جاڭانىڭ جارشىسى مەن جاقسىنىڭ جاقتاۋشىسى بولعان اقپارات مايدانگەرلەرى ءۇشىن جۋرناليستيكا سالاسى قىزىعى كوپ بولعانىمەن دە قاۋىپ-قاتەرى قاتار جۇرەتىن ورتا.
قازىرگى ساياسي تالاپتارعا قاراي مەديا سفەراداعى كەي جۋرناليستتەر ۇكىمەتتىڭ مونوپولياسىنا, ياكي ساياسي كۇشتىڭ نەمەسە قانداي دا ءبىر بەدەلدى تۇلعانىڭ قولشوقپارىنا اينالىپ جاتادى. سايىپ كەلگەندە, سول ۇكىمەتتىڭ دارىپتەۋشى كۇشى نە ناسيحاتتاۋشىسى بولىپ شىعا كەلەدى.
الايدا, كوپكە توپىراق شاشپاي قاراساق, جۋرناليستيكا ماماندىعىنىڭ شىنايى قىزمەتكەرى بولىپ, وسى سالانىڭ مامانى رەتىندەگى ادال نانىن جوعالتپاعان جاندار دا جەتەرلىك. شىندىق دەپ شىرىلداپ, جابۋلى قازاننىڭ بەتىن اشپاق بولعان كوپتەگەن مەديا ماماندارى قۇزىرلىلاردىڭ قولىندا قىسپاققا قالىپ, ءتىپتى ومىرىنە قاۋىپ ءتونىپ جاتاتىن جاعدايلار دا ءجيى كەزەدەسەدى. وسىنداي كەزدە, «اقپارات اتتى مايداننىڭ جاۋىنگەرلەرى بولىپ جۇرگەن جۋرناليستتەردىڭ ەركىندىگى بار ما؟» دەگەن ساۋال ەرىكسىز تۋىندايدى.
جۋرناليستەردى قورعاۋ كوميتەتىنىڭ (Committee to Protect Journalists) مالىمەتىنە قاراساق, 2018 جىلدىڭ باسىنان بەرى الەمدە 71 مەديا قىزمەتكەرى ولتىرىلگەن. ولاردىڭ 19-ىنىڭ ءولتىرۋ ءموتيۆى انىقتالماعان. سونداي-اق جۋرناليستتەر ءۇشىن قاۋىپتى ەلدەر قاتارىن اۋعانستان كوش باستاپ تۇر. وندا ءبىر جىلدا 15 مەديا قىزمەتكەرىنىڭ ءومىرى قيىلعان, مۇنداي ەلدەردىڭ قاتارىندا قازاقستان دا بار. وسى كوميتەتتىڭ پايىمداۋى بويىنشا, قازاقستانداعى جۋرناليستيكا سفەرا «ەركىن ەمەس» دەگەن ستاتۋستى يەلەنىپ تۇر. ەل ىشىندە ساياساتقا قارسى شىققانى ءۇشىن قۋدالاۋعا, قۇقىعىنان ايىرۋعا بەيىم. وعان قازاقستانداعى Ratel.kz رەداكتسياسىن سوتقا تارتىلۋى مىسال بولا الادى.
مەديا سالاسىندا كوپجىلدىق تاجىريبەسى بار اعىلشىن ءجۋرناليسى, الەمنىڭ 30 ەلىندە وكىلدىگى بار Ethical Journalism Network ۇيىمىنىڭ پرەزيدەنتى ايدان ۋايتتىڭ ايتۋى بويىنشا, بۇگىنگى تاڭدا الەمدە كوممەرتسيالىق تۇرعىدان ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن مەديا ۇيىمداردىڭ ازايىپ كەتكەن. ال ولاردى قارجىلاندىراتىن ۇيىمدار مەن ساياسي قوزعالىستار ءوز ماقساتىندا پايدالانعىسى كەلەدى. ال ءجۋرناليستتىڭ ەركىندىگى – ونىڭ باستى قۇندىلىعى.
«دەموكراتيا» اتالىناتىن مەملەكەتتەر ساناتىنداعى قازاقستاننىڭ ءسوز بوستانىعى كەرەمەت دارەجەدە ەمەس ەكەن. وعان دالەل, Reporters Without Borders حالىقارالىق ۇيىمى جاساعان ءسوز بوستاندىعى بويىنشا ەلدەر رەيتينگىندە قازاقستان جىل سايىن تومەنگە ءتۇسىپ بارادى. بيىل قازاقستان 180 ەلدىڭ ىشىندە 158 ورىندا تۇر, ياعني قازاقستان ءسوز بوستاندىعى كوپ شەكتەلگەن 25 ەلدىڭ قاتارىندا. ال بۇل ستاتيستيكا بويىنشا تۇركيا ەلى الىڭعى ورىندا تۇر. «شەكاراسىز تىلشىلەر» ۇيىمى زەرتتەۋ ناتيجەسىنىڭ قورىتىندىسىنا سۇيەنە وتىرىپ, «قازىرگى تمد, ونىڭ ىشىندە قازاقستان, ءسوز بوستاندىعى بويىنشا تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكا دەڭگەيىنە دەيىن ءتۇسىپ كەتكەن, وعان دالەل, ەلدە نەگىزگى وپپوزيتسيالىق گازەتتەر جابىلدى, قالعاندارى زاڭ قىسىمىنان سوڭ تاراپ جاتىر» دەيدى. ال استانا قالاسىندا قازاقستاندا «تاۋەلسىز باق پەن جۋرناليستەرگە قىسىم بار, ءسوز بوستاندىعى شەكتەلەدى» دەگەن مالىمدەمەلەردى بىرنەشە رەت جوققا شىعارعان.
جاڭا قازاقستاننىڭ ىرگەتاسى قالانىپ جاتقان ۋاقىتتا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ: «بۇل وتە وزەكتى ماسەلە. بۇل ماسەلەنى جاقسىلاپ قاراۋىمىز كەرەك. مەن ۇكىمەتكە ءتيىستى تاپسىرما بەرەمىن. كەلەشەكتە, ەگەر قاجەت بولسا, جۋرناليستەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى ءتيىستى زاڭ قابىلدايمىز. نە بولماسا, مەن ءوزىم پرەزيدەنت رەتىندە شەشىم قابىلدايمىن», دەگەن پىكىرى وسى ماسەلەنىڭ جوعارى بيلىكتىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, الداعى ۋاقىتتا قانداي دا ءبىر ارەكەت بولادى دەگەن ءۇمىت وتىن ۇيالاتقانداي.
ەل مۇددەسىن تۇگەندەپ, حالىق جاعدايىن جالاۋ ەتەتىن جۋرناليستتەردىڭ ءوز ەركىندىكتەرىن تالاپ ەتە الماۋى ويلاندىراتىن ماسەلە. ءسوز بوستاندىعى بولسا, ساياساتتىڭ قولشوقپارلارى دا ازايار ما ەدى.
ءمولدىر ءنۇسىپجان,
تۇران ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى
