ينتەگراتسيا – لاتىن ءسوزى. قازاقشا تۇسىنىكتە بىرىگۋ, تولىقتىرۋ سىندى ماعىناعا سايادى. ال ەندى وسى تاريح وتكەلدەرىندە ىنتىماقتاسا, قوعامداسا, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرۋ ماقساتىندا تۇتاستاي ەلدەردىڭ بىرىگۋى ەشقاشان تىم ۇزاق مەرزىمدى قۇراپ كورمەپتى. ەگەر ويشا شولساق, بىرىگە قيمىلداۋ كوبىنە-كوپ ورتاق جاۋعا قارسى سوعىستارداعى اسكەري وداق شەڭبەرىنەن اسا الماعان ەكەن.
ينتەگراتسيا تەرمينىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق نەگىزدەرى تۋرالى العاشقى ويلاردى اينالىمعا ەنگىزگەن عالىمداردىڭ قاتارىنا ر.شمەد, ح.كەلزەن, د.شيندلەر سىندى نەمىس عالىمدارىن جاتقىزۋعا بولادى.
بەنيليۋكس. جالپى, ادامزات بالاسىنىڭ بىرىگۋگە ۇمتىلىسى ونىڭ ەسەيۋىنە قاتىستى دەسە بولعانداي. قوعام نەعۇرلىم جەتىلگەن سايىن ءارى عىلىمي-تەحنيكالىق جەتىستىكتەردىڭ ادىمى ارشىنداعان سايىن اراداعى بايلانىستار دا قارقىن الا تۇسەدى. ول, تىپتەن قولدان توقتاتامىن دەسەڭىز دە وزدىگىمەن ءجۇرىپ, ەگەر ونى رەتتەپ وتىرماساڭىز جابايى قالىپتا دا دامي بەرەتىنىن ۋاقىت كورسەتكەن. ال ەكونوميكالىق ماقساتتاردا بىرىگۋدىڭ العاشقى قادامدارىنىڭ مىسالىنا بەنيليۋكس ەلدەرىنىڭ (بەلگيا, نيدەرلاند, ليۋكسەمبۋرگ مەملەكەتتەرىنىڭ العاشقى بۋىندارىنان الىنعان ءسوز, 1921 جىلدىڭ 21 شىلدەسىندە ومىرگە كەلگەن وداعىن جاتقىزۋعا بولادى.
ءۇش ەلدىڭ بۇلايشا بىرىگۋىنىڭ بىرنەشە ورتاق استارى بولاتىن. بىرىنشىدەن, ۇشەۋى دە كونستيتۋتسيالىق مونارحيالى مەملەكەت, ياعني كورولدىك, ەكىنشىدەن, ءبىر كەزدەرى بۇلار بۋرگۋند گەرتسوگتىگىنىڭ قۇرامىندا بولعان, ۇشىنشىدەن, ورتا عاسىرلاردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, ساۋدا بويىنشا تەرەڭدە جاتقان بايلانىستار مەن ءۇش كورولدىك ۇندەسسەك ەۋروپاداعى ساياساتقا اسەر ەتۋدە ىقپالىمىز كۇشەيەدى دەگەن تۇسىنىكتىڭ ءوز اسەرىن تيگىزگەنى انىق. ارالارىنداعى كەدەن سالىقتارىن الىپ تاستاپ, ورتاق كەدەندىك تاريف قويىپ, ەكونوميكالىق ماقساتتا بىرىككەن بۇل وداقتىڭ ادىمى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا تىم قىسقارىپ كەتكەن ەدى.
1943 جىلى لوندوندا ەميگراتسيادا جۇرگەن ءۇش ەلدىڭ ۇكىمەتى سوعىستان كەيىن ءوزارا جۇرگىزىلەتىن تولەمدەردى رەتتەۋ جانە ەكونوميكالىق قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا ۆاليۋتالىق كەلىسىمگە كەلىپ, ول 1946 جىلدىڭ 24 مامىرىندا كۇشىنە ەندى. ەميگراتسيادا ءجۇرىپ ۇكىمەت بۇدان دا وزگە «كەدەندىك كونۆەنتسياعا» قول قويادى. 1948 جىلى كۇشىنە ەنگەن بۇل كونۆەنتسيا بويىنشا بەنيليۋكس ەلدەرى باج سالىعىنان تۇگەلدەي بوساتىلىپ, ال وداقتان تىس ەلدەر ءۇشىن باتىس ەۋروپاداعى ەڭ تومەن بىرىڭعاي تاريف ەنگىزىلەدى. بۇل جاعداي سوعىستان كەيىن تۇرالاپ جاتقان, باسقىنشىلىقتان زارداپ شەككەن ەلدەردىڭ تەزىرەك ايىعۋىنا جول اشتى. الايدا, 1950-53 جىلداردا وسى ەلدەر ىشىندە جۇرگەن داعدارىسقا بايلانىستى بۇل ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر قارقىنى باياۋلاي بەردى. سوعان قاراماستان, 1953 جىلى گااگادا ءۇش ەل ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ۇدەرىستەردى جەدەلدەتۋ جونىندە حاتتاماعا قول قويادى. ارتىنان بۇل حاتتامانىڭ تولىق ءماتىنى بەنيليۋكس ەلدەرى اراسىنداعى ەكونوميكالىق وداق جايىنداعى كەلىسىمنىڭ نەگىزى بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
جالپى العاندا, كارى قۇرلىقتا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە ۇمتىلۋ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان سوڭ بايقالعانىمەن, ونىڭ ناقتىلانۋى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن جۇرە باستادى. 1950 جىلى فرانتسيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى روبەرت شۋمان ەۋروپادا كومىر جانە بولات وداعىن قۇرۋ تۋرالى دەكلاراتسياسىن جاريا ەتتى. وسىدان باستاۋ الىپ, 1951 جىلى يتاليا, فرانتسيا, گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسى مەن بەنيليۋكس ەلدەرىن بىرىكتىرگەن ەۋروپالىق كومىر جانە بولات بىرلەستىگى دۇنيەگە كەلگەن. ال ارادا 6 جىل وتكەن سوڭ اتالعان ەلدەر ەۋروپالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتى, ياعني «ورتاق نارىقتى» ومىرگە اكەلدى. ءبىرشاما جىلدان كەيىن بۇل قاۋىمداستىققا ۇلىبريتانيا, دانيا, يرلانديا, گرەكيا, پورتۋگاليا, يسپانيا, اۆستريا, شۆەتسيا, فينليانديا تارتىلىپ, ونىڭ سوڭى 1992 جىلدان ەۋروپالىق وداققا ۇلاسقان.
