مەملەكەتتىلىك تۋرالى مالىمدەمە

كەڭەس وداعى باسشىلارى شەت ايماقتاردى ەتنوستىق جاعىنان بەيتاراپتاندىرۋدى كۇشەيتىپ, بۇرىنعى ىقپالىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسىپ باقتى. ايماقتار قىسپاققا الىنىپ, جەتپىس جىلدىق اسىرە ينتەرناتسيوناليزم ءوزىنىڭ شىنايى بەتپەردەسىن كورسەتتى. قايتا قۇرۋ «كوسەمى» م.گورباچەۆ قازاقستانعا ءوزىنىڭ گ.كولبين دەگەن ەميسسارىن جىبەرىپ, قازاقتى قالعان قازاقى بولمىسىنان ايىرىپ, ونى ۇلت رەتىندە رۋحاني جانىشتاۋدى كوزدەدى. الايدا قازاق حالقى كومپارتيانىڭ ديكتاتۋراسىنان تۇنشىعىپ, 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا الماتىدا كوتەرىلىسكە شىقتى. ورتالىق وعان «قازاق ۇلتشىلدىعى» دەگەن باعا بەرىپ, بۇكىل قازاق حالقىنىڭ بەتىنە كۇيە جاقتى. وسىعان قاراماستان قازاق جاستارىنىڭ باس كوتەرۋى باسقا رەسپۋبليكالاردا دا ءوز جالعاسىن تاپتى. ءسويتىپ, الماتى كوتەرىلىسى كسرو-نىڭ كۇيرەۋىنىڭ العاشقى حابارشىسىنا اينالدى. بۇل وقيعا قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى ونىڭ ءوز قولىندا ەكەندىگىن ايقىن كورسەتىپ بەردى. قوعامدا ساياسي باستاماشىلىق پەن ءتيىستى كۇشتەر پايدا بولا باستادى. رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسى دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋى ءوتىپ, پرەزيدەنتتىك بيلىككە كوشۋ زاڭداستىرىلدى. 1991 جىلى تامىزدا مەملەكەتتىك توڭكەرىس ۇيىمداستىرۋعا باعىتتالعان ارەكەت كوممۋنيستىك دەس­پوتيانى قۇلاتىپ, رەسپۋبليكا جۇرت­شىلىعىنىڭ وعان دەگەن سەنىمىن ءبىرجولاتا سارقىدى. كوكپ بولشەكتەنىپ, رەسپۋبليكا پارتيا ۇيىمى ءوز دەربەستىگىن جاريا­لاپ, قازاقستان سوتسياليستىك پارتياسى قۇرىلدى. ساياسي, ياعني پارتيالىق, بيلىكتى مەملەكەتتىك بيلىك ينستيتۋتتارىنا قايتارۋ قولعا الىنا باستادى. وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىندا بىرىنەن سوڭ ءبىرى ءوز ەگەمەندىگىن جاريالاۋ ۇدەرىسى كۇشەيدى. اۋەلى بۇل ۇدەرىستىڭ الەۋەتى كسرو حالىق دەپۋتاتتارى قۇرىلتايىندا قولداۋ تاۋىپ, ەگەمەندى مەملەكەتتەر وداعى تۋرالى شارت ازىرلەۋ قولعا الىندى. ولار ەگەمەن رەسپۋبليكالاردى حالىقارالىق قۇقىق سۋبەكتى رەتىندە تانۋ تۋرالى بۇۇ-عا ءوتىنىش تە جولدادى.

