (بونن وپەرالىق تەاترى), توسكا بەينەسىندەگى ە. شيمانوۆيچ (ماريا تەاترى), سكارپيانى سومداعان ب. ستاتسەنكو (رەيندەگى نەمىس وپەراسى) سياقتى تانىمال ارتىستەردىڭ ونەر كورسەتۋى جاس تەاترعا جانە مۇنداعى ارتىستەردىڭ كەلەشەگى ءۇشىن شەبەرلىك شىڭداۋ شىڭى دەپ ەسەپتەۋ لازىم. تومەندە ءبىز يتاليالىق وپەرا مەكتەبىنىڭ سونداي الىپ بايتەرەگىنىڭ ءبىرى دەۋگە لايىق, تەڭدەسسىز تەنور مارسەلو الۆارەسپەن بولعان سۇحباتتى ۇسىنىپ وتىرمىز. – «توسكا» وپەراسى ەۋروپا ساحنالارى ءۇشىن كونە, تاريحي شىعارما دەسەك تە, قاستاندىقتىڭ قاقپانىنا تۇسكەن عاشىقتار مۇڭى, جاۋىزدىقتان ءجابىر شەككەن جازىقسىز جانداردىڭ زارى بارلىق حالىقتىڭ بايىرعى ءداستۇرلى مادەنيەتىنە ەجەلدەن جاقىن, ىشكى رۋحىمەن سىرلاس, ۇندەس بولىپ قالا بەرمەك. «توسكا» تاريحىن قىسقاشا بايانداعاندا, ونىڭ تامىرىن قاي ارنادان تابۋعا بولادى؟ – «توسكا» وپەراسىنىڭ تۇساۋى العاش 1900 جىلى 14 قاڭتاردا ريمدە كوستانتسي تەاترىندا كەسىلگەنى ءمالىم. عۇمىرى عاسىردان اسىپ جىعىلاتىن تۋىندى ادامزات وركەنيەتىمەن بىرگە ءالى تالاي ۇرپاققا جارىق مۇرا بولىپ جالعاسا بەرەتىنى ءسوزسىز. عاجاپ مۋزىكاسى مەن اسەرلى كورىنىستەرى ارقاسىندا بۇل سپەكتاكل ەل اۋزىنان تۇسپەيتىن حالىقتىق شىعارماعا اينالىپ كەتتى. وقيعاسى ناپولەون كەزەڭىنەن ءوربيدى. جاۋلاۋشى اسكەرىمەن يتالياعا باسىپ كىرگەن 1800 جىلعى قيىن-قىستاۋ كەزدە توسكا ەسىمدى وپەرا ءانشىسى مەن ونىڭ سۇيىكتىسى ماريو كاۆارادوسسيدىڭ اراسىندا عاشىقتىق وتى تۇتانادى. يتالياندىقتار بۇل وپەرانى ەرەكشە ءسۇيىپ قادىرلەيدى. مۇنداعى جەكەلەگەن اريالاردىڭ اتقارار ءرولى وتە جوعارى. اتاپ ايتقاندا, كاۆارادوسسيدىڭ «Recondita armonia» (1 ك.), «E lucevan le stelle» (3 ك.), توسكانىڭ «Vissi d'arte» (2 ك.) اريالارى الەمدىك وپەرالىق جاۋھارلاردىڭ ساناتىنا تەگىن ەنىپ وتىرعان جوق.
