پرەزيدەنتتىڭ باستاماسى بويىنشا كەڭ كولەمدى مىندەتتەرى بار قوعامدىق الەۋمەتتىك قايىرىمدىلىق قورىن قۇرۋ وتاندىق قايىرىمدىلىق سالاسىنىڭ تاريحى مەن تاجىريبەسىندە العاش رەت ورىن الۋدا. تيىسىنشە, «قازاقستان حالقىنا» كوپتەگەن قوعامدىق ۇيىمدار مەن قورلاردىڭ جيناقتالعان تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءوزىنىڭ قىزمەت باعدارىن بەلگىلەدى. قوردىڭ تۇجىرىمداماسىن, باسىم باعىتتارىن, كىمگە جانە قانداي قولداۋ كورسەتۋ كەرەك ەكەنىن تالقىلاۋ مەن انىقتاۋ ءۇشىن ۋاقىت كەرەك بولدى. كومەك بەرىلسە, ونىڭ اسەرى ءتيىمدى, ءارى ۇزاق مەرزىمدى بولعانى ماڭىزدى ەدى. قور ماسەلەلەردى جۇيەلى تۇردە شەشۋگە كىرىسىپ, پوپۋليستىك شەشىمدەردەن باس تارتتى. «قازاقستان حالقىنا» قاراجاتتى جاي عانا «تاراتىپ» قويماي, دونورلاردىڭ اقشاسى بولاشاققا ينۆەستيتسيا بولاتىنداي ەتىپ ءبولۋدى ماقسات قويدى. بۇگىنگى تاڭدا قورعا ءىرى كومپانيالاردان, جەكە قايىرىمدىلىق قورلارى مەن ۇيىمداردان, مەتسەناتتار مەن جەكە تۇلعالاردان 131,6 ملرد تەڭگە ءتۇستى.
ء«بىز ازاماتتاردىڭ لەزدە ناتيجە كۇتەتىنىن تۇسىندىك. ونداعان جىلدار بويى قوردالاعان ماسەلەلەردى ءبىر كۇندە شەشۋ مۇمكىن ەمەس. تۇسكەن ءاربىر تەڭگەنى ۇتىمدى پايدالانۋ ءۇشىن ءاربىر ءوتىنىشتى ءجىتى زەردەلەۋ, ۇسىنىلعان جوبالار مەن باعدارلامالاردى ەگجەي-تەگجەيلى باعالاۋ قاجەت بولدى. ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سەرىكتەستەر مەن جەتكىزۋشىلەردى انىقتاۋ كەرەك. وسى ۇردىستەردى قانشالىقتى جىلدام ىسكە اسىرۋعا تىرىسقانىمىزبەن, اجەپتاۋىر ۋاقىت كەتتى. سونىمەن قاتار, العاشىندا بۇل جۇمىستى قالاي جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا ناقتى مەحانيزم بولمادى. ال بۇگىن بىرەگەي مودەلدى قۇرىپ, قوعامنىڭ, ساراپشىلار مەن بيلىك وكىلدەرىنىڭ قولداۋى ارقاسىندا جۇمىسىمىزدى جۇيەلەدىك. بۇل قور الدىنداعى داڭعىل جولدىڭ باسى, العاشقى قادامى عانا», دەيدى قوردىڭ باسقارما توراعاسى بولات جامىشەۆ.
قازىرگى تاڭدا قور 17 قايىرىمدىلىق باعدارلاماسى مەن جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدا. ءاربىر باعدارلاما مەن جوبانىڭ, نە اتاۋلى كومەك كورسەتۋدىڭ سەبەبى كۇردەلى ومىرلىك جاعدايعا نەگىزدەلگەن. قور جۇمىسىن باستاعان العاشقى ايدا رەكوردتىق 30 مىڭعا جۋىق ءوتىنىم كەلىپ ءتۇستى. كۇن سايىن قىزمەتكەرلەر مىڭداعان ءوتىنىشتى وڭدەۋگە تۋرا كەلدى. بۇگىندە قورعا اي سايىن 800-1000 ءوتىنىم تۇسەدى. وتىنىشتەردىڭ نەگىزگى بولىگى دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك قولداۋ, ءبىلىم بەرۋ جانە سپورت سالاسىنداعى سۇراقتارعا قاتىستى. سوندىقتان ءدال وسى باعىتتار بويىنشا قولدانىستاعى باعدارلامالار ىسكە قوسىلدى. ولار ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنداعى بالالار مەن ەرەسەكتەردى, ەرەكشە بالالاردى, اۋىلدى جەرلەردەگى بالالار مەن جاستاردى قولداۋعا باعىتتالعان.
