بۇل سوڭعى ءۇش جىلداعى ساياسي قايتا قۇرۋلاردى توپتاستىرۋعا جانە مەملەكەتتىگىمىزدى ودان ءارى نىعايتۋعا بەرىك نەگىز قالاۋعا مۇمكىندىك بەردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ادىلەتتىلىك ۇستانىمى قازاقستاننىڭ جاڭاشىل ساياساتىنىڭ نەگىزىنە اينالۋعا ءتيىس. ال الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتىڭ نەگىزى – زامان تالابىنا ساي زاڭدار بولماق.
كەزەكتەن تىس سايلاۋ ۇدەرىسى قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋعا جانە ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋعا باستايدى. جۋىردا بارلىق نەگىزگى ساياسي ينستيتۋت: پرەزيدەنت, پارلامەنت جانە ۇكىمەت جاڭارتىلادى. مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا پرەزيدەنت سايلاۋىمەن قاتار, ءماجىلىس پەن ءماسليحاتتار سايلاۋىن 2023 جىلى وتكىزۋدى ۇسىندى.
پارلامەنت قابىلداپ, پرەزيدەنت قول قويعان زاڭدار قازاقستاننىڭ ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنە ءوتۋىن رەتتەيدى. ەندى ءماجىلىس پەن وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ءبىر بولىگى, اۋداندىق ءماسليحاتتاردىڭ بارلىق دەپۋتاتى ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا سايلانادى. سونىمەن قاتار اۋدان اكىمى جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالا اكىمدەرىن سايلاۋ ەنگىزىلگەن. بۇل بۇرىن ەنگىزىلگەن اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋدىڭ زاڭدى جالعاسى جانە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن دەموكراتيالاندىرۋعا دەگەن نىق ۇمتىلىسىنىڭ ايعاعى.
ساياسي رەفورمالار ساياسي پارتيالاردىڭ سانىن كوبەيتۋگە, ساياسي باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋگە, حالىق قالاۋلىلارىنىڭ جاڭا تولقىنىنىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتەدى. ەسكى ۇلگى بويىنشا سايلانعان بيلىكتىڭ وكىلدى ورگاندارى كەزەكتەن تىس سايلاۋ تسيكلىنەن ءوتىپ, زاڭدى تۇردە جاڭارتىلۋى كەرەك.
ەلىمىزدەگى سايلاۋ ۇدەرىسى مەن سايلاۋشىلاردىڭ مىنەز-قۇلقى قازىردىڭ وزىندە ۇلكەن وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. مىسالى, ەلەكتورات مادەنيەتىنىڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى – ونىڭ بەلسەندىلىگى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە سايلاۋدىڭ ءبىرىنشى نەمەسە ەكىنشى رەتتىك بولۋىنا بايلانىستى. ءبىرىنشى رەتتىك دەپ اتالاتىن پرەزيدەنتتىك جانە پارلامەنتتىك سايلاۋدى قامتيدى. ەكىنشىسى – ماڭىزى تومەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قالىپتاسۋى جاتادى. ارينە, ءبىرىنشى جاعدايدا داۋىس بەرۋ ەكسپرەسسيۆتى جانە سايلاۋشىلاردىڭ تۇراقتى قالاۋىن كورسەتەدى. مىسالى, 1998 جىلعى قازاقستانداعى پارلامەنتتىك سايلاۋ مەن 1999 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى سالىستىرىپ كورەيىك. ول كەزدە پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا سايلاۋشىلاردىڭ 86,28 پايىزى قاتىسسا, پارلامەنت سايلاۋىنا 62 پايىزى عانا داۋىس بەرگەن. وسىلايشا, حالىقتىڭ ءوزى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايقىنداپ بەردى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلدىڭ قىركۇيەگىندەگى ءبىرىنشى جولداۋىندا ساياسي ترانسفورماتسيا مەملەكەتىمىز بەن حالقىمىزدىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن جانە تۇراقتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلاتىنىن ناقتىلادى. بۇل رەتتە ىرگەلى قاعيدات بەلگىلەندى: ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن جاڭعىرتۋسىز تابىستى ەكونوميكالىق رەفورمالار جاساۋ مۇمكىن ەمەس. مەملەكەت باسشىسى ەلدە كوپپارتيالىق جۇيەنى, ساياسي باسەكەلەستىك پەن پىكىر ءپليۋراليزمىن دامىتۋ مىندەتىن قويىپ وتىر. بۇل ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعى ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ كورسەتەدى.