– تابىنۋشىسى كوپ تانىمال ءانشىنىڭ ءبىرىسىز, ال جالپى مۇنداي قوشەمەتتەر وپەرا جۇلدىزدارىنىڭ كەلەشەگىنە, ونەرىنە قالاي اسەر ەتەدى؟
– وسىنشاما تابىنۋشىلارىمنىڭ بولعانىنا مەن ءوزىمدى باقىتتى سانايمىن. ءيا, مەنى سۇيەتىن كورەرمەننىڭ الدىمنان ءجيى شىعىپ جاتاتىنى راس. بارلىق ەلدە, بارلىق قالادا, ءتىپتى دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە سەنىڭ جۇرەگىڭمەن بىرگە جۇرەگى قاتار سوعىپ جاتاتىن حالقىڭ باردا, قاعىلعان قازىقتاي ءبىر ورىندا قالعىپ وتىرۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس. ۇنەمى ىزدەنىستەمىن, كوپ جۇمىس ىستەيمىن. بىراق تا بىردەن ايتا كەتەيىن, مەن ەشقاشان ءوزىمدى جارنامالاۋعا اقشا تولەگەن ادام ەمەسپىن. ونەرىمدى سۇيەتىن ادامدار مەنى وزدەرى ىزدەپ تاۋىپ الادى. مەنىڭ اتىما, ماعان ماقتاۋ سوزدەر ارنالىپ جاتسا, مۇنى ەڭ اۋەلى سول ادامداردىڭ ونەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, وپەراعا قۇشتارلىعى دەپ تۇسىنەمىن. تەاتردان شىعا بەرە تۇمسىعىم ءوزىمدى سىرتتا قاۋمالاپ كۇتىپ تۇرعان قالىڭ نوپىرگە كەلىپ تىرەلىپ جاتادى. ونەر ادامىنا بۇدان اسقان بايلىق, بۇدان اسقان شىڭ بار ما؟ ولار مەنىمەن كەزدەسۋدى تاعاتسىزدانىپ تابىنىپ وسىلاي كۇتكەندە, مەنىڭ شارشاپ, شالدىعۋعا قاقىم جوق. الگىندە عانا سپەكتاكل اياقتالا بەرگەندەگى بۇكىل ءون بويىڭنان ۇلكەن جۇك سىرعىپ تۇسكەندەي بولعان جەڭىلدىكتەن تەز ايىعىپ, قايتا شيراپ شىعا كەلەسىڭ. اسىرەسە, مەنى جاستار جاقسى كورەدى. بۇل ولارمەن مەنىڭ ءۇنىم, سىرىم, مۇڭىم, ءبارى-ءبارى وتە جاقىن, ۇقساس بولعاندىقتان شىعار دەپ ويلايمىن. تابىنۋشىسى بار ادام دەگەنىمىز – ءومىرى, ونەرى جالعاسا بەرەتىن ادام دەگەن ءسوز. ءوزىم ونەرگە جالعان, جاي جىلتىراق, كوزبوياۋ نارسەلەردى اكەلىپ قوسقىم كەلمەيدى. سەبەبى, كورەرمەننىڭ الدىندا شىنشىل بولا ءبىلۋىڭ كەرەك. وسى جولدى تاڭدادىم. جانە وسى باعىتتان نە ولاي, نە بۇلاي تايىپ كەتۋ ويىمدا تاعى جوق.
– «استانا وپەرا» تەاترىندا العاش رەت ونەر كورسەتىپ وتىرسىز. وسىعان بايلانىستى مۇنداعى العان اسەرىڭىز باسقا ساپارلارعا قاراعاندا وزگەشەلەۋ بولعان شىعار؟
– اسا كوپ جاڭا ۇسىنىستارعا جەلپ ەتىپ كونە كەتەتىن ادام ەمەسپىن. بىراق «استانا وپەرا» تەاترىنا كەلۋگە شىنىن ايتايىن, قاتتى قىزىقتىم. نەگە دەسەڭىز, مەن ءۇشىن بۇل تەاتردىڭ دەڭگەيى «مەتروپوليتەن-وپەرا» تەاترىنان كەم ەمەس. العاشىندا مەنى كاۆارادوسسي پارتياسىن ورىنداۋعا شاقىرعاندا, ىشتەي تارتىنىپ, ءسال شامالى ويلانىپ قالعانىم راس. ويتكەنى, كىم دە بولسىن مەنىڭ جاعدايىمدى وتە جاقسى تۇسىنەتىن شىعار دەپ ويلايمىن. جاڭادان بوي كوتەرىپ جاتقان تەاتردا ونەر كورسەتۋگە