كوكپ كەڭەستەر وداعىن ساقتاپ قالۋ امالىن سوڭىنا دەيىن قولدانىپ باقتى. ونىڭ دالەلى رەتىندە 1990 جىلدىڭ باسىندا ۇيىمداستىرىلعان بۇكىلوداقتىق رەفەرەندۋم مەن جاڭا وداقتىق شارتتى جوباسىنىڭ جاسالۋىن ايتسا دا جەتكىلىكتى. ونىڭ ۇستىنە سۋمگايت, باكۋ, تبيليسي, فەرعانا, اشعابات, ريگا, دۋشانبەدەگى قولدان شيەلەنىستىرىلگەن ءورت اينالامىزدى شارپىپ, ەل ىشىندەگى جاڭاوزەنگە دە جەتكەندىگىن ەستەن شىعارماعان دۇرىس. كەڭەس زامانىنان «مۇراعا» قالعان جاپپاي يەسىزدىك, حالىقتىڭ قوعام ىسىنە دەگەن بويكۇيەزدىگى, نارىققا قارادۇرسىن كوشۋمەن اۋەستەنۋ سياقتى دۇربەلەڭ كەزگە قازاق حالقىنىڭ جاڭا تاريحى تۇسپا-تۇس كەلدى. دەمەك قازاقستان ەگەمەندىك جاريا­لاۋ قارساڭىنداعى تاعدىرشەشتى جانە كۇردەلى كەزەڭىن باسىنان كەشتى.

حالىقتى ۇلت ەتەتىن ءتىل بولعاندىقتان, ءتىل ماسەلەسىن تۋ ەتكەن قوعامدىق-ساياسي قوزعالىستار وسى كەزدە ۇلتتىق سيپات الىپ, قايناعان قازان سياقتى حالىقتىق مايداننىڭ كىندىگىنە اينالدى. «قازاق ءتىلى» قوعامى قۇرىلدى. ويتكەنى ءتىل مەن ەگەمەندىك ەگىز ۇعىمدار رەتىندە مەملەكەتتىلىكتى ورنىقتىرۋدا ەرەكشە ءرول اتقارادى. سەبەبى ءتىل بولماعان جەردە ەتنوستىق, مادەني دەربەستىكتىڭ دە بولمايتىنى اقيقات. سوندىقتان بولار, 1989 جىلى بۇل ماسەلە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىندە قىزۋ تالقىلاندى. وكىنىشكە قاراي, قوعامدىق ورتاداعى احۋال قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبە الۋىنا دايىن بولماي شىقتى. جاعدايدى قازاق ءتىلىنىڭ پايداسىنا قاراي بۇرۋ ءۇشىن ۇلكەن كۇش جۇمساپ, كۇرەسۋگە تۋرا كەلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە عانا قازاق حالقىنىڭ ۇزاق كۇتكەن ارمانى ورىندالىپ «قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل» مارتەبەسىنە يە بولدى. وسى تۇستا جەلتوقسان كوتەرىلىسى, ءتىل ماسەلەسى مەن ەلدىڭ ەگەمەندىگى اراسىندا تىكەلەي بايلانىس پەن قوعامدىق-ساياسي جانە رۋحاني ساباقتاستىق بارلىعىن دا اتاپ ءوتۋ كەرەك.

