– دەيدى الماتى وبلىسى, ىلە اۋدانىنىڭ اكىمى بەرداۋلەت ابدۋلداەۆ
قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس پرەزيدەنتتەرى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويدى. وسىناۋ باتىل قادامعا وراي ءوڭىر مۇمكىندىگىن سارالاساق, ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى مەگاپوليس الماتىنىڭ ءدال ىرگەسىنە ورنالاسقان ىلە اۋدانى جەتىسۋ وڭىرىندەگى ءوندىرىس ورىندارى كوپتەپ اشىلعان يندۋستريالى ايماق بولىپ سانالادى. الماتى وبلىسى بويىنشا بيۋدجەت تولەمىنە تۇسەتىن سالىقتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن قۇيىپ وتىرعانى تاعى بار.
جالپى, ىلە اۋدانىنداعى 11 اۋىلدىق وكرۋگكە قاراستى 32 ەلدى مەكەندە 34 ەتنوس وكىلىن قۇرايتىن 198 مىڭنان استام ادام تاتۋ تۇرىپ, ەل ىرىسىن تاسىتۋعا وزىندىك ۇلەسىن قوسۋدا. بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اۋدانعا قانداي پايدا اكەلەدى, سول كىرىس كوزى قالاي اشىلادى دەگەندەي سان ساۋالعا وراي ىلە اۋدانىنىڭ اكىمى بەرداۋلەت ابدۋلداەۆتان العان سۇحباتىمىزدى ۇسىنامىز.
– بەرداۋلەت ەشەن ۇلى, اۋەلگى اڭگىمەنى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ اۋدانعا تيگىزەتىن پايداسى تۋرالى ايتۋدان باستاساڭىز.
– ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كۇرەتامىرى ەكونوميكا دەسەك, سول ەكونوميكانى وركەندەتۋدىڭ ءبىر تارماعى ينتەگراتسيا. جالپى, ينتەگراتسيا دەگەنىمىز, كەڭەيتىلگەن ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ ماقساتىندا ەگەمەندى مەملەكەتتەردى بىرىكتىرۋ ۇدەرىسى. وندا تاۋار, ينۆەستيتسيا جانە جۇمىس كۇشى ەركىن اينالىمدا بولادى. الەمدىك تاجىريبەدە ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەردىڭ ەركىن ساۋدا اينالىم ايماعى, كەدەن وداعى, ورتاق نارىق, ەكونوميكالىق وداق, بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك سياقتى ۇيىمداستىرۋشىلىق-قۇقىقتىق نىساندارى بار. بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكامىز ەنىپ وتىرعان كەدەن وداعى تاۋار اينالىمىنىڭ كەڭىستىگىن قالىپتاستىرىپ, باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم وندىرۋگە ىقپال ەتۋدە. ۇستىمىزدەگى جىلدى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ۇدەرىسى ءۇشىن ماڭىزدى جىل دەپ اتاۋعا بولادى. ءسوز رەتى كەلگەندە ايتىپ وتسەك, ەلباسىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ يدەياسى جيىرما جىلدى ارتقا تاستاپ, قيىن جولدان ءوتتى. تۇتاستاي العاندا, ينتەگراتسيا – جەكە ەلەمەنتتەردى ءبىرتۇتاس ءبۇتىن دۇنيەگە بىرىكتىرۋ دەگەن ءسوز. ارتىقشىلىعى ەش ساياساتسىز تازا ەكونوميكالىق تۇرعىدا جۇمىس ىستەۋ دەپ تە تۇسىنگەن دۇرىس.
