كەشە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باۋىرجان بايبەك وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامىمەن جانە ستۋدەنتتەرمەن كەزدەستى. شاراعا ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى تاحير بالىقباەۆ, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى راحىم وشاقباەۆ جانە ەۋرازيالىق ىقپالداستىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جانارگۇل قۇسمانعاليەۆا قاتىستى. كەزدەسۋ تاقىرىبى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا بولدى.
جيىندا ءسوز العان ب.بايبەك 1994 جىلى ەۋرازيالىق ىقپالداستىق يدەياسىن تۇڭعىش رەت مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوتەرگەنىنە, سول ۋاقىتتان بۇل ستراتەگيالىق باستاما 20 جىل بويى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقانىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل يدەيا 2000 جىلى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتى, 2010 جىلى – كەدەن وداعىن, 2012 جىلى – ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قۇرۋ اياسىندا ىسكە اسىرىلعان. «ال بۇگىنگى تاڭدا ەۋرازيالىق ىقپالداسۋ جاڭا مەجەنىڭ – ەاەو قۇرۋدىڭ الدىندا تۇر», دەي كەلە, ب.بايبەك ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ىقپالداسۋ بارىسىنىڭ دامۋ سيپاتىن اتاپ ءوتتى. ءوز دارىسىندە ول ۇدەپ كەلە جاتقان جاھاندىق ەكونوميكالىق باسەكە جاعدايىنداعى ەلدەردىڭ ايماقتىق قاۋىمداسۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. بۇل تۋرالى ول بىلاي دەدى:
«قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ وركەندەۋىنە باعىتتالعان جۇيەلى رەفورمالار جۇرگىزىلدى. سونىڭ ارقاسىندا بۇگىن قازاقستان ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىزبەن بەلسەندى ەكونوميكالىق ىقپالداسۋعا دايىن. ەاەو قۇرۋ قازاقستاندىق بيزنەس ءۇشىن اۋقىمى 170 ملن. ادامدىق نارىققا جول اشادى, بۇل ءوز كەزەگىندە وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋ مەن ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا قوسىمشا ىنتا بەرەدى. «قازاقستان - 2050» ستراتەگياسىندا مەملەكەت باسشىسى ارقايسىسى ءتۇرلى ساۋدا-ەكونوميكالىق بىرلەستىكتىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن, الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ تۋرالى ماقسات قويدى. بۇگىنگى تاڭدا ەكونوميكالىق ىقپالداستىق نارىقتىق ەكونوميكاسى بار كەز كەلگەن ەلدىڭ تابىستى دامۋىنىڭ مىندەتتى شارتىنا اينالدى».
ال ر.وشاقباەۆ «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە ءۇش ەل بيزنەس جۇرگىزۋ ءۇشىن, وعان ەڭ قولايلى جاعدايلار جاساۋ ءۇشىن, دۇرىس ورتا قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءتيىمدى باسەكەگە تۇسەتىنىن جەتكىزدى. «بۇل جولدا قازاقستاننىڭ ءوز باعىتى بار. دەمەك, بۇل – كاسىپكەرلىك قىزمەت سۋبەكتىلەرىن تارتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ وسى باسەكەدە وزىق بولۋىمىزعا مۇمكىندىكتەر بار دەگەن ءسوز», دەدى ول بۇل رەتتە. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ارىپتەس ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كولەمى – 198 ملرد. اقش دوللارىن قۇراسا, بۇل قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كولەمىنەن 26 ەسە كوپ ەكەن. ال رەسەي مەن بەلارۋس يمپورتىنىڭ جيىنتىق كولەمى 360 ملرد. اقش دوللارىن قۇرايتىن كورىنەدى, بۇل سايكەسىنشە, قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ونىمىنەن 1,6 ەسە كوپ.
سونداي-اق, كەزدەسۋ بارىسىندا كەدەن وداعى ەلدەرىندە وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا, وتكەن جىلى 2 ەسەگە, ياعني 1,6 ملرد. اقش دوللارىنا دەيىن ءوسىپ, 3,2 ملرد. اقش دوللارىن قۇراعانى, ال قازاقستاندىق ءونىمنىڭ ەكسپورتىندا وڭدەلگەن تاۋارلار ۇلەسى 44,9%-دان 54,6%-عا دەيىن وسكەندىگى دە ايتىلدى. ماماندار ءوز كەزەگىندە كەدەن وداعى قۇرىلعان كەزدەن باستاپ قازاقستاننىڭ وڭدەۋشى ونەركاسىبىندە تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسى 88%-عا وسكەنىنە, ماسەلەن, 2009 جىلى ول 1,8 ملرد. اقش دوللارىن قۇراسا, 2012 جىلى 3,4 ملرد. اقش دوللارىنا دەيىن ۇلعايعانىنا توقتالدى. ياعني, تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى وسى كەزەڭدە 33%-عا كوتەرىلىپ, 21,4 ملرد. اقش دوللارىنان 28,3 ملرد. اقش دوللارىنا دەيىن ارتقان ەكەن.
ج.قۇسمانعاليەۆانىڭ ويى دا ەلدەر اراسىنداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ ەكونوميكانىڭ العا جىلجۋىنا سەپ بولادى دەگەنگە سايدى. «ەگەر, الەمنىڭ ساياسي كارتاسىنا قارايتىن بولساق, ءبارىمىز دە ونىڭ ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەردەن تۇراتىنىنا كوز جەتكىزەمىز. قازىرگى تاڭدا دۇنيەجۇزىندە مۇنداي بىرلەستىكتەردىڭ سانى 200-گە جۋىقتايدى. ارينە, ولاردىڭ كەيبىرى ءىرى, كەيبىرى ۇساق. بىراق, ماسەلە وندا ەمەس. ماسەلە, وسىنداي ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ بۇكىل الەمگە ءتان, جالپىعا ورتاق ۇدەرىس ەكەندىگى. بۇل – قاجەتتىلىك. بۇل – تيىمدىلىك. سەبەبى, قانداي دا ءبىر دامىعان ەل وزگەلەردەن الشاق, توماعا-تۇيىق ءومىر سۇرە المايدى. سوندىقتان, مۇنداي ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەلگەندە, شەتەلدەن ينۆەستيتسيانىڭ كوپتەپ اعىلۋىن, ىشكى نارىقتىڭ كەڭەيۋىن, ەكونوميكالىق باسەكەلەستىكتىڭ ارتۋىن, تاۋار مەن قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرىنىڭ, كاپيتال مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسى مەن اينالىمىن قامتاماسىز ەتەدى», دەدى ءوز سوزىندە ج. قۇسمانعاليەۆا.
ال ت.بالىقباەۆ تاريحي وقيعانىڭ قارساڭىندا وسىنداي ءدارىس وتكىزىپ, قوعامدى تولعاندىرعان وزەكتى ماسەلەنى تالقىلاۋعا, سان ءتۇرلى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەۋگە مۇمكىندىك بەرگەنى ءۇشىن ب.بايبەككە العىسىن ءبىلدىردى. «بۇگىن ءبىز ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا جونىندە ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلادىق. ەلباسىنىڭ 1994 جىلى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى دارىسىنەن باستاۋ العان ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسى بۇگىندە الەمدەگى وزىق ۇلگىلەردىڭ قاتارىنا ەنىپ وتىر. سەبەبى, ۇلكەن كەلىسىمگە قول قويىلعاننان كەيىن بۇل ماسەلە تاريحي جىلناماعا جازىلسا, ال ءبىز ينتەگراتسيانىڭ ۇدەرىسىنە قادام باساتىن بولامىز. بۇل كەلىسىمنىڭ وزەگىندە ەكونوميكالىق شارتتار جاتسا دا, وندا بىلىمگە قاتىستى دا ماسەلەلەر قوزعالعان. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ رەسەيدىڭ, بەلارۋستىڭ جەتەكشى مەكەمەلەرىنە بارىپ, جۇمىس ىستەۋىنە تولىق مۇمكىندىكتەرى بولادى. بۇل – ءبىزدىڭ جاستارىمىزدىڭ «قىزمەت ەتۋ گەوگرافياسىنىڭ» دا كەڭەيىپ جاتقانىنىڭ بەلگىسى. جالپى العاندا, بۇل شارتتىڭ ەڭ نەگىزگى يدەياسى – ەكونوميكا سالاسىنداعى مۇمكىندىكتەر», دەدى ت.بالىقباەۆ.