1991 جىلعى ماسكەۋدە ۇيىمداس­تى­رىلعان تامىز مەملەكەتتىك ب ۇلىگى قىزىل يمپەريانىڭ سوڭعى اقتىق دەمى بولىپ, وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ورتالىقتان تەرىس اينالۋىنا اكەلىپ سوقتى. ءدال وسى كەزەڭدە قازاقستان ۇستام­دىلىق پەن كورەگەندىك تانىتىپ, ەلدە توتەنشە جاعداي ەنگىزۋدەن باس تارتىپ, 1990 جىلى قابىلدانعان «قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا» مەن اتا زاڭىنا سايكەس ەلدەگى وكىمەت بيلىگىن تولىعىمەن كەڭەس ورىندارىنىڭ قولىنا كوشىردى. ياعني ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ارقاسىندا الاۋىزدىق پەن ەگەسكە جول بەرىلمەدى. وسىلايشا, ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى تاريح الدىنداعى ۇلكەن پارىزىن ورىندادى. دەمەك قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگىنىڭ جاريالانۋىنىڭ تاريحي تۇرعىدا قانشا­لىقتى ماڭىزدى بولعانىنا تامىز ب ۇلىگى كەزىندە بارشامىزدىڭ كوزىمىز جەتتى. ەگەمەندىك مالىمدەمەسى ماسكەۋدە باستاۋ العان الاساپىرانعا قوسىلماي, قوعامدى ساباعا تۇسىرگەن پارمەندى قۇقىقتىق تەتىك­كە اينالدى. دەكلاراتسيا سونىمەن قاتار سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىن جابۋعا دا ءوز سەپتىگىن تيگىزدى. وداققا قاراپ كەلگەن كاسىپ­ورىندار مەن مەكەمەلەر قازاقستانعا باعىن­دىرىلىپ, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمە­تىنىڭ دەربەستىگى مەن التىن جانە الماس قورىن قۇرۋ باعىتىندا شارالار قولعا الىندى. ءسويتىپ, مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋ­رالى مالىمدەمە تاريح الدىنداعى ءوز ءرو­لىن ورىندادى. بۇل قازاق حالقىنا كەزىن­دە ايىرىلىپ قالعان مەملەكەتتىلىگىن قال­پى­نا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن شەشىم ەدى.

سونىمەن, قازاق قوعامىنىڭ ەگەمەن­دىكتەن تاۋەلسىزدىككە قاراي ءجۇرىپ وتكەن تاريحي جولى وڭايعا تۇسپەدى, ول تەكەتىرەس پەن كۇرەس ارقىلى كەلدى. بۇل كۇرەسكە قولبايلاۋ بولعان كەدەرگىلەر دە از بولمادى. تۋىنداعان پروبلەمالاردى تابان­دىلىقپەن شەشۋگە تۋرا كەلدى. بۇل جەردە ولاردى ەڭسەرۋدەگى 1990 جىلعى 25 قازاندا قابىلدانعان «قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسيانىڭ الاتىن ورنىنىڭ ەرەكشە ەكەندىگىن تاعى اتاپ وتكەن ءجون. قازاق حالقى بۇل دەكلاراتسياعا تەڭدەسى جوق ايتىس-تارتىستىڭ بارىسىندا قول جەتكىزدى. ويتكەنى مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ دۇنيەگە كەلۋى ءۇشىن ونىڭ ءار بابى ءۇشىن كۇرەسۋگە تۋرا كەلدى. ويتكەنى تاريحي ساحنادان كەتىپ بارا جاتقان قىزىل يمپەريانىڭ سوڭعى باسشىسى وداقتان شىعىپ بارا جاتقان رەسپۋبليكالار اراسىنداعى جەر داۋىنىڭ بولۋ مۇمكىندىگىن ايتىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسى تالقىلانىپ جاتقان كەزىندە ونسىز دا قايناپ تۇرعان احۋالدى ودان دا بەتەر شيەلەنىستىرىپ جىبەرسە, ەل ىشىندەگى كسرو-نى ساقتاپ قالعىسى كەلگەن وپپونەنتتەر اشىقتان-اشىق ساياسي شايقاسقا شىقتى. ولار كىمنەن تاۋەلسىز بولماقپىز, رەسپۋبليكا حالقىنىڭ جارتىسى باسقا جات ەلدە قالىپ قويماي ما, رەفەرەندۋم وتكىزسەك قايتەدى دەگەن سۇراقتاردى جاۋ­دىردى. بۇنىڭ ارتىندا «قايدا بارار دەيسىڭ, ەرتەڭ-اق وزدەرى قايتىپ كەلىپ اياعىمىزعا جىعىلادى» دەگەن ويلاردىڭ جاتقانى انىق ەدى. مىنە, وسىنىڭ وزىنەن رەسپۋبليكا پارلامەنتى دەپۋتاتتارىنىڭ قانداي جاعدايدا جۇمىس ىستەگەندىگىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. سوندىقتان ەموتسيا شەكتەن شىعىپ, پىكىرتالاس اسقىنىپ قىزا تۇسكەن كەزدەردە كەيبىر دەپۋتاتتاردى سابىرعا شاقىرۋعا تۋرا كەلگەنى دە بەلگىلى. ناتيجەسىندە, اتالعان زاڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن بەس جىل ارالاتىپ باسىم داۋىسپەن قابىلدانادى. ارتىنشا «الماتى دەكلاراتسياسى» بويىنشا تمد-نىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى كسرو ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتىپ, ونىڭ داۋرەنىنىڭ وتكەنىنە كۇللى الەم كۋا بولدى. وسىنىڭ بارلىعى دا ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىنىڭ جەمىسى. ويتكەنى ەگەمەندىك جاعدايىندا قازاقستان پارلامەنتاريزمى جەدەل دامىپ, جوعارعى كەڭەس تە تەز شيرىعىپ, ونىڭ دەپۋتاتتارى وراسان زور تاجىريبە جيناقتاي باستاعان ەدى. سولاردىڭ ىشىنەن دەپۋتاتتىق جۇمىستىڭ ءادىس-ءتاسىلى مەن قىر-سىرىنا ابدەن قانىققان ساياساتكەر ازاماتتاردى ءومىردىڭ ءوزى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق-ساياسي ساحناعا شىعاردى.

