بيىل ۇلان اۋدانى, بوزانباي اۋىلىندا بۇركىتشىلەر بايقاۋى ەكىنشى رەت ۇيىمداستىرىلدى. اناۋ جىلى اۋدان باسشىلىعى جىلدا وتكىزىپ, ءداستۇرلى ەتەمىز دەسكەن. ايتقانىنداي, بيىل قىران قالىقتاتىپ جۇرگەن وتىز بۇركىتشى ۇلان اۋدانىندا باس قوسىپ, ءوزارا سىنعا ءتۇستى. قازاقتىڭ بەكزات ونەرىن دارىپتەيتىن بۇگىنگى شاراعا بۇركىت ۇشىرۋدان الەم رەكوردىن ورناتقان ايشولپان نۇرعايىپ تا كەلدى.
بۇركىتشىلەر سىنعا تۇسەتىن سايىس ادەتتەگىدەي رەسمي باستالدى. اۋدان اكىمى رەنات قۇرمانباەۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى, قاتىسۋشىلارعا ساتتىلىك تىلەدى. كەلەسى قۇتتىقتاۋ ءسوز العان جارىستىڭ باس تورەشىسى باعداتحان مۇپتەكەقىزى ۇلتتىق ونەردى دارىپتەپ جۇرگەن قۇسبەگىلەرگە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. باس تورەشى سايىس باستالماس بۇرىن بوزانباي اۋلىنىڭ تۋماسى ايزەرە ماركسقىزىنىڭ باۋاشار ءراسىمىن جاساپ, «حابار» اگەنتتىگى اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باسقارما توراعاسى بەرىك ءۋاليدىڭ ارنايى سىيلىعىن تابىس ەتتى.
– اقساقالدارىمىز بالانى باليعات جاسىنا تولعاندا قىران كوتەرتىپ, قانسونارعا الىپ شىعار ەدى. قايتىپ كەلگەندە ۇلكەندەر شاشۋ شاشاتىن. بۇل ءداستۇر – باۋاشار دەپ اتالادى. سول ءداستۇر بۇگىن بوزانبايدا وتكەلى وتىر. ايزەرەمىز اكەسىمەن بىرگە ۇيادان بۇركىتتىڭ بالاپانىن العان قايسار قىز. الەم تانىعان ايشولپاننىڭ ءىزىن باسىپ, اپكەسى سياقتى ۇلتتىق سپورتتا وزا شابادى, – دەپ باس تورەشى باعداتحان مۇپتەكەقىزى جىلى لەبىزىن ءبىلدىردى.
جاس قۇسبەگى ايزەرە اكەسىمەن بىرگە شىڭ باسىنا شىعىپ, بالاپان العان كەزدە سەگىز-اق جاستا بولىپتى. قايسارلىق دەسە, قايسارلىق.
– اكەممەن ەرىپ, شىڭعا كوتەرىلگەنىم ەسىمدە. اياعىمىزدى اڭداپ باسىپ, ارتىق دىبىس شىعارماۋعا تىرىستىق. اكەم ول جەردە بۇركىتتىڭ ۇياسى بارىن بۇرىننان بىلەتىن. شىڭ باسىنداعى ۇياعا كوتەرىلىپ, سارى اۋىز بالاپانىن الدىق. قازىر ول ءتورت جاستا. وتە سەزىمتال. قورىقساڭ, شابۋىلداۋدان دا تايىنبايدى, – دەيدى ايزەرە.
...ىرگەدەگى توبەدەن دوداعا دايىنبىز دەگەندەي بۇركىتتەر ساڭقىلدادى. قىران قۇستىڭ اڭعا ءتۇسۋىن كورەمىز دەپ كەلگەن جۇرت تا ورتاعا قاراي توپتاستى. جارىستىڭ العاشقى شارتى بويىنشا قۇسبەگىلەر قىراندارىن قولعا شاقىردى. ءبىرىنىڭ بۇركىتى تۋرا بارىپ قونسا, ەندى ءبىرى بوستاندىقتى اڭساعانداي تاۋعا قاراي ۇشتى. وندايدا قىزىقتاپ كەلگەن كورەرمەندەر ۇشىپ كەتسە قايتەدى دەپ كۇبىرلەستى. بىراق بابى كەلىسكەن بۇركىت ەشقاشان ۇشپايدى. ءبىرىنشى تۋردان ىرىكتەلگەندەرى شىرعاعا ءتۇستى. ەپتىلەرى 12-35 سەكۋند ىشىندە شىرعانى ءىلىپ ۇلگەرىپ جاتتى. موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىنان كەلگەن قۇسبەگى سەرىك جەڭىسبەك ۇلى ەكى جاسار «قاراگەر» اتتى بۇركىتىن شىرعاعا 13 سەكۋندتا دا تۇسىرگەنىن ايتىپ وتىردى. دەسە دە ايشولپاننىڭ رەكوردى ءالى بۇزىلماعان. قازىرگى ۋاقىتتا بۇركىتشى قىز الماتىداعى سۇلەيمەن دەميرەل ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ ءجۇر. ايتا كەتسەك, ايشولپان تۋرالى دەرەكتى فيلم جارىق كورىپ, الەمنىڭ 30 ەلىندە كورسەتىلىپتى.
– قازىر كوبىندە سپيكەر رەتىندە كوپشىلىك اراسىنا شىعامىن. قۇسبەگىلىك جاعى وقۋىما بايلانىستى توقتاپ تۇر. بۇگىندە التىنشى ءتىل ۇيرەنىپ جاتىرمىن. نەگىزى, قىز بالاعا قۇس باپتاۋ وتە قيىن, – دەيدى ايشولپان نۇرعايىپ.
سونىڭ وزىندە بۇركىتتىڭ بابىن جاقسى بىلەدى. بىلمەسە, 79 ازاماتتىڭ اراسىندا جالعىز ءوزى سىنعا تۇسكەن 13 جاسار قىز بالا بۇركىتىن التى سەكۋندتا شىرعاعا قوندىرار ما ەدى؟! ول رەكوردتى ءالى كۇنگە ەش بۇركىتشى جاڭارتپاعان.
كيىز ءۇي جاقتا قازان كوتەرىلىپ, بۇرق-سارق ساماۋىر قاينادى. كەلگەن مەيماندار تۇستەنىپ, كۇشتەنىپ الۋ ءۇشىن اق داستارقان جايىلدى. ۇلاننىڭ بەلگىلى ءانشى-كۇيشىلەرى اۋەلەتە ءان شىرقادى, كۇمبىرلەتە كۇي توكتى. كوپشىلىك كۇتكەن ناعىز قانسونار ءتۇس اۋا باستالعان. بۇركىتشىلەر بيىكتەۋ توبەگە قاراي جايعاستى. جارىس شارتى بويىنشا تومەندە ورعي قاشقان قويانعا قۇس سالادى.
«مىسىققا ويىن كەرەك, تىشقانعا ءولىم كەرەك» دەگەن ماقال ەسكە ءتۇستى. جاشىكتە تۇرعان سۇر قوياندى قار بەتىنە قويا بەرە سالعان. قورعانسىز جانۋار ءار قۋرايدىڭ باسىن ءبىر يىسكەپ, جان-جاعىمەن تانىسا باستاعىسى كەلگەن. سول ساتتە قاباقتىڭ ۇستىندە تۇرعان قۇسبەگى بۇركىتىنىڭ توماعاسىن سىپىرادى. قىراعى قىران كوزى بىردەن تومەندەگى جەمىنە تۇسەدى دە, قاناتىن ەكى-ءۇش رەت قانا قاعىپ, تومەنگە قاراي زۋلايدى. قويان قاننەن قاپەرسىز ءجۇر, قاۋىپتى سەزبەگەن. قاناتىنان جەل ەسىپ, جەر باۋىرلاي تاياپ كەلگەندە عانا قويان قاشپاق بولار ەدى. بىراق كەش. قۇستىڭ تەگەۋرىنى تۇيرەپ ءوتىپ, سول ساتتە-اق ەسسىز قالدىرادى. قىران قۇستىڭ شاپشاڭدىعىنا كوز ىلەسىپ ۇلگىرمەيدى. بايقايمىز, كەيبىر بۇركىت يەسى كەلگەنشە قوياندى باسىپ قانا وتىرادى ەكەن. جو-جوق, بۇركىتتەن قۇتىلىپ كەتكەن اككى قويانداردى دا كوردىك. قۇس ۇستىنەن تونە بەرگەندە شالت بۇرىلىپ كەرى قاشا جونەلەدى. وندايدا بۇركىتتىڭ قونعان جەرىنەن قايتا كوتەرىلۋى قيىن.
جارىستىڭ بۇل كەزەڭىنە وتكەن قۇستار قىردىڭ قىزىل تۇلكىسىنە ءتۇستى. كىل مىقتىلار ىرىكتەلىپ شىققاندىقتان بولار, قاشقان تۇلكىلەردى ۇزاتپاي الدى. سايىس سوڭىندا قازىلاردىڭ شەشىمىمەن ءبىرىنشى ورىن الماتى وبلىسىنان كەلگەن الماس سەيىتجانعا بەرىلدى. ەكىنشى ورىندى دا الماتى وبلىسىنىڭ بۇركىتشىسى ەرمۇحان بالتاباي ەنشىلەدى. ال ءۇشىنشى ورىن اقمولا وبلىسىنان سىنعا تۇسكەن الماس قاسىموۆقا بۇيىردى.
ايتپاقشى, ءدال وسى كۇنى تازى جۇگىرتۋدەن دە جارىس ۇيىمداستىرىلعان. تازىنىڭ دا تازىسىن كوردىك. نەگىزى ۇلان جەرىندە بۇركىت باپتاپ, تازى جۇگىرتەتىن جىگىتتەر كوپ. ولارمەن دە تىلدەستىك. ۇيالاس قوس تازىسىن سىناپ كورمەك بولىپ, جارىسقا كەلگەن رينات جاناباەۆتىڭ قۇماي كۇتىمىنە قاتىستى باستاعان اڭگىمەسى ساياتشىلىققا ۇلاسقان. ونىڭ ايتۋىنشا, قانداي مىقتى تازى بولسا دا, قاسقىر الۋى مۇمكىن ەمەس دەيدى.
– كەيبىرەۋلەر تازى جۇگىرتىپ قاسقىر الدىم دەپ جاتادى. ول اڭشىنىڭ اڭگىمەسى شىعار, – دەپ ازىلدەي كەلە, – ون شاقتى تازى ءبىر قاسقىردى قاۋمالاپ الماسا, ەكى-ءۇش تازىنىڭ جۇرەگى قاسقىرعا باتپايدى, – دەپ كەسىپ ايتتى. – قۋىپ جەتۋى مۇمكىن. بىراق القىمنان الا قويۋى ەكىتالاي. ال تۇلكى, قويان سەكىلدى ۇساق اڭدى ويناپ ءجۇرىپ الادى. بىراق بورسىققا كەلگەندە ءسال كۇش سالۋى كەرەك, – دەيدى رينات جاناباەۆ.
بۇل جارىستا وسكەمەندىك مانسۇر قاناتبەك ۇلىنىڭ تازىسى توپ جارسا, ۇلان اۋدانىنىڭ نامىسىن قورعاعان ادال ورازاي مەن اياگوزدىك جاندوس وزات ۇلىنىڭ يتتەرى ەكىنشى, ءۇشىنشى ورىندارعا جايعاستى.
جارىس اياقتالا كۇن بورانداتا باستاعان. الايدا كورەرمەندەر مەن بۇركىتشىلەردىڭ كوڭىلى توق ەدى. سايىس سوڭىندا اۋدان باسشىلىعى بۇل جارىستى كەلەر جىلى بۇدان دا كولەمدى ەتىپ اتاپ وتۋگە دايىن ەكەندەرىن ايتتى. قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن دارىپتەيتىن ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن قانداي جارىس بولماسىن, ارتىقتىق ەتپەيدى. كوكتەگى قىراندى قولعا ۇيرەتكەن بابا ونەرى ومىرشەڭ بولسىن دەپ تىلەدىك ءبىز.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ۇلان اۋدانى,
بوزانباي اۋىلى