يگى نيەت, وڭ باستاما بولعانىمەن دە بەنيليۋكستىڭ تولىق ينتەگراتسياعا قول جەتكىزۋى وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. تەك 1974 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا بارىپ قانا اراداعى تاۋار, كاپيتال اينالىمى مەن قىزمەت كورسەتۋ ناعىز ەركىن قالىپقا تۇسكەن. 1958 جىلعى بەنيليۋكس ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق وداعىنا قول قويعان جوعارى مارتەبەلىلەر – بەلگيا كورولى بودۋەن I, ليۋكسەمبۋرگتىڭ ۇلى گەرتسوگينياسى شارلوتتا جانە نيدەرلاند پاتشايىمى يۋليانا وداقتىڭ باستى ماقساتتارىن ناقتى كورسەتكەن. وندا ەركىن تاۋار اينالىمى مەن ازاماتتاردىڭ ءبىر ەلدەن ءبىر ەلگە ەش كەدەرگىسىز, ۆيزاسىز ءوتۋى, قىزمەت تۇرلەرىن كورسەتۋ, كاپيتالدىڭ ەركىن اينالىمدا ءجۇرۋى, ەكونوميكالىق-قارجىلىق كەدەرگىلەردىڭ بولماۋى, ادامداردىڭ جۇمىسقا تۇرىپ, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەتىن قاي ەلدە دە ەركىن پايدالانۋى, سالىق زاڭدىلىقتارىندا ايىرمالاردىڭ بولماۋى سىندى جەكە تۇلعالارعا قاتىستى كوپتەگەن جەڭىلدىكتەرمەن قاتار, مەملەكەتتە ەكونوميكا, قارجى جانە الەۋمەتتىك ساياسات جۇرگىزۋدى ۇيلەستىرۋ, ءۇش ەلگە بىردەي سىرتقى ساۋدا جانە سىرتقى ەكونوميكالىق ساياسات ءجۇرگىزۋمەن وزگە ەلدەرگە قاتىستى ءبىرىڭعاي كەدەن سالىعىن سالۋ سىندى رەتتەۋلەر جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل ماقساتتاردىڭ تولىعىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ قانا قويماي, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ باستاپقى ماڭىزىن جويماي وتىرعانىن ايتا كەتۋ ءلازىم.
بەنيليۋكس ەلدەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى كىم رەتتەپ وتىردى دەسەك, وندا الدىمەن مىقتى باسقارۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ دۇنيەگە كەلگەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. ەڭ جوعارى ورگان–ۇش ەلدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنەن تۇراتىن مينيسترلەر كوميتەتى, ولار جىل سايىن بىرنەشە رەت كەزدەسىپ, ارادا تۋىنداعان ماسەلەلەردى شەشىپ, الداعى مىندەتتەردى تالقىلاپ وتىردى. جانە كوميتەت شەشىمدى تەك ءبىراۋىزدان ۇيعارسا عانا شىعارىپ, ال ونىڭ ورىندالۋى ءار مەملەكەت ءۇشىن بۇلتارتپاس مىندەت سانالدى. كوميتەتكە ءۇش ەلدىڭ مينيسترلىكتەرى مەن ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارىنان قۇرالعان ەكونوميكالىق وداق كەڭەسى قارادى. ولار ءوز كەزەڭىندە سالالىق ارنايى كوميسسيالاردىڭ جۇمىسىنا جاۋاپ بەردى. بەنيليۋكستىڭ اكىمشىلىك جانە ۇيىمداستىرۋ قىزمەتىن باس حاتشىلىق اتقاردى. ونىڭ باسشىلىعىندا حاتشىلار القاسى تۇردى. جوعارى مارتەبەلى مونارحتار قول قويعان كەلىسىمگە سايكەس, باس حاتشى – نيدەرلاند ازاماتى, ال ەكى ورىنباسار– بەلگيا مەن ليۋكسەمبۋرگ ازاماتتارى بولۋى ءتيىس. پارلامەنت بويىنشا دا ءۇش ەلدىڭ اراسىنان دەپۋتاتتار سايلاندى. بەلگيا مەن نيدەرلاند ءۇشىن 21 دەپۋتات, ال ليۋكسەمبۋرگتەن 7 دەپۋتات بولۋى ءتيىس, سونداي-اق, ورتاق سوت پالاتاسى, اربيتراج القاسى دا قۇرىلدى.
اسىلىندا, وسىلايشا ەۋروپاداعى وسى ءۇش شاعىن مەملەكەتتىڭ ۇجىمداسىپ قيمىلداۋىنان قاراپايىم ازاماتتار ءومىرىنىڭ جەڭىلدەۋى كارى قۇرلىقتىڭ ينتەگراتسياعا بەيىمدەلۋگە دەگەن ىنتاسىن ارتتىرا تۇسكەن. بۇل نەگىزدەر ەۋرووداق قۇرىلۋىنىڭ العىشارتتارى بولدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
ەۋرووداق. جوعارىدا ايتىلعان كومىر جانە بولات بىرلەستىگى مەن ەۋروپالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق جانە ەۋروپاداعى اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى قاۋىمداستىقتىڭ نەگىزىندە 1957 جىلى ريم كەلىسىمى جاسالسا, ال 1967 جىلى وسى ءۇش قاۋىمداستىق ەۋروپالىق قاۋىمداستىققا بىرىكتى. 1985 جىلدىڭ 14 ماۋسىمى – ەو ءۇشىن ايتۋلى داتانىڭ ءبىرى. ءدال وسى كۇنى شەنگەن كەلىسىمى دۇنيەگە كەلدى. ول بويىنشا بارلىق ەو اۋماعىندا كەدەندىك توسقاۋىلدار الىنىپ, سىرتقى شەكارالارداعى باقىلاۋ كۇشەيتىلەتىن بولدى (كەلىسىم 1995 جىلى 26 ناۋرىزدا كۇشىنە ەندى).
