كەشە استانادا جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ مەملەكەتتەر باسشىلارى دەڭگەيىندەگى وتىرىسى ءوتتى. وتىرىس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ, بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكونىڭ قاتىسۋىمەن شاعىن قۇرامداعى كەزدەسۋدەن باستالدى. مەملەكەت باسشىلارى كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن, سونداي-اق, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى.
ۇلتتىق مۇددەلەر ەسكەرىلگەن قۇجات
كەڭەس وتىرىسىنا توراعالىق ەتكەن ءارى شاڭىراق يەسى رەتىندە العاشقى بولىپ ءسوز العان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇگىنگى كەزدەسۋدىڭ قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن تاريحي ماڭىزى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتتى ازىرلەۋ جونىندەگى وراسان زور جۇمىستاردى اياقتادىق, دەدى ەلباسى. شارتقا قول قويۋ ارقىلى ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ىقپالداستىقتىڭ جاڭا ساپالى كەزەڭى باستالادى. بۇل قۇجاتتا بارلىق مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرى ەسكەرىلگەن. ساۋاتتى جانە ساليقالى دايىندالعان. بىرقاتار كەلىسپەۋشىلىكتەرگە قاتىستى قول جەتكىزىلگەن كونسەنسۋس بارلىق تاراپتى قاناعاتتاندىردى.
قازاقستان پرەزيدەنتى شارتتا ارقاۋلىق اسپەكتىلەردىڭ بارلىعى كورىنىس تاپقانىنا توقتالدى. قۇجاتتا حالىقارالىق ۇيىمدارعا ءتان بارلىق ارقاۋلىق اسپەكتىلەر كورىنىس تاۋىپ وتىر, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى جونىندە. مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندى تەڭدىگى, اۋماقتىق تۇتاستىعى, سونداي-اق, وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ساياسي قۇرىلىمىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن قۇرمەتتەۋ قاعيداتتارى بەكىتىلگەن. ۇيىمنىڭ بارلىق دەڭگەيىندەگى شەشىمدەر قابىلداۋدا كونسەنسۋس قاعيداتىنىڭ بولۋى ەرەكشە ماڭىزدى. وسى ورايدا, ءاربىر قاتىسۋشى تاراپتىڭ داۋىسىنىڭ شەشۋشى ءمانى بار.
ەلباسى ءوز سوزىندە وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءتىل ماسەلەسىن دە اتاپ ءوتتى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندەگى بارلىق حالىقارالىق كەلىسىمدەر, كوميسسيانىڭ مىندەتتى سيپاتتاعى كۇشى بار شەشىمدەردىڭ بارلىعى ورىس تىلىندە قابىلدانادى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ءبىز وسىلاي كەلىستىك. دەگەنمەن, سونداي قۇجاتتار بىردەن تاراپتاردىڭ ارقايسىسىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەرىنە دە اۋدارىلاتىن بولادى. سوندىقتان تىلدىك قاعيداتتار جونىندە ەشقانداي كەمسىتۋشىلىكتەر ورىن المايدى.
قازاقستان باسشىسى, سونداي-اق, جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماسەلەلەرمەن دە تانىستىردى. ەلباسىنىڭ اتاپ وتكەنىندەي, كەڭەس وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىنە جەتى ماسەلە شىعارىلىپ وتىر. بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعى ۆيتسە-پرەمەرلەر مەن ساراپشىلاردىڭ جان-جاقتى تالقىلاۋىنان وتكەن, قول قويۋعا دايىن تۇر. ونىڭ ىشىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويۋ ءراسىمى دە بار.
قازاقستان پرەزيدەنتى بۇل شارت ءۇش مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعانىنا نازار اۋداردى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋ ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدى جان-جاقتى جاڭعىرتۋدى جالعاستىرۋ, ەلدەرىمىزدى الەمدەگى جەتەكشى ورىندارعا شىعارۋ ءۇشىن قۋاتتى سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قۇرىلىپ جاتقان وداققا ارمەنيانىڭ قوسىلۋى تۋرالى تارماق بار. ءوز كەزەگىندە قىرعىزستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا كەڭەسى ماقۇلداعان كەدەن وداعىنا قوسىلۋ جونىندەگى جوبانى قولدادى.
مەملەكەت باسشىسى, سونىمەن قاتار, وداقتىڭ ورگاندارىنداعى كادر ساياساتى تاراپتاردىڭ تەڭ قامتىلۋى قاعيداتىن ەسكەرە وتىرىپ جانە وسى ماڭىزدى جۇمىسقا بىلىكتى ماماندار تارتۋ كونكۋرستىق نەگىزدە جۇرگىزىلەتىنىن اتاپ ءوتتى.
بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو ءوز ءسوزىن ەلدەرىمىزگە ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا جولى وڭايعا تۇسپەگەنىنەن باستادى. ءاربىر قادام وڭاي بولعان جوق, دەدى بەلارۋس باسشىسى. بىراق, ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز ايقىن, ول – حالىقتارىمىز تاتۋلىق پەن دوستىقتا ءومىر ءسۇرىپ, مەملەكەتتەردى دامىتۋ مەن نىعايتۋ ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىنا ولاردىڭ سەنىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ءبىزدىڭ دۇرىس جولدى تاڭداعانىمىزدى ءومىردىڭ ءوزى كورسەتتى. بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتىڭ قايتارىمسىز كەرى ينتەگراتسياسىنا جول بەرمەس ءۇشىن ءبىز تمد-نى قۇرۋدان باستادىق, سودان كەيىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتى, كەدەن وداعىن قۇردىق. ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ نوبايىن جاسادىق. بۇگىن ءبىز مارەگە جەتىپ وتىرمىز. ول ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا اكەلدى.
وسىعان بايلانىستى الەكساندر لۋكاشەنكو قول قويىلعالى وتىرعان شارتتىڭ ەرەجەلەرىن وعان قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعىنىڭ ورتاق پايداسىنا قاراي جەتىلدىرۋ مۇمكىندىكتەرى بار ەكەنىن اتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ جولى وتە اۋىر جانە ۇزاق بولدى, قارسىلىق تانىتۋشىلار دا كەزدەستى. ءبۇگىن ءۇش مەملەكەت ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويۋعا سانالى تۇردە قادام باسىپ وتىر.
ال رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارت مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتى تولىق ساقتاي وتىرىپ, ەلدەرىمىزدى ينتەگراتسيانىڭ مۇلدە جاڭا دەڭگەيىنە الىپ شىعاتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, رەسەي باسشىسى ەۋرازيالىق وداق يدەياسىنىڭ باستاۋىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇرعاندىقتان, شارتقا قازاقستاننىڭ ەلورداسىندا قول قويىلۋىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار ەكەنىنە توقتالدى. بۇگىندە ءبىز بىرلەسىپ, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قۋاتتى, تارتىمدى ورتالىعىن, 170 ميلليوننان استام حالىقتى بىرىكتىرەتىن ءىرى وڭىرلىك رىنوكتى قۇرۋدامىز, دەدى ۆلاديمير پۋتين. «ۇشتىك» ەلدەرىندە دامىعان ونەركاسىپ, يندۋستريالىق بازا, قۋاتتى كادرلىق, ينتەللەكتۋالدىق, مادەني الەۋەت بار. گەوگرافيالىق جاعدايىمىز بىزگە تەك وڭىرلىك قانا ەمەس, جاھاندىق تا ماڭىزى بار كولىك-لوگيستيكالىق باعدارلار قالىپتاستىرۋعا, ەۋروپا مەن ازيانىڭ اۋقىمدى ساۋدا جولدارىن وزىمىزگە «باعىندىرۋعا» مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنىڭ بارلىعى – ءبىزدىڭ بىرلەستىگىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ, ونىڭ جەدەل وزگەرىپ جاتقان ءارى كۇردەلى الەمدەگى قارقىندى دامۋىنىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى.
رەسەي باسشىسى ءوزىنىڭ ءسوزى بارىسىندا شارتقا قول قويۋدىڭ تاريحي ماڭىزى ەرەكشە ەكەندىگىنە دە توقتالدى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەزدەسۋ تاريحي ماڭىزعا يە, دەدى ول وسى جايىندا. قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويادى. بۇل قۇجات مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگىن ساقتاي وتىرىپ, ءبىزدىڭ ەلدەردى ينتەگراتسيانىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىعارادى. ءارى ول ۇيلەسىمدى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى قامتاماسىز ەتەدى. ەۋرازيالىق وداق يدەياسىن قازاقستان پرەزيدەنتى 1994 جىلى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ءدارىسى بارىسىندا العاش رەت جاريا ەتكەن بولاتىن.
ەاەو – وزگە ەلدەر ءۇشىن اشىق قۇرىلىم
شاعىن قۇرامداعى وتىرىس اياقتالعان سوڭ ءماجىلىس كەڭەيتىلگەن قۇرامدا جالعاستى. بۇل وتىرىسقا ارمەنيا پرەزيدەنتى سەرج سارگسيان مەن قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ, سونىمەن قاتار, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا القاسىنىڭ توراعاسى ۆيكتور حريستەنكو قاتىستى.
مەملەكەت باسشىلارى ارمەنيانىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قوسىلۋى تۋرالى شارتتى ازىرلەۋ بارىسىن, سونداي-اق, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ كەدەن وداعىنا قوسىلۋى جونىندەگى جول كارتاسىن قارادى.
وتىرىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. ەلباسى ءوزىنىڭ كىرىسپە سوزىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا كەلەسى كەزەكتەگى بيىككە كوتەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇگىن ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قوياتىن بولامىز. ول قول قويۋشى مەملەكەتتەر حالىقتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن, ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. مەن وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, شارتتى دايىنداعان ساراپشىلار توبىنىڭ ەڭبەگىنە راحمەتىمدى ايتامىن. سونىمەن بىرگە, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ۇكىمەتتەرىنە جانە ەۋرازيالىق كوميسسياعا دا وسىناۋ ماڭىزدى قۇجاتتى قىسقا مەرزىمدە دايىنداي العاندىعى ءۇشىن العىس ايتامىن, دەدى قازاقستان باسشىسى.
ودان ءارى پرەزيدەنت بۇگىنگى كۇنى ءوزارا ءىس-قيمىلىمىزدى كەم دەگەندە 15-20 جىل العا جەتەلەيتىن الىس كوكجيەككە كوز تىگۋىمىز كەرەكتىگىن اتاپ كورسەتتى. ءححى عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ءبىزدىڭ وداعىمىزدىڭ الدىنداعى ميسسياسى ەكى ءتۇرلى ماڭىزدى ماسەلەنى شەشۋدە ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.
بىرىنشىدەن, الەمنىڭ اسا ماڭىزدى ەكونوميكالىق ماكروايماعىنا اينالىپ, شىعىس پەن باتىستىڭ, ەۋروپا مەن ازيانىڭ «ەكونوميكالىق كوپىرى» بولاتىن ساپاعا قول جەتكىزۋ ارقىلى باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىمىزدى ارتتىرۋ. ەكىنشىدەن, ءاربىر مۇشە مەملەكەتتى الەمنىڭ بارىنشا دامىعان ەلدەرى قاتارىنا ەنگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ, دەي كەلىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق حالىقتارىمىزعا اۋىرتپالىق ەمەس, يگىلىك بولا ءبىلۋى كەرەك ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ودان ءارى پرەزيدەنت: «ءبىز تەك وسىنداي جولدى ۇستانا بىلسەك قانا ەۋرازيالىقتىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرامىز جانە ونىڭ ايقىن ماقساتتارىنا دەگەن كۇماندى ءبىرجولاتا جوياتىن بولامىز», دەدى.
قازاقستان باسشىسى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ۇلتۇستىلىك ورگاندارىنىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتارتىبى تۋرالى ايتتى. ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ ماسكەۋدە ورنالاسۋىنا كەلىستىك. ءسويتىپ, ماسكەۋ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ەكونوميكالىق ورتالىعى بولادى.