2021 جىلعى جولداۋىندا پرەزيدەنت كەزەڭ-كەزەڭىمەن ساياسي جاڭعىرۋ مەملەكەتىمىزدىڭ ستراتەگيالىق باعىتىنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوڭعى ەكى جىلدا بۇل سالادا بىرقاتار ەلەۋلى وزگەرىستەر بولدى. ولار تۇراقتى دەموكراتيالىق دامۋ ۆەكتورىن نىعايتىپ, ساياسي جۇيەنى ساپالى تۇردە وزگەرتەدى جانە ازاماتتاردى مەملەكەتتىك باسقارۋعا كەڭىنەن تارتۋعا ىقپال ەتەدى. بىراق مۇنىمەن توقتاپ قالۋعا بولمايدى, ماقسات – مەملەكەتتىڭ تيىمدىلىگىن, ساياسي ۇدەرىستەردىڭ اشىقتىعى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ودان ءارى ارتتىرۋ.
ەندى قازاقستاننىڭ پارتيالىق-ساياسي دامۋى ودان ءارى قاي باعىتتا ءوربيدى دەگەن سۇراق تۋىنداۋى زاڭدى. بۇل پارتيالىق ۇدەرىستى قۇرۋدىڭ نەگىزگى قۇرالدارىنا ساراپتامالىق باعالاۋ جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەدى. جالپى, ساياسي رەفورمالار ماسەلەسىنە ساراپتامالىق باعا بەرۋ قاجەت جانە ول ماڭىزدى. زاڭ شىعارۋ جۇمىستارىنا عىلىمي جانە ساراپشىلار قوعامداستىقتىڭ وكىلدەرى بەلسەندى قاتىستى. پرەزيدەنت زاڭدارعا كوپشىلىك الدىندا قول قويۋ راسىمىنە قاتىسۋشىلاردىڭ اراسىنان بەلگىلى قازاقستاندىق ساراپشىلاردى – ساياساتتانۋشىلاردى, الەۋمەتتانۋشىلاردى كوردىك. مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان «كۇشتى پرەزيدەنت-ىقپالدى پارلامەنت-ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» ساياسي جۇيە فورمۋلاسى – مەملەكەت تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزى. بۇل ءالى ورىندالعان جوق, بۇل – ازاماتتاردىڭ بارلىق سىندارلى وتىنىشىنە جەدەل جانە ناتيجەلى جاۋاپ بەرەتىن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن تاجىريبەگە ەنگىزە وتىرىپ, جەدەلدەتىلگەن قارقىنمەن جەتۋىمىزدى تالاپ ەتەتىن ماقسات.
بيلىك پەن قوعامنىڭ تۇراقتى پىكىر الماسۋى ارقىلى عانا زاماناۋي گەوساياسات اياسىندا ۇيلەسىمدى مەملەكەت قۇرۋعا بولادى. بيلىك پەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى اراسىنداعى پىكىر الماسۋ رەفورمالاردىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىنە انىق سايكەس كەلەدى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما قابىلدانعان زاڭداردىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنىڭ ىرگەتاسىن نىعايتىپ, ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا جول اشادى, ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ۇلتتىق پىكىر الماسۋدى نىعايتادى. شەشىمدەردى دايىنداۋدىڭ ماڭىزدى بۋىنى سانالاتىن پىكىرتالاس – كەڭ, بەلسەندى, ۇتىمدىلىق تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن, جاعدايىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن بارلىق تاراپتىڭ مۇددەسىن ەسكەرەتىن الاڭ. مۇنداي ستراتەگيا كەز كەلگەن ساياسي وزگەرىستەر قوعامدىق پىكىر الماسۋ مەن تالقىلاۋدان وتكەننەن كەيىن عانا جۇزەگە اسىرىلادى.
زارەما شاۋكەنوۆا,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, اكادەميك