دەمەك مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىككە باتىل قادامدار جاساۋىنا دەگەن سەنىمدى­لىگىن نىعايتتى. سوندىقتان بۇل كۇندى ۇلتتىق مەيرامدار ساناتىنا ەنگىزۋ تۋرا­لى مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ شەشىمى حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر. ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىك سوزدەرى ىلىكتەس, ءبىر-بىرىمەن ساباقتاس جانە قاستەرلى ۇعىمدار بولعانىمەن ءبىرىنشىسىنىڭ ورنى راسىندا دا بولەك. ەگەمەندىك قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى اسىعا, وزەگى تالا كوپتەن كۇتكەن كوزايىمى بولىپ, ونىڭ رۋحىن كوتەرىپ, جانىنا سايا, كوڭىلىنە مەدەت بولدى. ەندەشە, ويىمىزدى كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ مىنا سوزدەرىمەن قورىتىندىلاعان ءجون بولار. «ەڭ سوڭىنان, مالىمدەمە (ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا – ج.ق.) تۇتاستاي داۋىسقا قويىلعاندا تابلوداعى جازۋدى كورگەندەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ كوزى دىمدانىپ تۇردى. ولاردىڭ اراسىندا ءۇمىتتىڭ دە, كۇدىكتىڭ دە, ىزانىڭ دا, «ەندىگى كۇنىمىز قانداي بولادى» دەگەن قوبالجۋدىڭ دا, «بۇل نە بولىپ كەتتى» دەپ اڭتارىلۋدىڭ دا جاسى بار ەدى...». بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن قاراعاندا قازاقتىڭ ابىز ءابىشىنىڭ تىلىنە الدىمەن ء«ۇمىت» ءسوزىنىڭ ىلىگۋى كەزدەيسوق ەمەس سياقتى. دانىشپاننىڭ ايتقانى كەلدى. قازاق حالقىنىڭ ءۇمىتى اقتالدى. ويتكەنى جاڭا قازاقستاننىڭ ازات كوشى زامان كوشىنەن قالماي, ونى قۋىپ جەتىپ, دامىعان الەم ەلدەرىمەن تەرەزەسىنىڭ تەڭ بولاتىنىنا دەگەن سەنىم مول. تاۋەلسىزدىكتىڭ باعى اشىلىپ, ەل مەملەكەتتىلىگىنىڭ نىعايۋى ءۇشىن تەك ار-نامىسپەن ادال ەڭبەك ەتىپ, وعان ۇلەس قوسپاق قاجەت.

جاپسارباي قۋانىشەۆ,

قوعام قايراتكەرى