باسقا دا ۇسىنىستار بولعان ەدى, بىراق ماسەلە وسىلاي شەشىلدى. مينسكىدە ەۋرازيالىق سوت ورنالاسادى. ءبىزدىڭ وداعىمىزدىڭ قۇقىقتىق اسپەكتىلەرى دە سوندا شوعىرلانادى. ال الماتىدا 2025 جىلدان باستاپ وداقتىڭ قارجى نارىعىن رەتتەۋ جونىندەگى ۇلتۇستىلىك ورگان ورنالاساتىن بولادى. وسىلاي دەي كەلىپ, پرەزيدەنت وداقتىق قارجىلىق رەتتەگىشتىڭ قۇرىلۋىن كۇتپەي-اق الماتىنى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قارجىلىق ورتالىعى رەتىندە قاراستىرۋدى باستاي بەرۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ن.نازارباەۆ ءوز ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا ەاەو مۇشە ەلدەر ەكونوميكاسىن جان-جاقتى جاڭعىرتۋعا قۋاتتى سەرپىن بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
ودان ءارى ەلباسى كۇن ءتارتىبىندەگى ماسەلەلەر بويىنشا ءۇش مەملەكەت باسشىسى تولىق كەلىسىمگە كەلگەنىن ايتا وتىرىپ, ارمەنيا مەن قىرعىزستان پرەزيدەنتتەرىن كەڭەيتىلگەن وتىرىسقا شاقىرۋعا كەلىسكەندەرىن جەتكىزدى. ەندى وسى ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارىن تىڭدايىق, دەپ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى العاشقى ءسوزدى ارمەنيا پرەزيدەنتى سەرج سارگسيانعا بەردى.
س.سارگسيان ءوزىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قول قويۋ سياقتى تاريحي ماجىلىسكە جانە جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەسكە شاقىرعاندارى ءۇشىن جاڭا وداقتىڭ مۇشەلەرىنە ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. مەن كەدەن وداعى مەملەكەتتەرى باسشىلارىن ەاەو قۇرۋ سياقتى ماڭىزدى قادامعا اياق باسىپ وتىرعاندىعىمەن شىن ءجۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن, دەدى ول. بۇل شارت تولىپ جاتقان ساراپشىلار مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ كەدەرگىلەر مەن كەلىسپەۋشىلىكتەردى رەتتەۋ جولىندا ۇزاق تەر توگۋ ارقىلى بارلىق جاقتىڭ دا مۇددەسىن ەسكەرگەن مامىلەلىك شەشىمدەرگە قول جەتكىزگەن جانكەشتى ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا ومىرگە كەلگەن قۇجات ەكەنى ءسوزسىز. ارينە, وعان قول جەتكىزۋ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا عانا مۇمكىن بولىپ وتىرعانىن دا بىلەمىز, دەدى ول.
ودان ءارى سەرج سارگسيان ارمەنيانىڭ ەاەو-عا ەنۋ ماسەلەسى تۋرالى ايتتى. قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرىنىڭ ءتيىستى ۆەدومستۆولارى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ ءوزارا كەلىسىمدى جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا ارمەنيانىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ەنۋى تۋرالى شارتتىڭ جوباسى بەلگىلەنگەن مەرزىمدە دايىن بولدى. وسىعان وراي كەدەن وداعى ەلدەرى باسشىلارىنا جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا ءمۇشەلەرىنە ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرەمىن, دەدى ول. ءبىزدىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋىمىزعا ءتۇرلى سەبەپتەر بار, دەي كەلىپ, سەرج سارگسيان ارمەنيانىڭ 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەاەو-عا ەنۋى تۋرالى ۇلتتىق بيزنەس تە, حالىق تا تولىق حابارلانعانىن جەتكىزدى. سولاردىڭ قولداۋىنا سۇيەنىپ جانە ساراپشىلىق دەڭگەيدە 2-3 ماسەلە عانا تولىق كەلىسىلمەگەنىمەن, ىمىراشىل شەشىم بەلگىلەنگەنىن ايتا وتىرىپ ول ءوز ەلىنىڭ ەاەو-عا كىرۋ تۋرالى شارتقا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 15 ماۋسىمىنا دەيىن قول قويۋعا ءازىر ەكەنىن جەتكىزدى.
ودان كەيىن ءسوز العان قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ نۇرسۇلتان نازارباەۆ جيىرما جىل بۇرىن ۇسىنعان يدەياسىنىڭ ىسكە اسىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى بارلىق مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا پايدالى الاڭ بولا الاتىن ءتيىمدى ۇيىم دەپ سانايمىن. الدىمەن كەدەن وداعىنا ەنۋ جانە كەلەسى كەزەڭدە ەاەو قاتارىنا ءوتۋ قىرعىزستان ءۇشىن ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ماڭىزدى باعىتى جانە سانالى شەشىمى بولىپ وتىر. كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر – ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق ارىپتەستەرىمىز عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن رۋحى جاقىن, تاريحى ورتاق حالىقتار. ءبىزدىڭ ارامىزدا ەشقانداي تىلدىك كەدەرگى دە جوق. بىزدە ورتاق تاريح بولسا, الداعى ۋاقىتتا بولاشاعىمىز دا ورتاق بولادى دەپ سانايمىن, دەدى ا.اتامباەۆ.
سونىمەن قاتار, ول پروگرەسشىل ينتەگراتسيالىق قاعيداتتار قاتىسۋشى ەلدەردىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن دە ارتتىراتىنىن اتاپ ءوتتى. وسى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋى قىرعىزستان حالقىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنە ساي كەلەدى. وعان كەدەن وداعىنىڭ باسقا مۇشەلەرى دە مۇددەلى. قىرعىزستانمەن ارىپتەستىك قاتىناستار ورناتۋ كەدەن وداعى مۇشەلەرىنە گەوساياسي ارتىقشىلىقتاردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, ايماقتىق ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ويلايمىن, دەي كەلىپ, ول ءتۇرلى ەكونوميكالىق بولجامدار مەن ساراپتارعا قاراعاندا كەدەن وداعىنا كىرەتىن بولسا قىرعىزستان ءۇشىن العاشقى كەزەڭدەر وڭاي بولمايتىنىن ءبىلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ال قازىر قىرعىزستان ەكونوميكاسى كۇردەلى جاعدايعا قاراماي, تۇراقتى دامۋ جولىنا ءتۇسىپ كەلە جاتىر. سوندىقتان ءبىز ءوز پروبلەمالارىمىزدى شەشۋدى ەشقاشان كەدەن وداعىنىڭ باسقا مۇشەلەرىنە جۇكتەمەيمىز. الايدا, ءبىزدى ءوندىرىستىڭ توقىراپ, جۇمىسسىزدىقتىڭ ارتۋى عانا الاڭداتادى. ءبىزدىڭ وسىنداي پروبلەمالارىمىزعا تۇسىنىستىكپەن قاراپ, قولداۋ بىلدىرگەندى عانا قالايمىز, دەدى ا.اتامباەۆ.