بۇل ورايدا, ءبىزدىڭ اۋدانىمىزداعى رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىمال «رايىمبەك اگرو» («اينالايىن» ءسۇت ونىمدەرى), «فيليپ مورريس قازاقستان», «دجەي تي اي قازاقستان» (تەمەكى ءوندىرىسى), «امكور تاباكو قازاقستان» (تەمەكى قورابىن شىعاراتىن ءوندىرىس), «بەريكاپ قازاقستان» (قاقپاقتار ءوندىرىسى), «دارحان منم» (ارنايى اسكەري اياق كيىم ءوندىرىسى), «Danon Berkut» ء(سۇت ونىمدەرى), «Sonik» ء(پروفيلدى ترۋبالار ءوندىرىسى), «مەدياتەكس ن» (باس كيىم ونىمدەرى), «دامۋ» يندۋستريالىق ورتالىعى سىندى كاسىپورىنداردى ەرەكشە اتاي وتىرىپ, وسى ءوندىرىس ورىندارىنان تۇسەتىن پايدا ەسەلەنەر دەگەن ءۇمىت بار. ويتكەنى, ءۇزىلىسسىز جۇمىس ىستەپ تۇرعان ءوندىرىس ورنىنىڭ قۇرىلعىلارى ەسكىرگەندە, قانداي دا ءبىر بولشەگى جارامسىز بولىپ اۋىستىرۋعا تۋرا كەلگەندە سول قاجەتتىلىكتى سىرتتان اكەلۋگە تۋرا كەلمەي مە؟ مىنە, سوندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ پايداسىن زاۋىتتار مەن فابريكالار كورەتىنى انىق. ال اۋدانعا كەلەتىن پايدا ءوندىرىس ورنى قاجەتتىلىگىن قولجەتىمدى باعاعا ساتىپ اكەلىپ ورناتسا, شىعاراتىن ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنى ارزاندىعىن ساقتاماي ما؟ ول دەگەنىمىز, شيكىزاتقا سۇرانىس ارتىپ, ءتىپتى, قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك تۋدىرۋ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتان كۇتەرىمىز كوپ.
– سوندا ءسىز باسقارىپ وتىرعان اۋداندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ارقىلى ەلگە اكەلەتىن پايدا كوزىن اشۋ مۇمكىندىكتەرى مول ما؟
– ستاتيستيكالىق مالىمەتكە ءجۇگىنسەك, 2014 جىلعى 4 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اۋداننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى تۇراقتى قارقىنىن ساقتاپ كەلەدى. وندىرىلگەن ونەركاسىپ ونىمدەرى 53,8 ملرد. تەڭگە بولدى. ناقتى كولەم يندەكسى 92%. ءسويتىپ, وبلىستىڭ ونەركاسىپ وندىرىسىندە اۋداننىڭ ۇلەسى 31%-دى قۇرادى. تاۋارلى بەتون ءوندىرىسى 42%-عا, شىنىدان جاسالعان بۇيىمدار 18,6%-عا, قيىرشىق تاس جانە قۇم 9,3%-عا, قۇس ەتى 3,3 %-عا ارتتى. وسى جىلدىڭ ءتورت ايىندا ونەركاسىپتە 3 جاڭا نىسان ىسكە قوسىلىپ, جۇمىس ىستەپ تۇرعان 2 كاسىپورىندا ءوندىرىس كەڭەيتىلدى, بارلىعى 93 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى.
ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما بويىنشا ءتورت جىلدا 10,1 ملرد.تەڭگەگە 10 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 680 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. اعىمداعى جىلى وبلىستىق وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا 2 ينۆەستيتسيالىق جوبا ەنگىزىلدى. يسو ساپا باعدارلاماسىمەن 29 كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى, تاعى دا 3 كاسىپورىندا ساپا جۇيەسىن ەنگىزۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ەندى, وسى ءوندىرىس ورىندارى شىعاراتىن ءونىم كولەمى كوبەيىپ, وزىندىك قۇنى ارزاندايتىنى انىق. ونىڭ سەبەبىن دالەلدەپ وتىرۋدىڭ ءوزى ارتىق. راس, ءبىز بۇل ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ىشكى جۇمىسىنا ارالاسپايمىز. بىراق سول ءوندىرىس ورىندارىنىڭ قۇرىلتايشىلارىنا ەلباسى تاراپىنان جاسالىپ جاتقان جەڭىلدىكتى, ياعني قازاقستاننىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرۋى وي سالىپ, ناقتى ارەكەتتە ەلگە, جەرگە كەلتىرگەن پايداسىن كورسەتەر دەپ سەنىم ارتامىز.