كەلگەندە ەڭ كەرەمەت دەپ ماقتاعان مىقتى انشىلەرىڭىزدىڭ جۇرەگى مەكتەپتىڭ تابالدىرىعىن جاڭادان اتتاعالى تۇرعان بالانىڭ جۇرەگىندەي قايمىعا لۇپىلدەيدى. ويتكەنى, ءالى تانىلماعان, اتىن العاش رەت ەستىگەن تەاتردا ونەر كورسەتۋگە ەكىنىڭ ءبىرى تاۋەكەل ەتە المايدى. الايدا قيىندىقتان قاشا بەرگەن ادامنىڭ الدىنان تەك تابىس كۇتىپ تۇرادى دەۋ تاعى تالاستى پىكىر. قاشپايىن, ءوز كوزىممەن بارىپ كورەيىن دەپ شەشتىم. كوردىم. كوڭىلىم كوكتەمگى سامالداي سەيىلىپ, سەرگىپ سالا بەردى. مۇنداعى دايىندىقتىڭ بارىسىمەن تانىسا كەلىپ, ىشكى تىنىس-تىرشىلىگى, اۋاسى, ارناسى ءوزىمنىڭ كۇندەلىكتى اتقارىپ جۇرگەن جۇمىستارىممەن سونشالىق جاقىن, ساباقتاس ەكەنىن سەزىندىم. قازاقستاندىق ارىپتەستەرىمنىڭ بويىنداعى قۋات-جىگەر مەن جۇمىسقا دەگەن قۇلشىنىستارىنا قاتتى ريزا بولدىم. سەبەبى, تەاتر ءۇشىن قازىر تالاپ پەن ءتارتىپ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماڭىزدى ماسەلە بولىپ سانالادى. مۇنداعى ءار ادام وزىنە جۇكتەلگەن جۇمىسقا وتە مۇقيات ەكەن. اركىم تەك ءوز جۇمىسىمەن اينالىسىپ جاتىر. مەن ءوزىم سونداي تارتىپكە باعىنىپ وسكەن اداممىن.
– وپەرا ونەرى بايىپ, شالقىپ-تاسىپ ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن باراتىن كاسىپ ەمەس, كۇنكورىستىڭ قۇرالىنا دا اينالىپ كەتپەيدى. ءسىز قالاي ويلايسىز؟
– وكىنىشكە وراي, كلاسسيكالىق وپەرا كوپتەگەن انشىلەر ءۇشىن بۇگىندە يندۋسترياعا اينالدى, بىراق مەن ءۇشىن ەمەس. مەن تەك ءوز كورەرمەنىم ءۇشىن عانا ءان سالامىن.
– «توسكا» وپەراسىندا ورىندايتىن كەيىپكەرىڭىز كاۆارادوسسي ساياسي وقيعالار شيەلەنىسىنىڭ قۇربانىنا اينالادى. ال ومىردە ءوزىڭىزدىڭ سول ساياساتقا قۇلاق ءتۇرىپ, ەلەڭ ەتكەن كەزىڭىز بولدى ما, الەمدە نە بولىپ, نە قويىپ جاتقانىنان قانشالىقتى حابارىڭىز بار؟
– ويىمدا نە بارىن بۇكپەستەن شىنىن ايتايىن, ساياساتقا ءۇڭىلىپ قاراۋعا مۇلدە ۋاقىتىم جەتپەيدى. مىسالى, جاي ادامنىڭ ەسەبىمەن ۋاقىتتى ولشەيتىن بولساق, ءبىر جىلدا ون ەكى اي بار دەيمىز. مەن سونىڭ بار بولعانى كوپ بولسا, ءبىر ايىن عانا ۇيدە وتكىزەتىن شىعارمىن. ءوز ۇيىمدە كۇي جوقتىقتان ەمەس. وپەرا ءانشىسىنىڭ تاعدىرى باسقا سالاعا قاراعاندا وتە كەڭ, مۇندا كەيدە جەر, ەل دەگەننەن گورى ساحنا, كورەرمەن دەيتىن ەشكىمگە تاۋەلسىز اتاۋلار جانعا ەتەنە جاقىن تۇرادى. كورەرمەندى ويتكەنى قايتىپ بولە-جارىپ قارايسىڭ. مەنىڭ يتالياداعى كورەرمەنىمە دە, قازاقستانداعى كورەرمەنىمە دە كوڭىلىم بىردەي. قازىر دۇنيە ءجۇزى بويىنشا جۇمىس جاساپ ءجۇرمىن. ءتۇرلى ەلدەردىڭ پرەزيدەنتتەرىمەن, مينيسترلەرىمەن تانىسپىن. قۇدايعا شۇكىر, بارلىعى تانىپ جاتپاعانمەن, كوپشىلىگى بىلەدى.