كەلەسى كەزەكتە ول قىرعىزستان ەكونوميكاسىن وتپەلى كەزەڭدە قولداعاندارى ءۇشىن قازاقستان مەن رەسەي تاراپتارىنا العىسىن جەتكىزدى. رەسەي تاراپىمەن بىرىگىپ بۇگىنگى كۇنى قىرعىزستاننىڭ كەدەن وداعىنا ءوتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە قارجىلىق قولداۋ ءبىلدىرەتىن قور قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىن ايتتى. قىرعىز تارابى دا رەسەيلىك ينۆەستيتسياعا, قور جۇمىستارىنا قولداۋ ءبىلدىرەدى جانە ونى قورعاۋعا كەپىلدىك بەرەدى. كەدەن وداعىنا وتۋدە ءبىز ارىپتەستەرىمىزدىڭ جانە ءوزىمىزدىڭ ەكونوميكامىزعا ءتيىمدى قاتىناس, ينۆەستيتسيالىق دۇرىس احۋال ورناتۋدى كوزدەيمىز, دەگەن قىرعىزستان پرەزيدەنتى. ا.اتامباەۆ ءوزىنىڭ ءسوزىن قىرعىزستاننىڭ كەدەن وداعىنا ءوتۋى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى مەن حالىقتىڭ جاعدايى جاقسارۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىن اتاپ وتۋمەن قاتار, بۇگىنگى وتىرىستا قىرعىزستاننىڭ كەدەن وداعىنا ءوتۋى تۋرالى جول كارتاسىنا قول قويىلارىنا ۇمىتتەنەتىنىن بىلدىرۋمەن اياقتادى. جاڭا جىلدى ءبىز ءبىر ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدا قارسى الارمىز دەگەن ۇمىتتەمىن, دەدى ول.
ودان كەيىن وتىرىس توراعاسى ن.نازارباەۆ كۇن تارتىبىندەگى ءماسەلەلەر بويىنشا بايانداۋ ءۇشىن ءسوز كەزەگىن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا القاسىنىڭ توراعاسى ۆيكتور حريستەنكوعا بەردى. ول ءوزىنىڭ ءسوزىن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ الدىندا جاتقان كىتاپقا نازار اۋدارۋدان باستادى. «ەۋرازيالىق جوباعا – 20 جىل» دەپ اتالعان بۇل كىتاپ ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ 1994 جىلدىڭ باسىندا م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-دە سويلەگەن سوزىمەن باستالىپ, جيىرما جىل بويعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى, بارلىق قۇجاتتاردى, فوتوگرافيالاردى قامتىپ, اقىرى قازاقستان باسشىسىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى ءساۋىر ايىندا سول وقۋ ورنىندا سويلەگەن سوزىمەن اياقتالادى ەكەن. بۇل كىتاپ بۇگىنگى ەكونوميكالىق وداققا الىپ كەلگەن ءتىرى تاريحتى پاش ەتكەن, دەدى ول.
ودان ءارى ۆ.حريستەنكو كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەرگە ويىسىپ, ءبىرىنشى ماسەلەدەگى ەاەو قۇرۋ تۋرالى شارتتىڭ بارلىق جاقپەن كەلىسىلىپ, قول قويۋعا تولىق دايىن ەكەندىگى تۋرالى ايتتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن كەلىسىلمەگەن ونەركاسىپتىك سۋبسيديالار الۋ كەزىندەگى تەحنولوگيالىق وپەراتسيالار جانە اۆتوموبيلدەردى ونەركاسىپتىك قۇراستىرۋ رەجىمىن كەلىسۋ سياقتى ەكى ماسەلە بويىنشا دا ەكونوميكالىق كوميسسيا كەلىسىمگە كەلىپ, شەشىمدى سىزدەردىڭ قول قويۋلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىر. سونىمەن قاتار, وداقتىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋىنە قاجەتتى تاعى 20 شاقتى قۇجاتتى دايىنداۋىمىز كەرەك. ءبىز ولاردى جىلدىڭ باسىندا ىسكە كىرىسۋى ءۇشىن قىسقا مەرزىمدە دايىن ەتەمىز, ال قابىلداۋ ءۇشىن قازان ايىندا مينسكىدە جانە جەلتوقسان ايىندا ماسكەۋدە كەزدەسۋ جوسپارلاۋلارىڭىزدى وتىنەمىن, دەدى ۆ.حريستەنكو.
ەكىنشى ماسەلە ارمەنيانىڭ ەاەو-عا ەنۋى تۋرالى شارتتىڭ دايىندىعى تۋرالى ەكەن. بۇل ماسەلە بويىنشا ايتقاندا, ارمەنيا قابىلداۋعا ءتيىستى 126 قۇجاتتىڭ قىسقا مەرزىم ىشىندە 119-ىن قابىلداپ, قالعاندارى ىمىراعا كەلۋگە بولاتىن قۇجاتتار بولعاندىقتان, از ۋاقىتتا دايىن ەتىلەتىنىن جەتكىزىپ, وداققا ەنۋ تۋرالى شارتتى شىلدە ايىندا سىزدەردىڭ قاراۋلارىڭىزعا ۇسىنا الامىز, دەدى جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا القاسىنىڭ توراعاسى.
ال قىرعىزستاننىڭ كەدەن وداعىنا ەنۋى تۋرالى جول كارتاسى دا دايىن ەكەندىگى جەتكىزىلدى. ونى قىرعىزستاننىڭ ۇكىمەتى قولداپ, پارلامەنتى بەكىتكەن ەكەن. ودان ءارى بۇل ەلدىڭ كەلەسى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدارعا ءوتۋى دە قاراستىرىلاتىنى جەتكىزىلدى.
ودان ءارى وسى ەكى ماسەلە بويىنشا جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرى ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. ءبىرىنشى سويلەگەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين باياندامانى تولىق قولدايتىنىن جەتكىزدى. مەنى ارمەنيا مەن قىرعىزستاننىڭ ەۋرازيالىق ينتەگراتسياعا ەنۋگە دەگەن ۇمتىلىسى قۋانتىپ وتىر. ارينە, بۇل ەڭ الدىمەن ولاردىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنە ساي ەكەندىگى ءسوزسىز. ءبىز ولاردىڭ ۇمتىلىسىن قولداپ, ينتەگراتسيالىق ۇيىمدارعا قوسىلۋىنا جاعداي جاسايمىز, دەدى ول.
بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ا.لۋكاشەنكو دا مۇنداي ۇمتىلىستى قۋانا قولدايتىنىن جەتكىزدى. تەك ءبىزدىڭ شارتتارىمىزدى ورىنداسا بولدى, ءبىز ولاردى قۋانا قارسى الۋعا دايىنبىز, دەدى ول.
كۇن تارتىبىندەگى باسقا ءتورت ماسەلە ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ وتىنىشىمەن تالقىلاۋسىز شەشىلدى. تەك ارمەنيا ماسەلەسى بويىنشا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل ەلدىڭ ەاەو-عا ەنۋى بارىسىندا مەملەكەتتىك اۋماعى بۇۇ-دا ءتىركەلگەن كولەمدە تانىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. سىزدەر بسۇ-عا ەنگەندە دە وسىلاي بولعان, سوندىقتان ازەربايجان جاعىنىڭ قارسىلىعىن تۋدىرماس ءۇشىن وسىنداي قادامعا بارامىز. ونىڭ ۇستىنە ازەربايجان جاعىنان دا وسىنداي ءوتىنىش حات كەلگەن. ارتىنان, شىلدە ايىندا ارمەنيانىڭ وداققا ەنۋى تۋرالى شارتقا قول قوياتىن بولساق, وسىنداي ماسەلەنىڭ بار ەكەندىگى ۇمىتىلماسىن, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى ءوز ءسوزىن سەرج سارگسيانعا قاراتىپ.
ال قىرعىزستاننىڭ كەدەن وداعىنا قابىلدانۋ ماسەلەسى ەشقانداي پروبلەماسىز شەشىلىپ, شەشىمگە قول قويىلاتىن بولدى. سونىمەن بىرگە, ن.نازارباەۆ قول قويىلاتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتىڭ بارلىق مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتەرى تاراپىنان ءبىر مەزگىلدە راتيفيكاتسيالانۋىن ۇسىندى. سوندا ءبىزدىڭ وداعىمىز 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ تولىققاندى جۇمىس ىستەيتىن بولادى. بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز تاريحىنىڭ جاڭا پاراعى بولسىن, دەدى ن.نازارباەۆ.
وسىمەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسى ءوز جۇمىسىن اياقتاپ, مەملەكەت باسشىلارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋ جونىندەگى شارتقا سالتاناتتى تۇردە قول قويۋ ءۇشىن كەلەسى زالعا ءوتتى.
استانا – ەۋرازيالىق وداقتىڭ بەسىگى
جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى كۇتكەندەگىدەي ناتيجەلى بولدى. قورىتىندىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين جانە بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا سالتاناتتى جاعدايدا قول قويدى. قۇجاتقا قول قويۋ راسىمىنە ءۇش مەملەكەت پارلامەنتتەرىنىڭ دەپۋتاتتارى, زيالى قاۋىم جانە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
سالتاناتتى راسىمنەن سوڭ قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ پرەزيدەنتتەرى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنە مالىمدەمە جاسادى. قازاقستان باسشىسى, الدىمەن وداققا مۇشە ءۇش ەلدىڭ حالقىن, وسى سالتاناتتى شاراعا كۋا بولىپ وتىرعان جۇرتشىلىقتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويىلۋىمەن قۇتتىقتادى. بۇل ەكونوميكالىق وداق بولىپ تابىلادى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىگىمىزدى ەلدەرىمىز حالىقتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن جانە تۇرمىس-جاعدايىن وركەندەتۋ ءۇشىن بىرلەسىپ وتىرمىز. تاريحي قۇجات – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا بۇگىن استانا قالاسىندا قول قويىلدى. استانا ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان.
كەلەسى كەزەكتە ەلباسى استانا قازىرگى زاماننىڭ ەڭ جاس ەلورداسى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. مۇندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرى, ەقىۇ, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى جانە وزگە دە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ سامميتتەرى ءوتتى. ءبىز ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋگە دايىندالۋدامىز. قازاقستان ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسىنىڭ ىلگەرىلەۋىنە تاريحي ۇلەس قوستى. ناق وسىندا عاسىر باسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق قۇرىلدى, ءبىزدىڭ ينتەگراتسيالىق ۇدەرىسىمىزدىڭ بارىسى مەن قارقىنىن ايقىنداعان بىرقاتار ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداندى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
بۇدان سوڭ مەملەكەت باسشىسى قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ باستاماشىسى بولعانىنا توقتالدى. استانا قالاسى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بەسىگى بولدى دەپ ماقتانىشپەن ايتا الامىز, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن ەلباسى. بۇل ءبىزدىڭ كورشىلەس ەلدەرمەن دوستىق, ءوزارا ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستاردىڭ جالعاسى بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. ەۋرازيالىق وداق يدەياسىنىڭ جاريا ەتىلگەنىنە جيىرما جىل تولدى. ونى العاش رەت م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ايتقان بولاتىنمىن. وسى جىلدار ىشىندە قىرۋار جۇمىستار اتقارىلدى. باستاما رەسەي پرەزيدەنتى مەن بەلارۋس پرەزيدەنتى تاراپىنان قولداۋ تاپتى. بۇگىن سونىڭ ناتيجەسىن كورىپ, شارتقا قول قويىپ وتىرمىز. تەك سوڭعى بەس جىلدا قازاقستاننىڭ كەدەن وداعىنا قاتىسۋشى ەلدەرمەن اراداعى تاۋار اينالىمى 88%-عا ءوسىپ, 24 ملرد. دوللارلىق مولشەرگە جەتتى. ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا جونىندەگى سەرىكتەس مەملەكەتتەرگە ءبىزدىڭ ەكسپورتىمىز 63%-عا ۇلعايىپ, 6 ملرد. دوللار بولدى. بۇل ابستراكتىلى ساندار عانا ەمەس. ولاردىڭ ارتىندا جۇزدەگەن ناقتى كاسىپورىندار مەن كومپانيالار, قازاقستاندىق, بەلارۋستىك جانە رەسەيلىك سەرىكتەستەرمەن اراداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا جەلىلەرى تۇر. بۇل – مىڭداعان جاڭا جۇمىس ورىندارى, تۇراقتىلىق جانە وزىنە جاڭا وتكىزۋ نارىقتارىن اشقان قازاقستان بيزنەسىنىڭ تابىستىلىعىنىڭ ءوسۋى, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى ينتەگراتسيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ بەرەرى مول ەكەنىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنتتىڭ اتاپ وتكەنىندەي, بۇگىنگى قول قويىلعان قۇجات وعان قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن وركەندەتەدى, سول ارقىلى كاسىپكەرلىك داميدى, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. قازىرگى كەزدە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قوسىلۋعا ارمەنيا مەن قىرعىزستان دا جاڭا قادام جاساپ جاتىر, دەدى ەلباسى. ونداعى باستى ماقساتىمىز, ءاربىر ەلدىڭ مۇمكىندىكتەرىن ينتەگراتسيالىق بايلانىستار جاساۋ ارقىلى ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ۇلتتىق ەكونوميكامىزدى قۇلدىراتپاۋ ءۇشىن بارلىق ماسەلەلەردى ەسكەرۋىمىز قاجەت. ەۋروپالىق وداقتىڭ جاعدايى بىزگە وسىنى كورسەتىپ وتىر. الەمدىك ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋى وسىنداي جاڭا ءمۇمكىندىكتەر اشۋدان كورىنەدى. وسىنداي مۇمكىندىكتەردى ءبىز جاڭا ەكونوميكالىق وداقتان كورىپ وتىرمىز.