– اگرارلى سالادا شە؟
– اۋىل شارۋاشىلىعىندا 9,0 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. اۋدان بويىنشا جالپى ەگىستىك القابىنىڭ كولەمى – 67267 گەكتار. مەملەكەتتىك ساياساتقا ساي 21 066 توننا ەت ءوندىرىلىپ, وتكەن جىلدىڭ وسى مەزگىلىمەن سالىستىرعاندا 31 پايىزعا ءوستى. سونىمەن قاتار, 93,7 ملن. دانا جۇمىرتقا, 15,9 مىڭ توننا ءسۇت ءوندىرىلدى. اۋداندا 7 اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق بار. «سىباعا» باعدارلاماسى تالاپقا ساي ىسكە اسۋدا. 2011 جىلدان باستاپ 6 شارۋاشىلىق «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق ارقىلى الىنعان 61,6 ملن. تەڭگە نەسيەگە 480 باس انالىق مال ساتىپ الدى. 2014 جىلى «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» الماتى فيليالىنا «سىباعا» باعدارلاماسىمەن مال الۋعا اۋداننىڭ 19 شارۋاشىلىعى سۇرانىس بەردى.
بۇگىنگى كۇنگە 1 شارۋاشىلىق 10 ملن. تەڭگە نەسيە الىپ, 46 باس انالىق مال ساتىپ الدى. ال 1 شارۋاشىلىقتىڭ 21 ملن. تەڭگە سۇرانىسى ماقۇلداندى.
– اۋدان اكىمى رەتىندە ءوندىرىس ورىندارى مەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى قۇرىلىمداردى ارالاپ, ءمۇمكىندىكتەرىن سارالايسىز با؟
– البەتتە. كۇن سايىن بولماسا دا اپتاسىنا ءۇش-ءتورت رەت ءىرىلى-ۇساقتى ءوندىرىس ورىندارىنا ارنايى بارىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق كەلتىرەتىن پايدانى, ناقتىلاي تۇسسەم, ءار تۇلعا وسى مۇمكىندىكتى قالاي پايدالانا الادى, ول ءۇشىن جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان قانداي كومەك كەرەك دەگەندەي ماسەلەلەردى تالقىلايتىن ادەتىم بار. بۇل قالىپتاسقان جۇمىس ءتارتىبىمە جاتادى. سونىڭ سىرتىندا جەكە قابىلداۋىما بۇگىنگى سۇحباتىمىزعا وزەك بولىپ وتىرعان يگىلىك جونىندە كەلەتىن ازاماتتار دا بارشىلىق. ولارعا وي بۇگىن ازاماتتاردى جەكە ماسەلەلەرى بويىنشا قابىلدامايتىن كۇنىم ەدى, ءيا بولماسا تۇسكى ءۇزىلىس بولدى عوي, مەن دە ەت پەن سۇيەكتەن جاراتىلعان اداممىن دەپ كەيىنگە ىسىرۋ ماعان جات. ءتىلىن تابا بىلسەڭىز اشىلمايتىن ادام جوق.
بىردە ىسكەر جىگىتتەر كەزىندە رەسەي مەن قازاقستاننىڭ كەدەن بەكەتىندە بەس ساعاتتان استام ۋاقىت تۇراتىن ەدىك, بۇگىندە ول ماسەلە رەتتەلىپتى. تاياۋدا عانا ەكى ەل شەكاراسىندا نەبارى ەكى ساعاتتىق تەكسەرۋدەن ءوتىپ, ەش شىعىنسىز ەلگە كەلدىك دەپ رازى بولىپ وتىر. ەندى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس ماسەلەسىن رەتتەسە نۇر ۇستىنە نۇر بولارى انىق. ەكونوميكالىق پايدا كوزى اشىلاتىنىنا ەرەكشە قۋانىپ وتىرعانىم, اۋدانىمىزدىڭ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىندا 1 166 شاعىن كاسىپورىن, 1 875 شارۋا قوجالىعى, 4 711 جەكە كاسىپكەرلەر بار. بۇل سالادا بارلىعى 26,4 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. وندىرىلگەن ءونىمى مەن كورسەتىلگەن قىزمەتتىڭ كولەمى 40 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ, بىلتىرعى جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىنەن 103 پايىز ارتىق بولدى. سالا جەتىستىگىن تىزبەلەي ءتۇسسەك, جىل باسىنان بەرى 15 كىشى كاسىپكەرلىك نىساندارى ىسكە قوسىلىپ, 56 جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا 12,6 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ناقتى كولەم يندەكسى – 109,6%. ينۆەستيتسيالاردىڭ نەگىزگى كولەمى 8,4 ملرد. تەڭگە نەمەسە 67 پايىزى كاسىپورىندار, ۇيىمدار مەن تۇرعىنداردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن يگەرىلدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 907 ملن. تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 324 ملن. تەڭگە, شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ قاراجاتى 2,6 ملرد. تەڭگە, باسقا دا نەسيە قاراجاتتارى 351,3 ملن. تەڭگە بولدى.
– اۋداندا «وڭىرلەردى دامىتۋ» باعدارلاماسى قالاي جۇزەگە اسىرىلۋدا؟
– 2012 جىلدان باستاپ 24,7 ملن.تەڭگەگە ەڭبەك جانە قوسوزەن اۋىلدارىندا رۇقسات ەتىلمەگەن قوقىستى تاستايتىن جەرلەردى جويۋ جانە جەتىگەن, اقشي اۋىلدارىندا يەسىز قالعان نىسانداردى بۇزۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 2013 جىلى اتالعان باعدارلاما اياسىندا 150,5 ملن. تەڭگەگە ەلدى مەكەندەردىڭ كوشە جولدارى جانە 8 مەكتەپتىڭ سپورت الاڭدارىنا اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بيىلعى جىلى 165,1 ملن. تەڭگەگە 6 جوبا جۇزەگە اسىرىلادى ( جاڭاتالاپ پەن چاپاي اۋىلدارىندا ەكى سۋ كانالىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ, ىنتىماق اۋىلىنداعى قۇلاعالى تۇرعان مەكتەپ عيماراتىن بۇزۋ, وتەگەن باتىر كەنتىندەگى №38 مەكتەپ گيمنازياسىنىڭ كارىز جۇيەسىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ, جەتىگەن اۋىلىنداعى №11 ورتا مەكتەپتىڭ سپورت الاڭىن جوندەۋدەن وتكىزۋ جانە ەلدى مەكەندەردىڭ كوشە جولدارىن اعىمداعى جوندەۋ).
«اقبۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا 2011 جىلدان باستاپ چاپاەۆ, ەڭبەك, تۇيمەباەۆ اۋىلدارىنىڭ جانە بورالداي كەنتىنىڭ سۋمەن قامتۋ جۇيەلەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى, اعىمداعى جىلى بورالداي كەنتىنىڭ 3 كەزەڭدەگى, تىلەنديەۆ جانە جەتىگەن اۋىلدارىنىڭ سۋمەن قامتۋ جۇيەلەرىنىڭ قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى باستالدى.
ەكونوميكانىڭ قارقىندى دامۋى الەۋمەتتىك سالانىڭ دامۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزدى. اعىمداعى جىلدىڭ ءى توقسانىندا اۋداندا 262 تۇراقتى جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. ورتاشا ايلىق جالاقى 6,9 پايىزعا كوتەرىلىپ, 110 392 تەڭگەنى قۇرادى. وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4 پايىزدان 3,8 پايىزعا تومەندەدى. بۇل مالىمەتتەردى كەلتىرە وتىرىپ ايتارىم, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ پايداسىن جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار كورە ءبىلۋى كەرەك. سول ماقساتتا مەملەكەتتىك ساياساتقا ساي ەڭبەك ەتۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. ءارينە, زاڭناما شەڭبەرىندە ەشقانداي ساياساتتى ارالاستىرماي تازا ەكونوميكالىق تۇرعىدا ارەكەت ەتەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
نۇربول الدىباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى وبلىسى.