قور دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن الەۋمەتتىك قولداۋ سالالارىندا قانداي ماسەلەلەردى شەشۋدە؟
الەۋمەتتىك ماڭىزدى باعىتتار بويىنشا قور 9 باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدا: مۇگەدەك بالالار مەن جاستاردى يننوۆاتسيالىق پروتەزدىك-ورتوپەديالىق بۇيىمدارمەن قامتاماسىز ەتۋ; تىرەك-قيمىل اپپاراتى بۇزىلعان بالالاردى ەكزوسكەلەتتىك روبوتتاندىرىلعان قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتۋ; تامىرلى پاتولوگياسى بار بالالارعا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ; ەرتە ارالاسۋ ورتالىقتارىن جاراقتاندىرۋ; مەديتسينالىق ۇيىمداردى مەرزىمىنەن بۇرىن رەتينوپاتيانى وفتالمولوگيالىق سكرينينگ جانە ەمدەۋ ءۇشىن جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ; قاساڭ قابىق ترانسپلانتاتسياسىن قاجەت ەتەتىن كوز ورگاندارىنىڭ اۋرۋلارى بار پاتسيەنتتەرگە قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتۋ; ءاۋتيزمى جانە باسقا دا اقىل-وي كەمىستىگى بار بالالارعا ارنالعان ورتالىقتاردى جاراقتاندىرۋ; قر سپورتشىلارىن پارااتلەتيكاعا دايىنداۋ جانە قاتىسۋ ءۇشىن سپورتتىق-جۇگىرۋ پروتەزدىك-ورتوپەديالىق بۇيىمدارمەن قامتاماسىز ەتۋ; اۋىر ناۋقاستاردى شەتەلدىك كلينيكالاردا ەمدەۋ. بۇل باعدارلامالار مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى الماستىرمايدى, ولاردى تولىقتىرىپ, سونىمەن قاتار مەديتسينا مەن الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى كوپجىلدىق وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
يننوۆاتسيالىق پروتەزدەر مەن ەكزوسكەلەتتەر
بۇگىنگى تاڭدا پروتەزدىك-ورتوپەديالىق بۇيىمداردى الۋ مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن كەپىلدەندىرىلگەن سومامەن شەكتەلەدى جانە نەعۇرلىم فۋنكتسيونالدى پروتەز ساتىپ الۋ ءۇشىن قوسىمشا قاراجات قاجەت. مەملەكەتتىك قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسى قارجىلاندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە بايلانىستى مۇقتاج ازاماتتاردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا المايدى. سوندىقتان 2022 جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ مۇگەدەك بالالار مەن جاستاردى يننوۆاتسيالىق پروتەزدىك-ورتوپەديالىق بۇيىمدارمەن قامتاماسىز ەتۋ باعدارلاماسى 39 ادامدى بيونيكالىق پروتەزدەرمەن قامتاماسىز ەتتى, ونىڭ ىشىندە 19-ى بالا. ءبىر اي بۇرىن 8 جاسار دانيال وسىنداي زاماناۋي پروتەز بەرىلدى. ءبۇلدىرشىن جازاتايىم جاعدايدا وڭ اياعىنان ايىرىلعان. دانيال اتا-اناسىمەن بىرگە پروتەز الۋعا ءۇمىتىن ۇزبەدى. بۇگىندە پروتەزدىڭ ارقاسىندا دانيال جۇگىرە دە, سەكىرە دە الادى, وعان قوسا ەركىن تۇردە فۋتبول دا ويناي الادى. مۇنداي قۇرىلعىلاردى تاعى دا 30 مۇقتاج ادامعا ازىرلەنۋدە. جىل ىشىندە 80-گە جۋىق قازاقستاندىق پروتەزگە يە بولادى. وسى ماقساتتارعا 1 ملرد 568 ملن تەڭگە ءبولىندى. قور سەرىكتەستەرى – «Medicare International» وتاندىق وندىرۋشىسىمەن 243 606 339 تەڭگە سوماسىنا 32 پروتەز دايىندالعان جانە «فارماس» جشس 36 560 000 تەڭگە سوماسىنا 3 پروتەز دايىندالىپ, بەرىلدى (تاعى 4 پروتەز سىنالىپ جاتىر).