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ينتەگراتسيا, الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, ەكونوميكانىڭ دامۋىنا قاجەتتى ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتى جاعدايدى جانە ازاماتتاردىڭ باقۋاتتى ءومىرى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەردى بىلدىرەتىنىن اتاپ ءوتتى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى ءبىز جاھاندىق بايلانىستارمەن ەتەنە جىمداسقان, ەۋروپا مەن دامىپ كەلە جاتقان ازيا ارەالدارى اراسىنداعى بەرىك كوپىر تۇرىندەگى اشىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق رەتىندە كورەمىز. ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى دامىتا وتىرىپ, ءبىز زاڭدى كەزەڭدەر – ەركىن ساۋدا ايماعى, كەدەن وداعى, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك ارقىلى باتىل ىلگەرىلەپ كەلەمىز, دەدى قازاقستان باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ەاەو تۋرالى شارتقا قول قويۋ ارقىلى جەر شارىنىڭ ەڭ ءىرى تۇتىنۋشىلىق نارىقتارىنىڭ ءبىرى, ەنەرگيا رەسۋرستارىنىڭ ءىرى ەكسپورتتاۋشىسى بولىپ سانالاتىن ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتىڭ قۇرىلۋى زاڭدىق تۇرعىدان رەسىمدەلگەنىن ايتتى. مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرەتىن نەگىزگى رەسۋرستار بۇل بىرلەستىكتىڭ وزىندە جەتكىلىكتى. وسىلايشا بۇگىن ءححى عاسىردىڭ جاڭا گەوەكونوميكالىق اقيقاتى دۇنيەگە كەلدى. ول ۇلكەن قيىندىقپەن قۇرىلدى. اشىعىن ايتايىن: ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كوپ قيىندىقپەن جەتتىك. الدىمىزدا جاھاندىق تۇراقسىزدىق جاعدايىنداعى قالىپتاسۋ مەن دامۋدىڭ كۇردەلى كەزەڭى تۇر. ينتەگراتسيا بىزگە وزدىگىنەن كەرەمەت ومىرگە كەپىلدىك بەرمەيدى. جاڭا سىن-قاتەرلەر مەن جاڭا مىندەتتەر بولادى. ءبىز ولاردى بىرىگىپ شەشۋگە جانە بارشامىزدىڭ كۇش-جىگەرىمىزبەن داعدارىستى ەڭسەرۋگە دايىن بولۋعا ءتيىسپىز, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەۋرازيا كەڭىستىگىندە حالىقتاردىڭ تاتۋ كورشىلىگىنىڭ تۇبەگەيلى جاڭا ۇلگىسى قالىپتاسىپ جاتقانىن, وعان جوعارى سەنىم, بەرىك دوستىق جانە مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ءوزارا قولداۋى نەگىز بولىپ وتىرعانىن اتاپ ايتتى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, ەڭ الدىمەن, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ميلليونداعان ازاماتتارى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر كوزى. قاتىسۋشى ەلدەردە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا قولايلى العىشارتتار جاسالۋدا. ەڭبەك رەسۋرستارى نارىعى بىرىگۋدە, بۇل كاسىبي دەڭگەيدى كوتەرۋ مەن ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى سانالادى. ازاماتتار ءۇشىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ءاربىر مەملەكەتىندە ءبىلىم بەرۋ قىزمەتى مەن الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدارىنا تەڭ قولجەتىمدىلىك جاعدايلارى جاسالۋدا. ىشكى كەدەرگىلەردى جويۋ قازىردىڭ وزىندە مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستارىمىزدى كۇشەيتۋگە, ءتۋريزمنىڭ وسۋىنە جاقسى ىقپال ەتتى. وسى پايدانىڭ بارلىعىن ازاماتتارىمىز ايقىن ۇعىنىپ وتىر. بۇل ەۋرازيالىق ىقپالداستىق ۇدەرىسىنە كەڭ اۋقىمدى حالىقتىق قولداۋ بولۋدا, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى ۇش ەلدىڭ جاستارىنا دا ءسوز ارنادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق سىزدەر ءۇشىن قۇرىلۋدا. ول سىزدەرگە قاتىسۋشى ەلدىڭ كەز كەلگەنىندە ساپالى ءبىلىم جانە كاسىبي ماشىقتى يگەرۋدە ارتىقشىلىق بەرەدى. بۇگىنگى وقيعا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە, جاڭا ۇرپاق ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر كوزىن اشادى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى قاتىسۋشى-مەملەكەتتەردىڭ ورتالىق ۆەدومستۆولارى مەن ۇكىمەتتەرى جەتەكشىلەرىنىڭ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ, ساراپشىلاردىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ىقپالداستىق ۇدەرىستەرىن جۇزەگە اسىرۋداعى ايرىقشا ۇلەسىن اتاپ ءوتتى. ول ورتاق جۇمىستىڭ ناتيجەسى تاريحي قۇجاتقا قول قويۋ بولعانىن ايتتى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق – ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ماڭگىلىك دوستىعىنىڭ, ءوزارا ءىس-قيمىلى مەن تاتۋ كورشىلىگىنىڭ بەرىك جاڭا تەتىگى. 29 مامىر ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ەستەلىك كۇنتىزبەلەرىنە ەۋرازيالىق ىقپالداستىق كۇنى رەتىندە ەنۋگە لايىقتى دەپ سانايمىن. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ حالقىن, وسى ءراسىمنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى مەن قوناقتارىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويىلۋىمەن تاعى دا قۇتتىقتايمىن, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ءوز سوزىندە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين قول قويىلعان شارت ەكونوميكانى دامىتىپ, ءۇش ەل ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشاتىنىن اتاپ ايتتى. رەسەي, بەلارۋس جانە قازاقستان ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ مۇلدە جاڭا دەڭگەيىنە وتەدى: تاۋارلار, قىزمەتتەر, كاپيتالدار مەن جۇمىس كۇشى ەركىن قوزعالاتىن ورتاق كەڭىستىك قۇرادى. «ۇشتىك» مەملەكەتتەرى ەكونوميكانىڭ ەنەرگەتيكا, ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە كولىك سەكىلدى نەگىزگى سالالارىندا كەلىسىلگەن ساياسات جۇرگىزەتىن بولادى. ءىس جۇزىندە ءبىز 170 ميلليوننان استام حالقى بار تمد كەڭىستىگىندە وندىرىستىك, عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق الەۋەتى زور, تابيعي رەسۋرستارى وراسان مول, ءىرى ءارى بىرىڭعاي نارىق قۇرامىز, دەدى ۆ.پۋتين.
رەسەي پرەزيدەنتى الەمدىك ەكونوميكادا تولىققاندى حالىقارالىق قۇقىقتىق سۋبەكتىلىككە يە جانە دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ قاعيدالارى نەگىزىندە ارەكەت ەتەتىن جاڭا ەكونوميكالىق ۇيىم پايدا بولىپ وتىرعانىن ايتتى. ول ساۋدا قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ, جوعارى تەحنولوگيالىق تاۋارلار ۇلەسىنىڭ ارتۋى, ەلدەرىمىزدىڭ الەمدىك ەكونوميكاداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ نىعايۋىن قوسا قامتيتىن ىقپالداستىق ۇدەرىستەردىڭ ءوزارا تيىمدىلىگى قازىردىڭ وزىندە ءىس جۇزىندە دالەلدەنىپ جاتقانىنا نازار اۋداردى.
بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ا.لۋكاشەنكو ارمەنيا مەن قىرعىزستاننىڭ ەۋرازيالىق ىقپالداستىق ۇدەرىسىنە قوسىلۋىن اتاپ ءوتتى. ءوز كەزەگىندە بەلارۋس كەلىسسوزدەر بارىسىندا قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتاردى تولىق جۇزەگە اسىرۋ جولىندا جۇيەلى ءارى مىندەتتى تۇردە ىلگەرىلەۋگە دايىن. شارتقا قول قويۋ – وسىمەن ءبىتتى دەگەن ءسوز ەمەس, ول ءبىزدىڭ دۇرىس قادام جاساعانىمىزدى بۇكىل الەمگە دالەلدەۋگە ءتيىس بولاتىن ساليقالى ۇدەرىستىڭ باستاۋى. سونىمەن بىرگە, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىلداردىڭ قاتىسۋشى-مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ساۋداسىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەتىن ماسەلەلەردى شەشۋمەن بايلانىستى بولعانى ءجون, دەدى ا.لۋكاشەنكو.
سوڭىندا مەملەكەت باسشىلارى ءۇش ەلدىڭ جۇرتشىلىق وكىلدەرىمەن بەيرەسمي اڭگىمە وتكىزدى.
* * *
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتا حالىقارالىق ۇيىمدارعا ءتان ارقاۋلىق اسپەكتىلەر, مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندى تەڭدىگى, اۋماقتىق تۇتاستىعى, سونداي-اق, وداققا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ ساياسي قۇرىلىمىنىڭ ەرەكشەلىگىن قۇرمەتتەۋ قاعيداتتارى كورىنىس تاپقان.
بۇعان قوسا, شارت قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتى مەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان جانە تاۋارلاردىڭ, قىزمەتتەردىڭ, كاپيتال مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسىن, ۇيلەستىرىلگەن ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزۋدى قاراستىرادى.
جالپى العاندا, كەلەشەكتەگى ينتەگراتسيالىق تيىمدىلىك 2030 جىلعا قاراي ءىجو-ءنىڭ جيىنتىق ءوسىمى 900 ملرد. دوللار كولەمىندە بولاتىندىعىمەن باعالانىپ وتىر. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تەڭدىك, نەگىزدىلىك, جۇيەلىلىك, پراگماتيزم جانە ءوزارا تيىمدىلىك قاعيداتتارى نەگىزىندە قۇرىلادى.
وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانعان كەزدەسۋ
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينمەن كەزدەستى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا يندۋستريالاندىرۋ, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى تالقىلاندى, سونداي-اق, حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىنىڭ وزەكتى تاقىرىپتارى قارالدى.
مەملەكەت باسشىلارى قول قويىلعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتىڭ وزەكتى اسپەكتىلەرى مەن ەلدەردىڭ وسى بىرلەستىك اياسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى جونىندە ماسەلە قوزعادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالالارىن دامىتۋعا يگى ىقپالىن تيگىزىپ وتىرعان قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جوعارى قارقىنىن اتاپ كورسەتتى.
ءوز كەزەگىندە ۆ.پۋتين ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ تابىستى دامىپ وتىرعانىنا توقتالىپ, جوعارى تەحنولوگيالى سالالارداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ مەيلىنشە بەلسەندىرەك بولۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
* * *
كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن مىناداي قۇجاتتارعا قول قويىلدى:
– رەسەي فەدەراتسياسى ۇكىمەتى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن جەتكىزۋ سالاسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى 2010 جىلعى 9 جەلتوقسانداعى كەلىسىمگە وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما;
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم;
– «قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق پەن «روساتوم» مك بالامالى ەنەرگەتيكا مەن سيرەك جانە سيرەك كەزدەسەتىن جەر مەتالدارى ءوندىرىسى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ تۋرالى بىرلەسكەن ءمالىمدەمەسى;
– اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ سالاسىنداعى قازاقستان-رەسەي ىنتىماقتاستىعىنىڭ كەشەندى باعدارلاماسى;
– قوراسان-1, اقدالا, وڭتۇستىك ىڭكاي (4 ۋچاسكە) كەن ورىندارىندا جەر قويناۋىن پايدالانۋ ماسەلەلەرىن رەتتەۋ جونىندەگى جول كارتاسى.