شارا سوڭىندا وعان قاتىسقان ازاماتتار ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامىمەن جانە ستۋدەنتتەرمەن ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ءتوڭىرەگىندە ءوزارا پىكىر الماستى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
جيىندا ءسوز العان ب.بايبەك 1994 جىلى ەۋرازيالىق ىقپالداستىق يدەياسىن تۇڭعىش رەت مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوتەرگەنىنە, سول ۋاقىتتان بۇل ستراتەگيالىق باستاما 20 جىل بويى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقانىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل يدەيا 2000 جىلى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتى, 2010 جىلى – كەدەن وداعىن, 2012 جىلى – ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قۇرۋ اياسىندا ىسكە اسىرىلعان. «ال بۇگىنگى تاڭدا ەۋرازيالىق ىقپالداسۋ جاڭا مەجەنىڭ – ەاەو قۇرۋدىڭ الدىندا تۇر», دەي كەلە, ب.بايبەك ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ىقپالداسۋ بارىسىنىڭ دامۋ سيپاتىن اتاپ ءوتتى. ءوز دارىسىندە ول ۇدەپ كەلە جاتقان جاھاندىق ەكونوميكالىق باسەكە جاعدايىنداعى ەلدەردىڭ ايماقتىق قاۋىمداسۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. بۇل تۋرالى ول بىلاي دەدى:
«قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ وركەندەۋىنە باعىتتالعان جۇيەلى رەفورمالار جۇرگىزىلدى. سونىڭ ارقاسىندا بۇگىن قازاقستان ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىزبەن بەلسەندى ەكونوميكالىق ىقپالداسۋعا دايىن. ەاەو قۇرۋ قازاقستاندىق بيزنەس ءۇشىن اۋقىمى 170 ملن. ادامدىق نارىققا جول اشادى, بۇل ءوز كەزەگىندە وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋ مەن ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا قوسىمشا ىنتا بەرەدى. «قازاقستان - 2050» ستراتەگياسىندا مەملەكەت باسشىسى ارقايسىسى ءتۇرلى ساۋدا-ەكونوميكالىق بىرلەستىكتىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن, الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ تۋرالى ماقسات قويدى. بۇگىنگى تاڭدا ەكونوميكالىق ىقپالداستىق نارىقتىق ەكونوميكاسى بار كەز كەلگەن ەلدىڭ تابىستى دامۋىنىڭ مىندەتتى شارتىنا اينالدى».
ال ر.وشاقباەۆ «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە ءۇش ەل بيزنەس جۇرگىزۋ ءۇشىن, وعان ەڭ قولايلى جاعدايلار جاساۋ ءۇشىن, دۇرىس ورتا قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءتيىمدى باسەكەگە تۇسەتىنىن جەتكىزدى. «بۇل جولدا قازاقستاننىڭ ءوز باعىتى بار. دەمەك, بۇل – كاسىپكەرلىك قىزمەت سۋبەكتىلەرىن تارتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ وسى باسەكەدە وزىق بولۋىمىزعا مۇمكىندىكتەر بار دەگەن ءسوز», دەدى ول بۇل رەتتە. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ارىپتەس ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كولەمى – 198 ملرد. اقش دوللارىن قۇراسا, بۇل قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كولەمىنەن 26 ەسە كوپ ەكەن. ال رەسەي مەن بەلارۋس يمپورتىنىڭ جيىنتىق كولەمى 360 ملرد. اقش دوللارىن قۇرايتىن كورىنەدى, بۇل سايكەسىنشە, قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ونىمىنەن 1,6 ەسە كوپ.
سونداي-اق, كەزدەسۋ بارىسىندا كەدەن وداعى ەلدەرىندە وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا, وتكەن جىلى 2 ەسەگە, ياعني 1,6 ملرد. اقش دوللارىنا دەيىن ءوسىپ, 3,2 ملرد. اقش دوللارىن قۇراعانى, ال قازاقستاندىق ءونىمنىڭ ەكسپورتىندا وڭدەلگەن تاۋارلار ۇلەسى 44,9%-دان 54,6%-عا دەيىن وسكەندىگى دە ايتىلدى. ماماندار ءوز كەزەگىندە كەدەن وداعى قۇرىلعان كەزدەن باستاپ قازاقستاننىڭ وڭدەۋشى ونەركاسىبىندە تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسى 88%-عا وسكەنىنە, ماسەلەن, 2009 جىلى ول 1,8 ملرد. اقش دوللارىن قۇراسا, 2012 جىلى 3,4 ملرد. اقش دوللارىنا دەيىن ۇلعايعانىنا توقتالدى. ياعني, تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى وسى كەزەڭدە 33%-عا كوتەرىلىپ, 21,4 ملرد. اقش دوللارىنان 28,3 ملرد. اقش دوللارىنا دەيىن ارتقان ەكەن.