تاعى ءبىر ماڭىزدى اپپاراتتىڭ ءبىرى – ەكزوسكەلەت. ول ناۋقاستىڭ نەگىزگى دياگنوزى اياسىندا باسقا اسقىنۋلاردى الدىن الۋعا كومەكتەسەتىن تىرەك-قيمىل اپپاراتى بۇزىلعان ادامدارعا ارنالعان جوعارى تەحنولوگيالىق وڭالتۋ قۇرالى. ەكزوسكەلەت تسەرەبرالدى سال اۋرۋى, مي جاراقاتتارى, ج ۇلىننىڭ زاقىمدانۋى, پاراپلەگيا, بۇلشىقەت ديستروفياسى, رەتت سيندرومى جانە باسقا دياگنوزدارى بار بالالارعا ارنالعان قوزعالىس جاتتىعۋلارىن ءتيىمدى ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, قۇرىلعى بارلىعىنا بىردەي ارنالماعان: قاجەتتىلىكتى انىقتاۋ كەزىندە بالانىڭ فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى مەن دەنساۋلىق جاعدايى ەسكەرىلەدى. قوردىڭ مۇگەدەك بالالار مەن جاستاردى يننوۆاتسيالىق پروتەزدىك-ورتوپەديالىق بۇيىمدارمەن قامتاماسىز ەتۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 13 بالاعا ەكزوسكەلەت ازىرلەۋ جوسپارلانۋدا. باعدارلامانىڭ بيۋدجەتى 117 ملن تەڭگە, ءبىر ەكزوسكەلەتتىڭ قۇنى 9 ملن تەڭگەدەن. اپپاراتتى شىعارۋشى – وتاندىق «Mbionics» كومپانياسى. قۇجاتتاردى دايىنداپ, جيناۋدى قوردىڭ سەرىكتەسى – «CyberFund» پاتسيەنتتىك ۇيىمى جۇزەگە اسىرادى. ءبىر اپتا بۇرىن العاشقى ەكزوسكەلەت سىنالدى. بەس كۇن بويى بالالاردى ۇلتتىق وڭالتۋ ورتالىعىندا (بۇوو) 16 جاسار اسىلجان سايلاۋ بۇوو دارىگەرلەرىمەن جانە وتاندىق ءوندىرۋشى كومپانيانىڭ ماماندارىمەن بىرلەسىپ ەكزوسكەلەتكە تەستىلەۋ جۇرگىزدى. دارىگەرلەر اپپاراتتىڭ پارامەترلەرگە سايكەستىگىن, فۋنكتسيونالدىعىن جانە پاتسيەنتكە قولايلىعىن باقىلاپ, باعالادى. بۇوو جانىنداعى پانارالىق توپتىڭ ماقۇلداۋىنان كەيىن عانا پاتسيەنتكە ەكزوسكەلەتتى قولدانۋعا جانە ونى ۇيىنە الىپ كەتۋگە كەلىسىم بەرىلەدى. اسىلجان – مەرۋەرت پەن ەرجان وماربەكوۆتار وتباسىنداعى بەس بالانىڭ ۇلكەنى. مەرۋەرتتىڭ ايتۋىنشا, قىزى مەرزىمىنەن بۇرىن تۋىلعان. ءبىر جاسقا تولعاندا دارىگەرلەر وعان سال اۋرۋى دياگنوزىن قويعان. جىلىنا ەكى رەت ستاتسيونارلىق ەم, ماسساج, جاتتىعۋ تەراپياسى, ينەمەن ەمدەۋ الىپ كەلگەنىمەن, ساۋىقتىرۋ شارالارى جەتكىلىكسىز بولاتىن. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن تەگىن ەمدەۋدەن بولەك, تۇراقتى وڭالتۋ جانە ەمدەۋ قاجەت بولدى. ەكزوسكەلەت وتباسىنا ءۇمىت سىيلادى دەۋگە بولادى. قازان ايىنىڭ سوڭىندا اسىلجان 17 جاسقا تولادى. «بۇل مەنىڭ تۋعان كۇنىمە جاسالعان ەرەكشە توسىنسىي», - دەيدى ول. قيىندىقتارعا قاراماستان, ءجاسوسپىرىمنىڭ رۋحى سىنباعان. قۇرىلعىنىڭ ارقاسىندا كوللەدجدى ءساتتى اياقتاپ, كاسىبي ينتەرەر ديزاينەرى بولۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. وسى ايدىڭ سوڭىنا دەيىن بۇوو-دا 3 بالاعا ارنالعان ەكزوسكەلەتتەردى سىناقتان وتكىزۋ جوسپارلانۋدا.
كەپىلدەندىرىلگەن جانە ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرىنە ەنگىزىلمەگەن مەديتسينالىق كومەكتى كورسەتۋ
قازىرگى ۋاقىتتا تۋا بىتكەن قان تامىرلارى پاتولوگياسى بار ناۋقاستاردىڭ سانى كوپ, ولار ليمفولوگ سياقتى تار ءپروفيلدى مامانداردىڭ, ءتيىستى جابدىقتار مەن پرەپاراتتاردىڭ بولماۋىنا بايلانىستى مەديتسينالىق كومەكتەن ادا. ۋاقىتىلى ەمدەلمەۋ اۋىر زارداپتارعا اكەلۋى مۇمكىن. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا قور تامىرلى پاتولوگياسى بار بالالارعا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ بويىنشا باعدارلامانى جۇرگىزۋدە, وعان 20 480 000 تەڭگە ءبولىندى. قوردىڭ سەرىكتەسى – ا.قارابەك اتىنداعى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ورتالىعىندا 61 بالا قاجەتتى ءدارى-دارمەك تەراپياسى جانە لازەرلىك ەمدەۋ قولدانىلۋدا. تاعى 85 بالانىڭ ءوتىنىشى قارالۋدا. ەمنىڭ ارقاسىندا ناۋقاستاردىڭ بەتى بەرى قاراپ, وڭ وزگەرىسكە قول جەتكىزىپ جاتىر.