ىلگەرىلەۋدىڭ داڭعىل جولى
قازاقستان – ءبىزدىڭ وتانىمىز, بارلىعىمىزدىڭ ورتاق شاڭىراعىمىز, ءۇيىمىز. جاڭا كوتەرىلگەن شاڭىراقتىڭ تاۋقىمەتىندەي, جاس مەملەكەتتى اياعىنان تۇرعىزۋدىڭ وزىندىك قيىندىقتارى از ەمەس. كوتەرىلگەن شاڭىراقتىڭ بيىك, كەرەگەسىنىڭ كەڭ بولۋى دا ورتاق وتاننىڭ ءار مۇشەسىنىڭ موينىنداعى ابىرويلى ءمىندەت. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەر قاتارىنان ابىرويمەن دامىعان, زايىرلى ەل رەتىندە كورىنۋىندە ەل پرەزيدەنتىنىڭ ەڭبەگى وراسان. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2014 جىلدىڭ 17 قاڭتارىنداعى قازاقستان حالقىنا ارناعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ, وزىق ەلدەردىڭ الدىڭعى ساپىنان كورىنۋدىڭ داڭعىل جولى. وسىنداي يگى ىستەردىڭ باستاماسى رەتىندە استانادا جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلۋىن اتاۋعا بولادى. 1994 جىلى ەلباسىمىز م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە سويلەگەن سوزىندە وسى يدەيانى العاش كوتەرگەن بولاتىن. بۇل يدەياعا بيىل جيىرما جىل تولىپ وتىر. وسى ارالىقتا ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا باعىتىندا وراسان جۇمىستار اتقارىلدى. ياعني, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق بىردەن قالىپتاسا سالعان جوق. وعان مۇشە بولاتىن مەملەكەتتەر تمد-دان باستاپ, ەۋرازەق ارقىلى ەۋرازيالىق وداق تۋرالى يدەياسىنا دەيىنگى ۇلكەن ەۆوليۋتسيالىق جولدان ءوتتى. بۇل ماسەلەدە تمد مەن ەۋرازەق ەرەكشە تاريحي ءرول اتقاردى. ينتەگراتسيالىق بايلانىستار جاساي وتىرىپ, تاجىريبە جينادىق. ەۋرازەق شەڭبەرىندە كەدەن وداعى قۇرىلدى, ودان كەيىن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە ءوتۋ باستالدى. ال 2011 جىلدىڭ قاراشاسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ەلىمىز ۇزاق مەرزىمدى بولاشاققا جوسپارلانعان بۇل وداقتان وراسان زور پايدا كورەتىن بولادى. قازاقستان تاۋارلارىنىڭ, كاپيتالىنىڭ, جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسى, بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ, سونداي-اق, بايلانىستاردى كۇشەيتۋ – وسىنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرا تۇسەتىن بولادى. وداق ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قازىرگىدەي قۇبىلمالى ەكونوميكا جاعدايىندا تۇراقتى ءارى ورنىقتى دامۋ ءۇشىن زور ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەر بەرەدى. بۇل شارتتا كوپۆەكتورلى ساياسات جۇرگىزۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار, وسى وداققا قاتىسۋدان بولەك, دسۇ-عا كىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر جانە وزگە دە حالىقارالىق بىرلەستىكتەر مەن كەلىسىمدەردىڭ جاسالۋى جارقىن بولاشاققا جەتەلەيتىن يگى باستامالار. ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى نىعايتادى. ياعني, ونى جەتىلدىرۋ قۋاتتى ەل قۇرۋ مۇراتى بولىپ تابىلادى. وسى يگى شارانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ماقساتىندا قاينار ۋنيۆەرسيتەتى 2014 جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ 29-ىندا اكادەميك ە.