ج.قۇسمانعاليەۆانىڭ ويى دا ەلدەر اراسىنداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ ەكونوميكانىڭ العا جىلجۋىنا سەپ بولادى دەگەنگە سايدى. «ەگەر, الەمنىڭ ساياسي كارتاسىنا قارايتىن بولساق, ءبارىمىز دە ونىڭ ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەردەن تۇراتىنىنا كوز جەتكىزەمىز. قازىرگى تاڭدا دۇنيەجۇزىندە مۇنداي بىرلەستىكتەردىڭ سانى 200-گە جۋىقتايدى. ارينە, ولاردىڭ كەيبىرى ءىرى, كەيبىرى ۇساق. بىراق, ماسەلە وندا ەمەس. ماسەلە, وسىنداي ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ بۇكىل الەمگە ءتان, جالپىعا ورتاق ۇدەرىس ەكەندىگى. بۇل – قاجەتتىلىك. بۇل – تيىمدىلىك. سەبەبى, قانداي دا ءبىر دامىعان ەل وزگەلەردەن الشاق, توماعا-تۇيىق ءومىر سۇرە المايدى. سوندىقتان, مۇنداي ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەلگەندە, شەتەلدەن ينۆەستيتسيانىڭ كوپتەپ اعىلۋىن, ىشكى نارىقتىڭ كەڭەيۋىن, ەكونوميكالىق باسەكەلەستىكتىڭ ارتۋىن, تاۋار مەن قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرىنىڭ, كاپيتال مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسى مەن اينالىمىن قامتاماسىز ەتەدى», دەدى ءوز سوزىندە ج. قۇسمانعاليەۆا.
ال ت.بالىقباەۆ تاريحي وقيعانىڭ قارساڭىندا وسىنداي ءدارىس وتكىزىپ, قوعامدى تولعاندىرعان وزەكتى ماسەلەنى تالقىلاۋعا, سان ءتۇرلى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەۋگە مۇمكىندىك بەرگەنى ءۇشىن ب.بايبەككە العىسىن ءبىلدىردى. «بۇگىن ءبىز ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا جونىندە ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلادىق. ەلباسىنىڭ 1994 جىلى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى دارىسىنەن باستاۋ العان ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسى بۇگىندە الەمدەگى وزىق ۇلگىلەردىڭ قاتارىنا ەنىپ وتىر. سەبەبى, ۇلكەن كەلىسىمگە قول قويىلعاننان كەيىن بۇل ماسەلە تاريحي جىلناماعا جازىلسا, ال ءبىز ينتەگراتسيانىڭ ۇدەرىسىنە قادام باساتىن بولامىز. بۇل كەلىسىمنىڭ وزەگىندە ەكونوميكالىق شارتتار جاتسا دا, وندا بىلىمگە قاتىستى دا ماسەلەلەر قوزعالعان. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ رەسەيدىڭ, بەلارۋستىڭ جەتەكشى مەكەمەلەرىنە بارىپ, جۇمىس ىستەۋىنە تولىق مۇمكىندىكتەرى بولادى. بۇل – ءبىزدىڭ جاستارىمىزدىڭ «قىزمەت ەتۋ گەوگرافياسىنىڭ» دا كەڭەيىپ جاتقانىنىڭ بەلگىسى. جالپى العاندا, بۇل شارتتىڭ ەڭ نەگىزگى يدەياسى – ەكونوميكا سالاسىنداعى مۇمكىندىكتەر», دەدى ت.بالىقباەۆ.
شارا سوڭىندا وعان قاتىسقان ازاماتتار ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامىمەن جانە ستۋدەنتتەرمەن ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ءتوڭىرەگىندە ءوزارا پىكىر الماستى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