نيدەرلاندىنىڭ مااستريحات قالاسىنداعى 1992 جىلعى ەو قۇرۋ جونىندەگى شارت كارى قۇرلىقتاعى قازىرگى ساياسي جانە قارجىلىق جۇيە كارتيناسىن الىپ كەلدى. جىلدار بويىنا تىنباي جۇرگىزىلگەن ينتەگراتسيالانۋ ۇدەرىسىنىڭ ەۋروپالىق ۇلگىسى تاريحتىڭ جاڭا بەتتەرىن جازا باستادى. جاڭا ورتاق ۆاليۋتا– ەۋرو ومىرگە كەلىپ, ول 1999 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان ەو ايماعىندا قولما-قول اقشاسىز تۇرىندە اينالىمعا تۇسسە, 2002 جىلدىڭ باسىنان كادىمگى قاعاز جانە تيىن اقشا تۇرىندە جۇرتشىلىقتىڭ قولىنا ءتيدى. وسىلايشا ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ ۆاليۋتالاردى بىرىكتىرۋ سالاسىنداعى كوپ جىلعى كۇش-جىگەرى تەككە كەتپەدى. ءبىر ەرەكشەلىگى, مۇندا ەۋرو ايماعىنا كۇشتەپ ەندىرۋ بولعان جوق, كەيبىر ەلدەر ماسەلەن, ۇلىبريتانيا, دانيا, شۆەتسيا ءوز ۆاليۋتالارىن ساقتاپ قالدى. نورۆەگيا مەن يسلانديا ەو-عا مۇشە بولماسا دا شەنگەن ايماعىنا ەنۋگە رۇقسات الدى, چەرنوگوريا ەو-عا دا, شەنگەنگە دە مۇشە بولماسا دا ەۋرونى نەگىزگى تولەم ءتۇرى ەتىپ قابىلدادى.
ءبىر كەزدەرى ەۋروپا قۇراما شتاتتارىن قۇرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇسىنىلعان يدەيا ەو ءتارىزدى تانىمال حالىقارالىق قۇرىلىمعا اينالدى. 2000 جىلى قابىلدانعان نيتستسە شارتى بويىنشا ەو كومپەتەنتسياسى ساياساتتىڭ تومەندەگى باعىتتارىن قامتىدى. اتاپ ايتقاندا, ساۋدا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ميگراتسيا, كولىك, باسەكەلەستىك, سالىق, ەكونوميكا, ۆاليۋتا, كەدەن, ونەركاسىپ, الەۋمەتتىك سالا, مادەنيەت جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كىرىگۋ, تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ, ترانسەۋروپالىق كولىك جانە ەنەرگەتيكا جەلىلەرىن دامىتۋ, زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگيانى دامىتۋ, ءۇشىنشى ەلدەرگە ەكونوميكالىق, قارجىلىق جانە تەحنيكالىق جاردەمدەسۋ, سونىمەن بىرگە, ورتاق قاۋىپسىزدىك پەن ىشكى ىستەر مەن قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا ينتەگراتسيالانۋ بەكىتىلدى.
جالپى العاندا, وسىلاردىڭ بارلىعىن ماڭىزدى ءۇش توپقا بولۋگە بولاتىنداي. ونىڭ العاشقىسى – ەكونوميكالىق جانە ۆاليۋتالىق وداق, ەكىنشىسى–ورتاق سىرتقى ساياسات جانە قاۋىپسىزدىك, ءۇشىنشىسى– مۇشە ەلدەردىڭ ىشكى ىستەر مەن قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى ارىپتەستىكتەرى. 373 ملن. تۇرعىن ءبىر وداق اياسىنا بىرىكتىرىپ, ىشكى نارىقتى قالىپتاستىرىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق ءارى ساياسي تۇرعىدا ۇندەستىككە جەتكەن بىردەن-ءبىر قۇرىلىم – ەو-نىڭ شتاب-پاتەرى بەلگيانىڭ استاناسى بريۋسسەلدە ورىن تەپكەن.
قازىرگى ۋاقىتتا الەمدەگى الەۋمەتتىك ساياسات دامۋىنىڭ عالامدىق ۇردىستەرى, ەڭ الدىمەن, ايماقتىق دەڭگەيدە قالىپتاسۋدا. بۇل رەتتە ەو- داعى الەۋمەتتىك ساياساتتى ەڭ ۇزدىك ۇلگىنىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. مۇنداعى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ەڭ باستى ۇيىمداستىرۋشى ءارى ءبىر ىڭعايلاندىرۋشى فاكتورى – ۇزدىكسىز ىقپالداسۋشى حالىقارالىق بىرلەستىكتە, ياعني كارى قۇرلىقتا بۇگىندە الەمدەگى ەڭ جەتىلگەن الەۋمەتتىك قامتۋ جۇيەسى ورنىقتى. ال ونىڭ نەگىزى XX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا جوعارىدا ايتىلعان ەۋروپالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق قۇرعاندا, مۇشە مەملەكەتتەر قابىلداعان كەلىسىم-شارتتا «جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك جاعدايىن, ومىرلىك ستاندارتتارىن جاقسارتۋعا جاردەم كورسەتۋ» تۋرالى ورتاق كەلىسىمنەن تۋىنداعان بولاتىن.
بەنيليۋكس ەلدەرى وداعىنداعى اكىمشىلىك جاعىنان باسقارۋدىڭ قۇرىلىمى ءتارىزدى ەو دا ينتەگراتسيانى باستى ۇستانىم ەتكەن ءوز قۇرىلىمدارىن تۇزگەن. ول–ەۋروپالىق كوميسسيا, ەۋروپالىق پارلامەنت, ەۋروپالىق وداقتىڭ كەڭەسى, ەۋروپالىق سوت, اۋديتورلار پالاتاسى, ت.ب. سىندى ءىس-ارەكەتتەرىمەن الەم ساناسىپ, پىكىرلەرىنە قۇلاق اساتىن, تۇتاس قاراماي-اق ارقايسىسىن جەكە العاننىڭ وزىندە سالماعى جوعارى حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمدار.
ەۋروپالىق وداق الەمدەگى ەڭ ءىرى ساۋدا قاۋىمداستىعى بولىپ تابىلادى. 1995 جىلدىڭ قاڭتارىندا ەۋروپالىق وداق كوميسسياسىنىڭ شتاب-پاتەرى ورنالاسقان بريۋسسەل قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ەۋروپالىق وداق جانە ونىڭ مۇشە مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا سەرىكتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. ەو – ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باستى ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى.