س.وماروۆتىڭ باسشىلىعىمەن «ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى مادەنيەتارالىق قارىم-قاتىناس جاعدايىندا قازاق وركەنيەتىنىڭ دامۋ ديناميكاسى» اتتى تاقىرىپتا حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزدى. بۇل تاقىرىپ ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. وزەكتى ماسەلەنى تالقىلاۋعا ەلىمىزدىڭ بەلگىلى فيلوسوفتارى, ساياساتتانۋشى, الەۋمەتتانۋشى, تاريحشى, ەكونوميست عالىمدارىنان باسقا, قىتايلىق چجان شاوحۋا, سيريالىق سۋحەيل فاراح, ۆەنگريالىق يمرە پاچاي, پورتۋگاليالىق انيل سامارت, ت.ب. كورنەكتى عالىمدار قاتىسىپ, زاماناۋي ەڭ جوعارى وركەنيەتتەردەگى قارىم-قاتىناستىڭ يگى ماقساتتارى مەن جولدارى جايىندا وي قوزعادى. وسىنداي يگى ءىس-شارالار جالعاسىن تابا بەرەتىن بولادى. ءابدىجاپار ساپارباەۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.لەبىزدەر لەگى
ەربولات مۇقاەۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى:
– ەۋرازيالىق وداق يدەياسىنىڭ باستاۋىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇرعاندىقتان, وداق شارتىنا قول قويۋ ءراسىمىنىڭ ەلوردامىز استانادا ءوتۋىن زاڭدىلىق دەپ بىلەمىن. ال قۇجاتتا ەلدەردىڭ تەڭدىگى, اۋماقتىق تۇتاستىعى جانە وزگە دە قاتىناستارى اشىق جازىلعان. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل تۋرالى ايتقاندا, «ۇيىمنىڭ بارلىق دەڭگەيىندەگى شەشىم قابىلداۋدا كونسەنسۋس قاعيداتىنىڭ بولۋى ماڭىزدى» ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ەاەو تۋرالى شارتتا بىردە-ءبىر ساياسي ماسەلە كورىنىس تاپپاعان. شارت جوباسىن دايارلاۋ بارىسىندا قازاقستان جاعى ورتاق پارلامەنت تۋرالى يدەيادان باس تارتۋعا قول جەتكىزدى. باسىندا بۇل جايىندا ماسەلە كوتەرىلگەنىمەن, ەلباسى ورتاق پارلامەنت تۋرالى ەشبىر ءسوز بولماۋعا تيىستىگىن نىقتاعاننان كەيىن بۇل اڭگىمە قوزعالمايتىن بولدى.
ەگەر مەملەكەتىمىز قاجەت دەپ تاپسا, وندا اتالعان شارتتان كەز كەلگەن ۋاقىتتا شىعىپ كەتە الادى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىز سالىقتىق تولەمدەر كولەمىن تومەندەتىپ, ينۆەستيتسيالىق اۋاندى جاقسارتىپ, كاسىپكەرلەردى قولداۋدىڭ بارلىق تەتىكتەرىن ەنگىزۋدە. وسىنىڭ بارلىعى ينۆەستيتسيانىڭ ەلگە مولىنان كەلۋىنە نەگىز قالاپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە, رەسەيلىك جانە بەلارۋستىك بيزنەس وكىلدەرى بىرلەسكەن كاسىپورىندار اشۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ كەلەدى. ولاي بولسا, ەل ەكونوميكاسىن وركەندەتىپ, ەلدىڭ ەگەمەندىگىن نىعايتۋعا جول سالىنادى. ەلىمىز جاھاندىق ەكونوميكادا دا ءوز ورنىن تاۋىپ, كوپتەگەن شەت مەملەكەتتەرمەن تىعىز بايلانىستا. وسى بايلانىستى ءارى قاراي نىعايتۋ ءۇشىن, سونىمەن قاتار, دسۇ-عا كىرگەن ۋاقىتتا باسەكەلەستىكتەن قالىپ قويماۋ ءۇشىن, ەاەو-نىڭ بىزگە بەرەرى كوپ.