– الەمدىك دەڭگەيدەگى تەنورلار ساناۋلى عانا. ءوزىڭىز قاي ورىندا تۇرسىز؟
– تەاترلارمەن جۇمىس جاساۋ بارىسىندا ءبىر نارسە كوڭىلىمە ۇناماي تۇرسا, مۇنى ىشتە بۇگىپ قالا المايتىن اداممىن, كىم بولسىن بىردەن ايتىپ تاستاۋعا تىرىسامىن. مىسالى, وپەرا ونەرى تۋرالى ءسوز قوزعالا قالعاندا جۋرناليستەر وزدەرى بىلەتىن الەمدەگى ەڭ ءىرى ءۇش تەنور جايىندا سۇراي باستايدى. وسىلاي ايتۋ, ساناعا ابدەن سىڭگەن قاساڭ پىكىرلەرگە قايتا-قايتا اينالىپ سوعا بەرۋ كوپ جاعدايدا ەرتەڭگى ءوسىپ كەلە جاتقان جاس تالانتتاردىڭ جولىنا كەدەرگى بولاتىنىن كوپ ەسكەرە بەرمەيمىز. ماعان مىسالى, مىقتى-مىقتى ساناۋلى تەنورلاردى اتاعان مۇلدەم ۇنامايدى. سەبەبىن تۇسىندىرەيىن, ويتكەنى مۇنداي كوزقاراس وزگە انشىلەردىڭ اشىلۋىنا, تانىلۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى, ءبىر جاعىنان ولارعا اشىقتان-اشىق قىسىم جاساپ وتىرعان سياقتى بولىپ كورىنەمىز. مۇنداي جاعداي تەك وپەرا ونەرىندە عانا ەمەس, كەز كەلگەن سالادا بار. تاعى ءبىر كوكەيگە قونبايتىن نارسە باعاعا قاتىستى. تەاترلارداعى باعا, شىعىن جايى وتە وتكىر ماسەلە دەسەك تە, مەن مۇنى بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي ءتيىستى ادامدارعا تۋرا ايتامىن. سوعان قاراماستان ءىرى تەاترلار مەنى ءجيى شاقىرىپ جاتادى. نەگە بۇلاي ەكەنىن ءوزىم دە جاقسى بىلەمىن. سەبەبى, مەنى كورەرمەن شىن جۇرەكتەن قالاپ تىڭدايدى. جۇرگەن جەرىمدە شىندىقتى جاسىرماي ايتاتىنىمدى ارىپتەستەرىم جاقسى بىلەدى. ايتالىق, «استانا وپەرا» تەاترى قالاي بوي كوتەردى؟ وسى يدەيانى كوتەرگەن ادام كىم؟ ەگەر قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەزىندە ءوزىنىڭ وسى ويىن جۇزەگە اسىرۋعا اسىقپاعاندا, تەاتردى سالۋ تۋرالى جارلىق شىعارماعاندا, قازىر مىناداي تاماشا ونەر وشاعى ءوز سانىمەن جۇرتتىڭ ەڭ سۇيىكتى تاڭداۋلى ورنىنا اينالار ما ەدى. قاي كەزدە دە وزگەلەردى وزىمەن بىرگە ەرتە بىلەتىن جەتەكشى بولادى. مۇنداي جاعداي ءوز باسىمنان تالاي رەت وتكەندىكتەن ايتىپ وتىرمىن. ەگەر ءبىر ءىستىڭ العا قوزعالا باستاعانىن كوردىڭ بە, ونداي جاعدايدا ەشكىمگە كەدەرگى كەلتىرمەۋگە تىرىس جانە وزگەلەردىڭ باستاپ جاتقان جاقسى ءىسىن بۇلدىرگى سوزبەن بۇزۋشى بولما. بۇل – مەنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىم.