Aسەان (اعىلش. The Association of Southeast Asian Nations — وڭتۇستiك-شىعىس ازيا ەلدەرiنىڭ اسسوتسياتسياسى) — وڭتۇستiك-شىعىس ازيانىڭ 10 ەلi كىرەتىن وڭىرلىك ساياسي, مادەني ءارى ەكونوميكالىق ۇيىم. 1967 جىلى 8 تامىزدا قابىلدانعان بانگكوك دەكلاراتسياسىندا يندونەزيا, مالايزيا, فيليپپيندەر, سينگاپۋر جانە تايلاند مەملەكەتتەرى نەگىزىن قالاعان اسسوتسياتسيا ەكونوميكالىق ءوسۋدى, الەۋمەتتىك, مادەني دامۋدى جاڭعىرتۋدى, ايماقتا بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات تۇتادى دەپ كورسەتىلگەن. ال اسەان-نىڭ قۇجات بويىنشا شارت جاساسۋى 1976 جىلى بالي ارالىندا جۇزەگە اسىرىلدى. 500 ميلليون تۇرعىن مەن جوعارىداعى ۇيىمدى قۇرۋشى مەملەكەتتەردەن وزگە برۋنەي (1984), ۆەتنام (1995), لاوس جانە ميانما (1997), كامبودجا (1999) مەملەكەتتەرىن قامتىعان اسسوتسياتسياعا باقىلاۋشى مارتەبەسىمەن پاپۋا-جاڭا گۆينەيا مەن شىعىس تيمور جانە ەكى كەڭەسشىلىك سەرىكتەس ەلدەر – قىتاي مەن رەسەي كىردى.
قۇرىلعانىنان باستاپ ساياسي ىنتىماقتاستىق سالاسىندا كەلىسىمدەر جاساۋعا باسا كوڭىل بولگەن اسەان ەلدەرىنىڭ العاشقى ەكى كەزدەسۋى (1976 جانە 1977 جىلدارى) وسى ۇيىم قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن جاريا ەتىپ, ادام رەسۋرستارىن دامىتۋ, كەدەيشىلىك پەن ساۋاتسىزدىقتى جويۋ, ەسىرتكى ساۋداسىنا جول بەرمەۋ, ت.ب. سالادا ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە كوڭىل بولەتىندىكتەرىن جەتكىزگەن.
سونداي-اق, ۇيىم ايماقتا ەكونوميكالىق ءوسىمدى, الەۋمەتتىك جانە مادەني دامۋدى جەدەلدەتۋ, اتالعان سالالاردا بەلسەندى ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا عىلىم مەن تەحنولوگيا, قورشاعان ورتا, مادەنيەت پەن اقپارات, الەۋمەتتىك دامۋ ىنتىماقتاستىعىن ۇيلەستىرەدى. 1995 جىلى اسەان ەلدەرى وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا يادرولىق قارۋسىز ايماق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويدى.
اسەان-نىڭ جوعارى ورگانى – مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ ءسامميتى. بۇل سامميت ءار 3 جىل سايىن وتكىزىلەدى, ال ولاردىڭ ارالىعىندا بەيرەسمي كەزدەسۋلەر دە ءوتىپ تۇرادى. ۇيىمدا 11 ارنايى كوميتەت جۇمىس ىستەيدى, ال اعىمداعى باسشىلىقتى تۇراقتى كوميتەت جۇزەگە اسىرادى. بەس جىل مەرزىمگە تاعايىندالاتىن اسەان-نىڭ باس حاتشىسى جەتەكشىلىك ەتەتىن حاتشىلىق ءفيليپپيننىڭ استاناسى دجاكارتاقالاسىندا ورنالاسقان.
2008 جىلى اسەان ەلدەرى ازيا ەركىن ساۋدا ايماعىن (افتا) قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. 1993 جىلى شىلدە ايىندا اسەان ەلدەرىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى باسقا ەلدەرگە قاتىستى جالپى مۇددەلەردى ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا جاڭا تۇعىرناما قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل شەشىم باتىستاعى ونەركاسىبى دامىعان مەملەكەتتەر – اۆستراليا, جاڭا زەلانديا, جاپونيا, كانادا جانە بارىنەن بۇرىن اقش-قا تاۋەلدى بولۋعا قارسى باعىتتالدى. 1994 جىلى بوگوردا ۇيىم ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋ جانە 2020 جىلعا قاراي بارلىق ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق كەدەرگىلەردى جويۋ تۋرالى دا شەشىم قابىلدادى.
ايماقتىڭ قاۋىپسىزدىگى, دامۋى مەن ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋدى باستى ۇستانىم ەتكەن بۇل ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردەگى حالىقتار سان تىلدە سويلەپ, سان ءتۇرلى ءدىني سەنىمدى ۇستانعاندارىمەن, ولاردا ورتاق قۇندىلىقتار, تۇرمىس-تىرشىلىكتەرىندەگى ۇقساستىقتار وتە كوپ. ازيا-تىنىق مۇحيتى ەلدەرi اسسوتسياتسياسىنىڭ ەلتاڭباسىنداعى 10 كۇرىش ماساعىنىڭ وعان مۇشە ەلدەردىڭ سانىن بەينەلەۋىنىڭ ءوزى ءبىراز جايدى اڭعارتقانداي. حالقى وتە تىعىز ورنالاسقان, ەگەر باقىلاۋشى رەتىندەگى ەلدەرمەن اراداعى جولعا قويىلعان قارىم-قاتىناستى ەسكەرسەك, 2,5 ملرد.-تان اساتىن ادامداردى ەكونوميكالىق تۇرعىدان بايلانىستىرعان ۇيىمنىڭ الەمدىك ساياساتتا قانداي ماڭىزعا يە ەكەندىگىن اڭداي بەرۋگە بولاتىنداي.
كوپ ۆەكتورلى ساياسات ۇستانعان قازاق ەلى جوعارىداعى وداقتاردىڭ قاي-قايسىمەن دە جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتقان. «جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاس, جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپاس» دەيدى دانا حالىق. قاي كەزدە دە توپتاسا, جۇدىرىقتاي جۇمىلا قيمىلداسا, جالعىز تالداي وڭاي سىنبايدى, بىرىككەننىڭ ارتىندا بەرەكە بار دەپ الەمدىك ينتەگراتسيالانۋ ۇدەرىسىنەن قالىس قالعىسى كەلمەيتىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ الدا تالاي جوسپارلارى بار. سولاردىڭ بارلىعىنىڭ ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىنى كۇمان تۋعىزبايدى.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
ينتەگراتسيا – لاتىن ءسوزى. قازاقشا تۇسىنىكتە بىرىگۋ, تولىقتىرۋ سىندى ماعىناعا سايادى. ال ەندى وسى تاريح وتكەلدەرىندە ىنتىماقتاسا, قوعامداسا, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرۋ ماقساتىندا تۇتاستاي ەلدەردىڭ بىرىگۋى ەشقاشان تىم ۇزاق مەرزىمدى قۇراپ كورمەپتى. ەگەر ويشا شولساق, بىرىگە قيمىلداۋ كوبىنە-كوپ ورتاق جاۋعا قارسى سوعىستارداعى اسكەري وداق شەڭبەرىنەن اسا الماعان ەكەن.
ينتەگراتسيا تەرمينىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق نەگىزدەرى تۋرالى العاشقى ويلاردى اينالىمعا ەنگىزگەن عالىمداردىڭ قاتارىنا ر.شمەد, ح.كەلزەن, د.شيندلەر سىندى نەمىس عالىمدارىن جاتقىزۋعا بولادى.
بەنيليۋكس. جالپى, ادامزات بالاسىنىڭ بىرىگۋگە ۇمتىلىسى ونىڭ ەسەيۋىنە قاتىستى دەسە بولعانداي. قوعام نەعۇرلىم جەتىلگەن سايىن ءارى عىلىمي-تەحنيكالىق جەتىستىكتەردىڭ ادىمى ارشىنداعان سايىن اراداعى بايلانىستار دا قارقىن الا تۇسەدى. ول, تىپتەن قولدان توقتاتامىن دەسەڭىز دە وزدىگىمەن ءجۇرىپ, ەگەر ونى رەتتەپ وتىرماساڭىز جابايى قالىپتا دا دامي بەرەتىنىن ۋاقىت كورسەتكەن. ال ەكونوميكالىق ماقساتتاردا بىرىگۋدىڭ العاشقى قادامدارىنىڭ مىسالىنا بەنيليۋكس ەلدەرىنىڭ (بەلگيا, نيدەرلاند, ليۋكسەمبۋرگ مەملەكەتتەرىنىڭ العاشقى بۋىندارىنان الىنعان ءسوز, 1921 جىلدىڭ 21 شىلدەسىندە ومىرگە كەلگەن وداعىن جاتقىزۋعا بولادى.
ءۇش ەلدىڭ بۇلايشا بىرىگۋىنىڭ بىرنەشە ورتاق استارى بولاتىن. بىرىنشىدەن, ۇشەۋى دە كونستيتۋتسيالىق مونارحيالى مەملەكەت, ياعني كورولدىك, ەكىنشىدەن, ءبىر كەزدەرى بۇلار بۋرگۋند گەرتسوگتىگىنىڭ قۇرامىندا بولعان, ۇشىنشىدەن, ورتا عاسىرلاردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, ساۋدا بويىنشا تەرەڭدە جاتقان بايلانىستار مەن ءۇش كورولدىك ۇندەسسەك ەۋروپاداعى ساياساتقا اسەر ەتۋدە ىقپالىمىز كۇشەيەدى دەگەن تۇسىنىكتىڭ ءوز اسەرىن تيگىزگەنى انىق. ارالارىنداعى كەدەن سالىقتارىن الىپ تاستاپ, ورتاق كەدەندىك تاريف قويىپ, ەكونوميكالىق ماقساتتا بىرىككەن بۇل وداقتىڭ ادىمى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا تىم قىسقارىپ كەتكەن ەدى.
1943 جىلى لوندوندا ەميگراتسيادا جۇرگەن ءۇش ەلدىڭ ۇكىمەتى سوعىستان كەيىن ءوزارا جۇرگىزىلەتىن تولەمدەردى رەتتەۋ جانە ەكونوميكالىق قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا ۆاليۋتالىق كەلىسىمگە كەلىپ, ول 1946 جىلدىڭ 24 مامىرىندا كۇشىنە ەندى. ەميگراتسيادا ءجۇرىپ ۇكىمەت بۇدان دا وزگە «كەدەندىك كونۆەنتسياعا» قول قويادى. 1948 جىلى كۇشىنە ەنگەن بۇل كونۆەنتسيا بويىنشا بەنيليۋكس ەلدەرى باج سالىعىنان تۇگەلدەي بوساتىلىپ, ال وداقتان تىس ەلدەر ءۇشىن باتىس ەۋروپاداعى ەڭ تومەن بىرىڭعاي تاريف ەنگىزىلەدى. بۇل جاعداي سوعىستان كەيىن تۇرالاپ جاتقان, باسقىنشىلىقتان زارداپ شەككەن ەلدەردىڭ تەزىرەك ايىعۋىنا جول اشتى. الايدا, 1950-53 جىلداردا وسى ەلدەر ىشىندە جۇرگەن داعدارىسقا بايلانىستى بۇل ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر قارقىنى باياۋلاي بەردى. سوعان قاراماستان, 1953 جىلى گااگادا ءۇش ەل ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ۇدەرىستەردى جەدەلدەتۋ جونىندە حاتتاماعا قول قويادى. ارتىنان بۇل حاتتامانىڭ تولىق ءماتىنى بەنيليۋكس ەلدەرى اراسىنداعى ەكونوميكالىق وداق جايىنداعى كەلىسىمنىڭ نەگىزى بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
جالپى العاندا, كارى قۇرلىقتا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە ۇمتىلۋ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان سوڭ بايقالعانىمەن, ونىڭ ناقتىلانۋى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن جۇرە باستادى. 1950 جىلى فرانتسيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى روبەرت شۋمان ەۋروپادا كومىر جانە بولات وداعىن قۇرۋ تۋرالى دەكلاراتسياسىن جاريا ەتتى. وسىدان باستاۋ الىپ, 1951 جىلى يتاليا, فرانتسيا, گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسى مەن بەنيليۋكس ەلدەرىن بىرىكتىرگەن ەۋروپالىق كومىر جانە بولات بىرلەستىگى دۇنيەگە كەلگەن. ال ارادا 6 جىل وتكەن سوڭ اتالعان ەلدەر ەۋروپالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتى, ياعني «ورتاق نارىقتى» ومىرگە اكەلدى. ءبىرشاما جىلدان كەيىن بۇل قاۋىمداستىققا ۇلىبريتانيا, دانيا, يرلانديا, گرەكيا, پورتۋگاليا, يسپانيا, اۆستريا, شۆەتسيا, فينليانديا تارتىلىپ, ونىڭ سوڭى 1992 جىلدان ەۋروپالىق وداققا ۇلاسقان.
يگى نيەت, وڭ باستاما بولعانىمەن دە بەنيليۋكستىڭ تولىق ينتەگراتسياعا قول جەتكىزۋى وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. تەك 1974 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا بارىپ قانا اراداعى تاۋار, كاپيتال اينالىمى مەن قىزمەت كورسەتۋ ناعىز ەركىن قالىپقا تۇسكەن. 1958 جىلعى بەنيليۋكس ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق وداعىنا قول قويعان جوعارى مارتەبەلىلەر – بەلگيا كورولى بودۋەن I, ليۋكسەمبۋرگتىڭ ۇلى گەرتسوگينياسى شارلوتتا جانە نيدەرلاند پاتشايىمى يۋليانا وداقتىڭ باستى ماقساتتارىن ناقتى كورسەتكەن. وندا ەركىن تاۋار اينالىمى مەن ازاماتتاردىڭ ءبىر ەلدەن ءبىر ەلگە ەش كەدەرگىسىز, ۆيزاسىز ءوتۋى, قىزمەت تۇرلەرىن كورسەتۋ, كاپيتالدىڭ ەركىن اينالىمدا ءجۇرۋى, ەكونوميكالىق-قارجىلىق كەدەرگىلەردىڭ بولماۋى, ادامداردىڭ جۇمىسقا تۇرىپ, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەتىن قاي ەلدە دە ەركىن پايدالانۋى, سالىق زاڭدىلىقتارىندا ايىرمالاردىڭ بولماۋى سىندى جەكە تۇلعالارعا قاتىستى كوپتەگەن جەڭىلدىكتەرمەن قاتار, مەملەكەتتە ەكونوميكا, قارجى جانە الەۋمەتتىك ساياسات جۇرگىزۋدى ۇيلەستىرۋ, ءۇش ەلگە بىردەي سىرتقى ساۋدا جانە سىرتقى ەكونوميكالىق ساياسات ءجۇرگىزۋمەن وزگە ەلدەرگە قاتىستى ءبىرىڭعاي كەدەن سالىعىن سالۋ سىندى رەتتەۋلەر جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل ماقساتتاردىڭ تولىعىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ قانا قويماي, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ باستاپقى ماڭىزىن جويماي وتىرعانىن ايتا كەتۋ ءلازىم.
بەنيليۋكس ەلدەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى كىم رەتتەپ وتىردى دەسەك, وندا الدىمەن مىقتى باسقارۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ دۇنيەگە كەلگەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. ەڭ جوعارى ورگان–ۇش ەلدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنەن تۇراتىن مينيسترلەر كوميتەتى, ولار جىل سايىن بىرنەشە رەت كەزدەسىپ, ارادا تۋىنداعان ماسەلەلەردى شەشىپ, الداعى مىندەتتەردى تالقىلاپ وتىردى. جانە كوميتەت شەشىمدى تەك ءبىراۋىزدان ۇيعارسا عانا شىعارىپ, ال ونىڭ ورىندالۋى ءار مەملەكەت ءۇشىن بۇلتارتپاس مىندەت سانالدى. كوميتەتكە ءۇش ەلدىڭ مينيسترلىكتەرى مەن ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارىنان قۇرالعان ەكونوميكالىق وداق كەڭەسى قارادى. ولار ءوز كەزەڭىندە سالالىق ارنايى كوميسسيالاردىڭ جۇمىسىنا جاۋاپ بەردى. بەنيليۋكستىڭ اكىمشىلىك جانە ۇيىمداستىرۋ قىزمەتىن باس حاتشىلىق اتقاردى. ونىڭ باسشىلىعىندا حاتشىلار القاسى تۇردى. جوعارى مارتەبەلى مونارحتار قول قويعان كەلىسىمگە سايكەس, باس حاتشى – نيدەرلاند ازاماتى, ال ەكى ورىنباسار– بەلگيا مەن ليۋكسەمبۋرگ ازاماتتارى بولۋى ءتيىس. پارلامەنت بويىنشا دا ءۇش ەلدىڭ اراسىنان دەپۋتاتتار سايلاندى. بەلگيا مەن نيدەرلاند ءۇشىن 21 دەپۋتات, ال ليۋكسەمبۋرگتەن 7 دەپۋتات بولۋى ءتيىس, سونداي-اق, ورتاق سوت پالاتاسى, اربيتراج القاسى دا قۇرىلدى.
اسىلىندا, وسىلايشا ەۋروپاداعى وسى ءۇش شاعىن مەملەكەتتىڭ ۇجىمداسىپ قيمىلداۋىنان قاراپايىم ازاماتتار ءومىرىنىڭ جەڭىلدەۋى كارى قۇرلىقتىڭ ينتەگراتسياعا بەيىمدەلۋگە دەگەن ىنتاسىن ارتتىرا تۇسكەن. بۇل نەگىزدەر ەۋرووداق قۇرىلۋىنىڭ العىشارتتارى بولدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
ەۋرووداق. جوعارىدا ايتىلعان كومىر جانە بولات بىرلەستىگى مەن ەۋروپالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق جانە ەۋروپاداعى اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى قاۋىمداستىقتىڭ نەگىزىندە 1957 جىلى ريم كەلىسىمى جاسالسا, ال 1967 جىلى وسى ءۇش قاۋىمداستىق ەۋروپالىق قاۋىمداستىققا بىرىكتى. 1985 جىلدىڭ 14 ماۋسىمى – ەو ءۇشىن ايتۋلى داتانىڭ ءبىرى. ءدال وسى كۇنى شەنگەن كەلىسىمى دۇنيەگە كەلدى. ول بويىنشا بارلىق ەو اۋماعىندا كەدەندىك توسقاۋىلدار الىنىپ, سىرتقى شەكارالارداعى باقىلاۋ كۇشەيتىلەتىن بولدى (كەلىسىم 1995 جىلى 26 ناۋرىزدا كۇشىنە ەندى).
نيدەرلاندىنىڭ مااستريحات قالاسىنداعى 1992 جىلعى ەو قۇرۋ جونىندەگى شارت كارى قۇرلىقتاعى قازىرگى ساياسي جانە قارجىلىق جۇيە كارتيناسىن الىپ كەلدى. جىلدار بويىنا تىنباي جۇرگىزىلگەن ينتەگراتسيالانۋ ۇدەرىسىنىڭ ەۋروپالىق ۇلگىسى تاريحتىڭ جاڭا بەتتەرىن جازا باستادى. جاڭا ورتاق ۆاليۋتا– ەۋرو ومىرگە كەلىپ, ول 1999 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان ەو ايماعىندا قولما-قول اقشاسىز تۇرىندە اينالىمعا تۇسسە, 2002 جىلدىڭ باسىنان كادىمگى قاعاز جانە تيىن اقشا تۇرىندە جۇرتشىلىقتىڭ قولىنا ءتيدى. وسىلايشا ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ ۆاليۋتالاردى بىرىكتىرۋ سالاسىنداعى كوپ جىلعى كۇش-جىگەرى تەككە كەتپەدى. ءبىر ەرەكشەلىگى, مۇندا ەۋرو ايماعىنا كۇشتەپ ەندىرۋ بولعان جوق, كەيبىر ەلدەر ماسەلەن, ۇلىبريتانيا, دانيا, شۆەتسيا ءوز ۆاليۋتالارىن ساقتاپ قالدى. نورۆەگيا مەن يسلانديا ەو-عا مۇشە بولماسا دا شەنگەن ايماعىنا ەنۋگە رۇقسات الدى, چەرنوگوريا ەو-عا دا, شەنگەنگە دە مۇشە بولماسا دا ەۋرونى نەگىزگى تولەم ءتۇرى ەتىپ قابىلدادى.