ۆلاديمير اكست, مامليۋت ۇن كومبيناتىنىڭ اۋىسىم جەتەكشىسى:
– ءبىز رەسەيمەن ەجەلدەن كورشى ەلمىز. بۇل قاتارعا كەدەن وداعى اياسىندا بەلارۋس ەلى دە قوسىلىپ, تۇتىنۋ نارىعى كولەمى جونىنەن الەمدە جەتىنشى ورىنعا شىعۋىمىزدىڭ ءوزى ومىرشەڭ يدەيانىڭ باستاۋشىسى, ۇيىتقىسى ەلباسىمىز بولىپ تابىلاتىن ستراتەگيالىق تاڭداۋىمىزدىڭ دۇرىستىعىن بايقاتتى. وسىلايشا, تاتۋ-ءتاتتى قارىم-قاتىناستا تىعىز ارىپتەستىك قادامداردى جالعاستىرىپ كەلگەن ءۇش مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا بىرىگۋى ءبىز سياقتى قاراپايىم ادامداردىڭ قىزۋ قولداۋىنا يە بولعانىن بولە-جارا ايتقىم كەلەدى. نارىقتى كەڭەيتۋ, بيزنەسكە جاڭا ءمۇمكىندىكتەر اشۋ, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى نىعايتۋ جاھاندانۋ ءداۋىرىنىڭ بۇلجىماس تالاپتارى دەسەك, مۇنداي الەۋەتتى بىرلەستىكتىڭ قۇرىلۋ ماقساتى دا, ءومىر ءسۇرۋ نيەتى دە ورتاق قاعيداتقا نەگىزدەلەتىن 170 ميلليونعا جۋىق تۇرعىنداردى ۇلكەن باسىمدىقتارعا يە ەتىپ, ءجۇرىپ-تۇرۋ قوزعالىسى مەن رۋحاني, الەۋمەتتىك جاقىنداسۋ ىقپالداستىعىن بارىنشا وڭايلاتارى انىق.
وسىنداي تاريحي وقيعا ساتىندە قازاقستاننىڭ ۇستانعان باعدارىنىڭ ومىرشەڭدىگىن ايعاقتايتىن مىسالداردىڭ سانالۋاندىعىنا كوز جەتكىزە وتىرىپ قول جەتكەن قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ودان ءارى دامي تۇسەرىنە ءشۇبا كەلتىرمەيسىڭ. شىنى كەرەك, وسىدان جيىرما جىل بۇرىن پرەزيدەنتىمىز حالىقارالىق قارىم-قاتىناستىڭ وزىق ۇلگىسى رەتىندە وسى يدەيانى كوتەرگەندە وعان سەنبەۋشىلەردىڭ قاتارىندا بولعانىمدى جاسىرا المايمىن. بۇگىندە الەم حالىقتارىنىڭ اراسىنان لايىقتى ورىن الىپ, ەندى ەڭ دامىعان وتىزدىققا ەنۋ مىندەتىن العا قويىپ وتىرعان ەلىمىزدىڭ بولاشاعى جارقىن, كەلەشەگى كەمەل ەكەنىنە نىق سەنەتىن بولدىق.
2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنەتىن ءۇش مەملەكەت اراسىنداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق مۇشەلەرىنىڭ قاتارى تولىعا تۇسەرىنە كۇمان جوق.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
مامليۋت اۋدانى.
قورلان يتجانوۆا,
«فيتوحيميا» حالىقارالىق عىلىمي-وندىرىستىك حولدينگى» اق فيتوپرەپاراتتار دارىلىك تۇرلەرىنىڭ تەحنولوگياسى زەرتحاناسىنىڭ باس تەحنولوگى, قر ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى:
– ەلىمىز بەدەلىن بيىكتەتىپ, ءمارتەبەسىن كوتەرگەن ەلەۋلى وقيعالاردىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن ورىن الىپ وتىرۋى بارىمىزگە ورتاق مەرەي. مىنە, وسىنداي تاريحي ءسات رەسەي فەدەراتسياسى, بەلارۋس جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى اراسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلۋىن ۇلكەن قۋانىشپەن قارسى الدىق. ءۇش مەملەكەتتىڭ مۇنداي بايتاق كەڭىستىكتە دامۋدى جاڭاشا ينتەگراتسيالىق باعىتپەن جۇرگىزۋگە بەت تۇزەۋى بۇكىلالەمدىك دەڭگەيدەگى ماڭىزى زور وقيعا ەكەندىگى داۋسىز. بۇرىننان دا شارۋاشىلىقارالىق قاتىناستارى قالىپتاسقان ەلدەردىڭ ونى جاھاندانۋ زامانىنىڭ تالاپتارىنا ساي قۇرۋعا دەگەن وراسان زور جىگەرلى ۇمتىلىسى كىمدى دە بولسا بەي-جاي قالدىرمايتىندىعى انىق.