– وسى جۇرت وپەراعا نە ءۇشىن بارادى دەپ ويلايسىز؟
– ادامداردىڭ ءبىرازى بۇل ونەرگە وزدەرىن جاقسى قويىلىمنان ەشقاشان قالىپ كورمەيتىن ەستەت ەتىپ كورسەتۋ ءۇشىن بارادى. الايدا ءبىز دە جاس بولدىق, ارمان قۋدىق, جاقسىعا ەلىكتەدىك دەگەندەي, ءوزىم دە تالاي رەت وپەرانى وسىلاي قىزىقتاعانمىن. ءسويتىپ, ۇلى جانر بىرتە-بىرتە جۇرەگىمنىڭ قالاۋىنا اينالىپ, اياق جەتپەس الىس اسقارلارعا جەتەلەدى. وپەرا وتاۋىنا كەشتەۋ سوققانىما قاراماستان, العان بەتىمنەن كەرى شەگىنبەي, شەگەلەنىپ قالدىم. مىسالى, 30 جاسىما دەيىن ارگەنتينادا جيھاز فابريكاسىنىڭ يەسى بولعانىمدى بىرەۋگە ايتسام, قازىر ەشكىم سەنبەس ەدى. ءوزىمنىڭ مۇلدە باسقا ماقساتقا جارالعان جان ەكەنىمدى كەيىن ۇقتىم. قاي سالاعا قابىلەتىم جەتەتىنىن كەش تۇسىنگەنمەن, ومىردەگى ورنىمدى جاڭىلماي تاپتىم دەپ ايتا الامىن. جاقسى ءانشى بولا ءبىلۋ – قازاقستاندا دا, ارگەنتينادا دا, الەمنىڭ مەيلى قاي جەرىندە بولسىن وڭاي قولعا تۇسەتىن ولجا ەمەس. مەن ءار ادامعا ءوزىن شىن باقىتتى ەتەتىن, جۇرەگى سۇيگەن كاسىبىن ەرىنبەي ىزدەپ تابۋىن تىلەيمىن. جارتى جولدان كەيىن قيىندىققا شىداماي كەرى شەگىنىپ كەتىپ قالماڭىزدار. كەزىندە مەنىڭ وتىز جاستان كەيىنگى بۇل تىرلىگىمە كوپ ادام سەنبەي ك ۇلىپ ەدى. سولاردىڭ ىشىندە ءوزىمنىڭ اكەم دە بار بولاتىن. ول: «اندەرىن ايتىپ جۇرە بەرسىن», – دەپ مەنىڭ اينالىسىپ جۇرگەن كاسىبىمە ونشا كوڭىل بولمەيتىن. ءتىپتى ەڭ جاقىن دوستارىم دا مىسقىلداپ كۇلدى. ءان ايتۋدى كەش باستاۋ – مەن ءۇشىن وتە قيىنعا سوقتى.
– يتاليادا تەنوردى جۇرت قالاي قابىلدايدى؟
– تەنور دەگەنىمىز وپەرانىڭ ناعىز ەركەسى, داۋىستىڭ ەڭ كۇردەلى ءتۇرى دەپ ەسەپتەلەدى. ءبىز سويلەۋى دە, ءان شىرقاۋى دا تۇرلىشە بولىپ كەلەتىن بىردەن-ءبىر ارتىستەرمىز. تەنوردىڭ تاعى ءبىر وزگەلەردەن ەرەكشەلىگى – ولاردىڭ شىرقاعان دۇنيەلەرى قاشاندا نازىك جاراتىلىس يەلەرى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ جاتادى. جاعىمدى, جۇمساق داۋىسقا ەلجىرەگەن زالمەن اراداعى بايلانىستى جوعالتىپ الماۋعا تىرىسامىن. مۇندا سەزىمدى تىرىلتەتىن اسقان قۇدىرەتتى كۇش بار ەكەنىن سەزەمىن.
– وتباسىڭىزداعى ورنىڭىز قالاي؟
– استاناعا دەيىن مەن سانكت-پەتەربۋرگتە بولدىم. ول جەردە وتباسىم وزىممەن بىرگە ەدى. وكىنىشكە وراي, بالامنىڭ ءدال سول ۋاقىتتا ساباعىنىڭ باستالىپ كەتۋىنە بايلانىستى, ولارعا قايتىپ ۇشىپ كەتۋگە تۋرا كەلدى. الايدا وتباسىم ۇنەمى مەنىمەن بىرگە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە ساياحاتتاپ جۇرەدى. مەن قاي كەزدە دە وتباسىمنىڭ جاعدايىن ءبىرىنشى كەزەككە قوياتىن جانمىن. ولاردىڭ قولداۋىنسىز, كومەگىنسىز ماعان ەلگە تانىمال ءانشى بولۋ قايدا؟! بۇگىندە كەيبىر اتاقتى ادامدار وزدەرىنىڭ وتباسى جايلى ايتۋعا ۇيالادى, مۇنى ءوز باسىم السىزدىك دەپ ەسەپتەيمىن, ال شىن مانىسىنە كەلگەندە, وتباسى دەگەنىڭىز سۇمدىق الاپات كۇش قوي.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