ءبىر كەزدەرى ەۋروپا قۇراما شتاتتارىن قۇرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇسىنىلعان يدەيا ەو ءتارىزدى تانىمال حالىقارالىق قۇرىلىمعا اينالدى. 2000 جىلى قابىلدانعان نيتستسە شارتى بويىنشا ەو كومپەتەنتسياسى ساياساتتىڭ تومەندەگى باعىتتارىن قامتىدى. اتاپ ايتقاندا, ساۋدا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ميگراتسيا, كولىك, باسەكەلەستىك, سالىق, ەكونوميكا, ۆاليۋتا, كەدەن, ونەركاسىپ, الەۋمەتتىك سالا, مادەنيەت جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كىرىگۋ, تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ, ترانسەۋروپالىق كولىك جانە ەنەرگەتيكا جەلىلەرىن دامىتۋ, زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگيانى دامىتۋ, ءۇشىنشى ەلدەرگە ەكونوميكالىق, قارجىلىق جانە تەحنيكالىق جاردەمدەسۋ, سونىمەن بىرگە, ورتاق قاۋىپسىزدىك پەن ىشكى ىستەر مەن قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا ينتەگراتسيالانۋ بەكىتىلدى.
جالپى العاندا, وسىلاردىڭ بارلىعىن ماڭىزدى ءۇش توپقا بولۋگە بولاتىنداي. ونىڭ العاشقىسى – ەكونوميكالىق جانە ۆاليۋتالىق وداق, ەكىنشىسى–ورتاق سىرتقى ساياسات جانە قاۋىپسىزدىك, ءۇشىنشىسى– مۇشە ەلدەردىڭ ىشكى ىستەر مەن قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى ارىپتەستىكتەرى. 373 ملن. تۇرعىن ءبىر وداق اياسىنا بىرىكتىرىپ, ىشكى نارىقتى قالىپتاستىرىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق ءارى ساياسي تۇرعىدا ۇندەستىككە جەتكەن بىردەن-ءبىر قۇرىلىم – ەو-نىڭ شتاب-پاتەرى بەلگيانىڭ استاناسى بريۋسسەلدە ورىن تەپكەن.
قازىرگى ۋاقىتتا الەمدەگى الەۋمەتتىك ساياسات دامۋىنىڭ عالامدىق ۇردىستەرى, ەڭ الدىمەن, ايماقتىق دەڭگەيدە قالىپتاسۋدا. بۇل رەتتە ەو- داعى الەۋمەتتىك ساياساتتى ەڭ ۇزدىك ۇلگىنىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. مۇنداعى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ەڭ باستى ۇيىمداستىرۋشى ءارى ءبىر ىڭعايلاندىرۋشى فاكتورى – ۇزدىكسىز ىقپالداسۋشى حالىقارالىق بىرلەستىكتە, ياعني كارى قۇرلىقتا بۇگىندە الەمدەگى ەڭ جەتىلگەن الەۋمەتتىك قامتۋ جۇيەسى ورنىقتى. ال ونىڭ نەگىزى XX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا جوعارىدا ايتىلعان ەۋروپالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق قۇرعاندا, مۇشە مەملەكەتتەر قابىلداعان كەلىسىم-شارتتا «جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك جاعدايىن, ومىرلىك ستاندارتتارىن جاقسارتۋعا جاردەم كورسەتۋ» تۋرالى ورتاق كەلىسىمنەن تۋىنداعان بولاتىن.
بەنيليۋكس ەلدەرى وداعىنداعى اكىمشىلىك جاعىنان باسقارۋدىڭ قۇرىلىمى ءتارىزدى ەو دا ينتەگراتسيانى باستى ۇستانىم ەتكەن ءوز قۇرىلىمدارىن تۇزگەن. ول–ەۋروپالىق كوميسسيا, ەۋروپالىق پارلامەنت, ەۋروپالىق وداقتىڭ كەڭەسى, ەۋروپالىق سوت, اۋديتورلار پالاتاسى, ت.ب. سىندى ءىس-ارەكەتتەرىمەن الەم ساناسىپ, پىكىرلەرىنە قۇلاق اساتىن, تۇتاس قاراماي-اق ارقايسىسىن جەكە العاننىڭ وزىندە سالماعى جوعارى حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمدار.
ەۋروپالىق وداق الەمدەگى ەڭ ءىرى ساۋدا قاۋىمداستىعى بولىپ تابىلادى. 1995 جىلدىڭ قاڭتارىندا ەۋروپالىق وداق كوميسسياسىنىڭ شتاب-پاتەرى ورنالاسقان بريۋسسەل قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ەۋروپالىق وداق جانە ونىڭ مۇشە مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا سەرىكتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. ەو – ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باستى ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى.
Aسەان (اعىلش. The Association of Southeast Asian Nations — وڭتۇستiك-شىعىس ازيا ەلدەرiنىڭ اسسوتسياتسياسى) — وڭتۇستiك-شىعىس ازيانىڭ 10 ەلi كىرەتىن وڭىرلىك ساياسي, مادەني ءارى ەكونوميكالىق ۇيىم. 1967 جىلى 8 تامىزدا قابىلدانعان بانگكوك دەكلاراتسياسىندا يندونەزيا, مالايزيا, فيليپپيندەر, سينگاپۋر جانە تايلاند مەملەكەتتەرى نەگىزىن قالاعان اسسوتسياتسيا ەكونوميكالىق ءوسۋدى, الەۋمەتتىك, مادەني دامۋدى جاڭعىرتۋدى, ايماقتا بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات تۇتادى دەپ كورسەتىلگەن. ال اسەان-نىڭ قۇجات بويىنشا شارت جاساسۋى 1976 جىلى بالي ارالىندا جۇزەگە اسىرىلدى. 500 ميلليون تۇرعىن مەن جوعارىداعى ۇيىمدى قۇرۋشى مەملەكەتتەردەن وزگە برۋنەي (1984), ۆەتنام (1995), لاوس جانە ميانما (1997), كامبودجا (1999) مەملەكەتتەرىن قامتىعان اسسوتسياتسياعا باقىلاۋشى مارتەبەسىمەن پاپۋا-جاڭا گۆينەيا مەن شىعىس تيمور جانە ەكى كەڭەسشىلىك سەرىكتەس ەلدەر – قىتاي مەن رەسەي كىردى.