ءبىزدىڭ «فيتوحيميا» حالىقارالىق عىلىمي-وندىرىستىك حولدينگىنىڭ وتاندىق ءدارى-دارمەكتەردى دايىنداپ, شىعارۋ جولىنداعى ىزدەنىستەرى مەن قىزمەتى رەسەي مەن بەلارۋس ەلدەرىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارىمەن تىعىز بايلانىستا دامىپ كەلەدى. حولدينگ جانىنداعى قاراعاندى فارماتسەۆتيكالىق زاۋىتىندا وندىرىلگەن ءدارى-دارمەكتەردىڭ ءبىراز ءتۇرى رەسەيلىك جانە بەلارۋستىك تۇتىنۋشىلاردىڭ ۇلكەن سۇرانىسىنا يە. ەندى بۇدان بىلاي قاراي وسىناۋ جاڭا شارتتىڭ ارقاسىندا ءۇش جاقتى ءوزارا ءتيىمدى بايلانىس ودان سايىن نىعايا تۇسەتىندىگىنە كۇمانىمىز جوق. ماسەلەن, رعا ءسىبىر ءبولىمشەسىنىڭ ن.ن.ۆوروجتسوۆ اتىنداعى نوۆوسىبىر ورگانيكالىق حيميا ينستيتۋتى جانە تومسك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن جاقىندا شيپالىق قاسيەتى مول فيتوپرەپاراتتاردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن شىعارۋدى كەڭەيتۋ جونىندە عىلىمي-تەحنيكالىق بايلانىستى جەتىلدىرۋگە كەلىسىم جاساستىق. مۇنداي ارىپتەستىك قاتىناس بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى مەكەمەلەرىمەن دە جەتىلدىرىلە تۇسپەك.
پاۆەل كازمين,
«نوۆوكيەنكا» جشس ديرەكتورى:
– قازاقستان جاڭا ءداۋىردىڭ تاريحي وقيعاسىنىڭ وتانىنا اينالدى. الەم جۇرتشىلىعى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەندىك باستاماسىنىڭ كوكجيەگى كەڭدىگىنە تامسانا كوز سالىپ وتىر. باۋىرلاس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويۋ ساتىندە تولعانباعان جان قالمادى. بۇل – ۇلكەن قۋانىش ءارى وراسان زور جاۋاپكەرشىلىك.
ءبىز, ديقاندار قاۋىمى ەلباسىمىزدىڭ: «قول قويىلعان شارتتىڭ حالىق يگىلىگىنە ارنالعانىن ءىس جۇزىندە دالەلدەۋگە ءتيىسپىز», دەگەن ءسوزىن جىگەرلى جالاۋعا اينالدىراتىنىنا شەك كەلتىرمەيمىز. قازاق ەلىنىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتەتىن ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويىلىپ جاتقان ساتتە شارۋاشىلىق مەحانيزاتورلارى كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىن وبلىستا بىرىنشىلەر ساپىندا اياقتاعانى جونىندە راپورت بەردى. تىڭ توسىندەگى «نوۆوكيەنكا» جشس ءوزىنىڭ يگى داستۇرلەرىن جالعاستىرا ءبىلدى.
قاراۋىمىزداعى 24 511 گەكتار القاپقا ءداندى جانە مايلى داقىلدار, ەكپە ءشوپ تۇقىمى نەبارى ەكى جۇمادا سەبىلدى. مۇنى ءبىزدىڭ بولاشاق مۇراتتار جولىنداعى جاقسى اياقالىسىمىز دەپ سانايمىز.
تابىستى جولدار مەن جارقىن جىلدار جالعاسا بەرسىن!
اقمولا وبلىسى,
جاقسى اۋدانى.