* * *
مەملەكەت باسشىلارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويۋ راسىمىنە ارنالعان سالتاناتتى كونتسەرتتە بولدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە-مەملەكەتتەر جانە باقىلاۋشى ەلدەر باسشىلارى «استانا وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىنداعى كونتسەرتتى تاماشالادى.
مەملەكەت باسشىلارىنا ۇسىنىلعان باعدارلاماعا بەس ەلدىڭ ورىنداۋشى ونەرپازدارى قاتىستى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
لەبىزدەر لەگى
يوسيف كوبزون,
كسرو حالىق ءارتىسى:
– بۇگىن مەن ءوزىمنىڭ جاسىمنىڭ ۇلعايعان شاعىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىدان 20 جىل بۇرىن ارمان ەتكەن, ال بۇگىن جۇزەگە اسىپ وتىرعان تاريحي وقيعاعا – ەۋرازيالىق وداقتى قۇرۋ تۋرالى شارتتىڭ قول قويىلۋىنا كۋا بولىپ وتىرمىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل ءىستىڭ جۇزەگە اسۋىنا بىرتە-بىرتە جەتتى. بۇگىن مەن شارتقا قول قويىلعاننان كەيىن پرەزيدەنتتەردىڭ ءجۇزىنە زەر سالدىم. ولار قۋانىشتى ەكەن. دەمەك, شارتقا قول قويىلۋى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كوڭىلىندە قاناعاتتانعاندىق سەزىمىن تۋدىرعانى انىق.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ,
قوعام قايراتكەرى:
– بۇل وتە ماڭىزدى شەشىم بولدى دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى, وسىناۋ ينتەگراتسيالانۋ عاسىرىندا ءبولىنىپ ءومىر ءسۇرۋ, دامۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, بۇل وداقتىڭ قۇرىلۋىنىڭ ءوزى وسى يدەيانىڭ وتانى بولىپ وتىرعان قازاقستان جەرىندە, ونىڭ جاڭا ەلورداسى استانا قالاسىندا جۇزەگە اسۋى دا ادىلەتتىلىكتىڭ ءبىر كورىنىسى ىسپەتتى.
مەن قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىنىڭ ازاماتتارىن وسى ايتۋلى وقيعامەن قۇتتىقتايمىن. جاڭا وداق ءال-اۋقاتىمىزدى ارتتىراتىنى دا ءسوزسىز.
ەلەنا كۋزمينا, رەسەي عىلىم اكادەمياسى ەكونوميكا
ينستيتۋتىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى:
– ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن شيكىزات شىلاۋىندا قالعىسى كەلمەيدى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ەكونوميكامىزدى جاڭعىرتقىمىز ءجانە بىرگە وتىرىپ ونەركاسىبىمىزدى وركەندەتكىمىز كەلەدى. ءبارىمىز بىرىككەن جاعدايدا مۇنىڭ بىزگە ەداۋىر جەڭىلگە تۇسەتىنى انىق. مۇنىڭ جاقسى ءبىر مىسالىن قازاقستاننان بايقاۋعا بولادى. ءماسەلەن, قازىردىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىندا بىرلەسكەن ءوندىرىس ورىندارى اشىلىپ جاتىر.
تولەگەن مۇحامەدجانوۆ, «استانا وپەرا» وپەرا جانە بالەت مەملەكەتتىك تەاترىنىڭ ديرەكتورى:
ءبىزدىڭ رەسەيمەن, بەلارۋسپەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىندا بىرىگۋىمىز – بۇل حالىقتارىمىز ءۇشىن زور جەتىستىك. مەن بۇل وداق ۇزاق مەرزىمگە ارەكەت ەتەدى جانە ءبىز ءۇشىن جاقسى ناتيجەلەر بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى, ءبىرىزدەندىرىلگەن, جۇيەگە كەلتىرىلگەن ءتارتىپ بيزنەس ءۇشىن جاڭا كاسىپورىندار اشۋعا ۇلكەن جەڭىلدىكتەر تۋعىزادى. ءۇش ەلدىڭ حالقىن وسىناۋ تاريحي وقيعانىڭ جۇزەگە اسۋىمەن قۇتتىقتايمىن.
ەڭلىك نۇرعاليەۆا, «ەۋرازيالىق قۇقىق قورعاۋ ورتالىعى» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى:
– وداقتا ءۇلكەن ءمۇمكىندىك بار. ءبىرىنشىدەن, قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى ارتاتىن بولادى. وسى ارقىلى ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى دا جاقسارادى. ەكىنشىدەن, بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ سانى بۇرىنعىعا قاراعاندا الدەقايدا ۇلعايا تۇسپەك. ويتكەنى, وداققا مۇشە ءۇش ەلدە 170 ميلليون ادام بار. وسىناۋ ۇلكەن نارىق ينۆەستيتسيالاردى تارتۋدى, تەحنيكالار مەن تەحنولوگيالاردى اكەلۋدى جەدەلدەتە تۇسەدى.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان» رگ» اق پرەزيدەنتى:
– ءبىزدىڭ الدىمىزدان بايتاق بازار اشىلعالى وتىر. ونىڭ كولەمى قازىرگى بىزدەگىدەن ون ەسە ارتىق. ايتالىق, ەلىمىز حالقىنىڭ سانى 17 ملن. بولسا, ەندىگى رىنوكتىڭ اۋماعى 170 ملن. بولماقشى. مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىزگە, تاۋار وندىرۋشىلەرگە مول مۇمكىندىك بەرەدى. ەڭ باستىسى, ءۇش ەلدىڭ باسشىلارى دا ءبىراۋىزدان بۇل وداقتىڭ تەك ەكونوميكالىق ماقساتتا قۇرىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ەكونوميكالىق وداقتىڭ ەل ەگەمەندىگىنە ەش نۇقسان كەلتىرمەيتىنىن انىق ءبىلدىردى.
روزاقۇل حالمۇرادوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى:
– 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنەتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا استانادا قول قويىلۋى ەلىمىزدىڭ وسى وداقتىڭ بەلدى دە بەدەلدى مۇشەسى بولاتىنىن ايعاقتايدى. وسىدان 20 جىل بۇرىن ايتىلعان ەلباسى نۇ