قۇرىلعانىنان باستاپ ساياسي ىنتىماقتاستىق سالاسىندا كەلىسىمدەر جاساۋعا باسا كوڭىل بولگەن اسەان ەلدەرىنىڭ العاشقى ەكى كەزدەسۋى (1976 جانە 1977 جىلدارى) وسى ۇيىم قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن جاريا ەتىپ, ادام رەسۋرستارىن دامىتۋ, كەدەيشىلىك پەن ساۋاتسىزدىقتى جويۋ, ەسىرتكى ساۋداسىنا جول بەرمەۋ, ت.ب. سالادا ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە كوڭىل بولەتىندىكتەرىن جەتكىزگەن.
سونداي-اق, ۇيىم ايماقتا ەكونوميكالىق ءوسىمدى, الەۋمەتتىك جانە مادەني دامۋدى جەدەلدەتۋ, اتالعان سالالاردا بەلسەندى ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا عىلىم مەن تەحنولوگيا, قورشاعان ورتا, مادەنيەت پەن اقپارات, الەۋمەتتىك دامۋ ىنتىماقتاستىعىن ۇيلەستىرەدى. 1995 جىلى اسەان ەلدەرى وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا يادرولىق قارۋسىز ايماق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويدى.
اسەان-نىڭ جوعارى ورگانى – مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ ءسامميتى. بۇل سامميت ءار 3 جىل سايىن وتكىزىلەدى, ال ولاردىڭ ارالىعىندا بەيرەسمي كەزدەسۋلەر دە ءوتىپ تۇرادى. ۇيىمدا 11 ارنايى كوميتەت جۇمىس ىستەيدى, ال اعىمداعى باسشىلىقتى تۇراقتى كوميتەت جۇزەگە اسىرادى. بەس جىل مەرزىمگە تاعايىندالاتىن اسەان-نىڭ باس حاتشىسى جەتەكشىلىك ەتەتىن حاتشىلىق ءفيليپپيننىڭ استاناسى دجاكارتاقالاسىندا ورنالاسقان.
2008 جىلى اسەان ەلدەرى ازيا ەركىن ساۋدا ايماعىن (افتا) قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. 1993 جىلى شىلدە ايىندا اسەان ەلدەرىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى باسقا ەلدەرگە قاتىستى جالپى مۇددەلەردى ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا جاڭا تۇعىرناما قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل شەشىم باتىستاعى ونەركاسىبى دامىعان مەملەكەتتەر – اۆستراليا, جاڭا زەلانديا, جاپونيا, كانادا جانە بارىنەن بۇرىن اقش-قا تاۋەلدى بولۋعا قارسى باعىتتالدى. 1994 جىلى بوگوردا ۇيىم ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋ جانە 2020 جىلعا قاراي بارلىق ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق كەدەرگىلەردى جويۋ تۋرالى دا شەشىم قابىلدادى.
ايماقتىڭ قاۋىپسىزدىگى, دامۋى مەن ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋدى باستى ۇستانىم ەتكەن بۇل ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردەگى حالىقتار سان تىلدە سويلەپ, سان ءتۇرلى ءدىني سەنىمدى ۇستانعاندارىمەن, ولاردا ورتاق قۇندىلىقتار, تۇرمىس-تىرشىلىكتەرىندەگى ۇقساستىقتار وتە كوپ. ازيا-تىنىق مۇحيتى ەلدەرi اسسوتسياتسياسىنىڭ ەلتاڭباسىنداعى 10 كۇرىش ماساعىنىڭ وعان مۇشە ەلدەردىڭ سانىن بەينەلەۋىنىڭ ءوزى ءبىراز جايدى اڭعارتقانداي. حالقى وتە تىعىز ورنالاسقان, ەگەر باقىلاۋشى رەتىندەگى ەلدەرمەن اراداعى جولعا قويىلعان قارىم-قاتىناستى ەسكەرسەك, 2,5 ملرد.-تان اساتىن ادامداردى ەكونوميكالىق تۇرعىدان بايلانىستىرعان ۇيىمنىڭ الەمدىك ساياساتتا قانداي ماڭىزعا يە ەكەندىگىن اڭداي بەرۋگە بولاتىنداي.
كوپ ۆەكتورلى ساياسات ۇستانعان قازاق ەلى جوعارىداعى وداقتاردىڭ قاي-قايسىمەن دە جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتقان. «جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاس, جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپاس» دەيدى دانا حالىق. قاي كەزدە دە توپتاسا, جۇدىرىقتاي جۇمىلا قيمىلداسا, جالعىز تالداي وڭاي سىنبايدى, بىرىككەننىڭ ارتىندا بەرەكە بار دەپ الەمدىك ينتەگراتسيالانۋ ۇدەرىسىنەن قالىس قالعىسى كەلمەيتىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ الدا تالاي جوسپارلارى بار. سولاردىڭ بارلىعىنىڭ ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىنى كۇمان تۋعىزبايدى.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
سوڭعى جاڭالىقتار
كوكتەمگى ەگىسكە دايىندىق پىسىقتالدى
قوعام • بۇگىن, 00:07
يندونەزيا ەلشىسى ورالدىق عالىمدارمەن كەزدەستى
عىلىم • كەشە
بالاباقشالاردا تسيفرلىق باقىلاۋ تاجىريبەسى جۇرگىزىلىپ جاتىر
ايماقتار • كەشە
ەلىمىزدىڭ بەس وڭىرىندە سۋ تاسقىنى قاۋپى جوعارى
قازاقستان • كەشە
40 گرادۋسقا دەيىن اياز: ەلىمىزگە اركتيكالىق سۋىق كەلەدى
اۋا رايى • كەشە
استانا اۋەجايىنىڭ ۇشۋ-قونۋ جولاعى ۋاقىتشا جابىلادى
ەلوردا • كەشە
الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاڭا كارتاسى: قازاقستان قاي ورىندا؟
ەكونوميكا • كەشە