ەرەكشە بالالاردى قولداۋ
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە 10 جىل ىشىندە مۇگەدەكتىگى بار 17 جاسقا دەيىنگى بالالار سانى 2 ەسەگە جۋىق ءوستى. 2020 جىلى مۇگەدەك بالالاردىڭ سانى 94 660 بالاعا دەيىن ارتقان. بالالار مۇگەدەكتىگىنە جۇيكە جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارى (28,5%), تۋا بىتكەن اۋىتقۋلار (دامۋ اقاۋلارى), دەفورماتسيالار جانە حروموسومالىق بۇزىلۋلار (24,9%), پسيحيكالىق جانە مىنەز-ق ۇلىق بۇزىلىستارى (11,9%) سەبەپ. تۇراقتى كەشەندى وڭالتۋعا العاشقى ەكى توپ مۇقتاج. مىسالى, شالا تۋىلعان نارەستەلەردەگى ورتالىق جۇيكە جۇيەسىنىڭ زاقىمدانۋى مۇگەدەكتىكتىڭ نەگىزگى قاۋىپ فاكتورلارىنىڭ ءبىرى. عىلىمي دەرەككوزدەرگە سايكەس, شالا تۋىلعان نارەستەلەر اراسىنداعى مۇگەدەكتىكتىڭ پايىزى 20-دان 30%-عا دەيىن, تولىق مەرزىمدى نارەستەلەر اراسىندا 6%-دى قۇرايدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا مۇنداي جۇيەنىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى بۇزىلىستاردىڭ تۋىنداۋ قاۋپى بار بالالارعا ەرتە دياگنوستيكا جانە ەرتە ابيليتاتسيالىق كومەك كورسەتۋ قاجەتتىلىگى وتكىر ماسەلە بولىپ وتىر. سوندىقتان قور ارنايى باعدارلاما ازىرلەپ, 2023 جىلدىڭ ناۋرىزىنا قاراي 13 وڭىردە: الماتى, شىمكەنت, قوستاناي, تاراز, وسكەمەن, تالدىقورعان, پاۆلودار, قاراعاندى, پەتروپاۆل, ارال, ورال, اتىراۋ قالالارىندا, تۇركىستان وبلىسىنىڭ قابلانبەك اۋىلىندا ەرتە ارالاسۋ ورتالىقتارىن جاراقتاندىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ورتالىقتاردى جاراقتاندىرۋعا 1 615 808 329 تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. قور ورتالىقتاردى جابدىقتاۋعا 870 273 144 تەڭگە ارنادى, «سامۇرىق-قازىنا تراست» كق ورتالىقتاردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋ بولىگىندە 616 814 185 مولشەرىندە قوسا قارجىلاندىرۋدى جۇزەگە اسىرسا, «قامقورلىق قورى» كق 300 ماماندى وقىتۋعا 128 721 000 تەڭگە ءبولدى. سونىمەن قاتار, وڭالتۋ مودەلىن ەنگىزۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن باقىلاۋ ءۇشىن ورتالىقتارعا جەتەكشىلىك ەتۋ قامتاماسىز ەتىلەدى.
شالا تۋىلعان نارەستەلەرگە كومەك
ايماقتارداعى مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ كوپشىلىگىندە شالا تۋىلعان نارەستەلەردەگى كورۋ قابىلەتىنىڭ بۇزىلۋىن انىقتاۋعا ارنالعان جابدىق جوق. بيىل سالماعى 1500 گ بولاتىن 4344 نارەستە دۇنيەگە كەلدى, بۇل ولاردىڭ رەتينوپاتياعا شالدىعۋ قاۋپىن ارتتىرادى. جاعدايلاردىڭ جارتىسىنان كوبىندە دەنە سالماعى 1500 گ-نان از تۋىلعان شالا تۋىلعان نارەستەلەردە رەتينوپاتيا انىقتالعان جانە ولاردىڭ ارقايسىسى 5 ەمدەۋدى قاجەت ەتەدى. «مەديتسينالىق ۇيىمداردى شالا تۋىلعان نارەستەلەردىڭ رەتينوپاتياسىن وفتالمولوگيالىق سكرينينگ جانە ەمدەۋ ءۇشىن جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ» باعدارلاماسى ارقىلى «قازاقستان حالقىنا» 326 775 300 تەڭگە سوماسىنا 31 مەديتسينالىق ۇيىمدى جابدىقتاۋدى جوسپارلاۋدا. شالا تۋىلعان نارەستەلەردىڭ رەتينوپاتياسىن ۋاقتىلى انىقتاۋ ولاردىڭ مۇگەدەكتىككە ۇشىراۋىن الدىن الىپ, زاعيپ بولماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر «پروفمەد توبى» جشس (Heine Optotechnik زاۋىتىنىڭ وكىلى) جانە «MedInnovation» جشس رەسمي ديستريبيۋتورلارىمەن جابدىقتى جەتكىزۋ بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە.
اعزالار مەن تىندەر دونورلىعىنا قاتىستى زاڭناما ءىس جۇزىندە تولىق جۇزەگە اسىرىلماعان جاعدايدا
جاقىندا «قازۇمۋ» كەاق «قاساڭ قابىق ترانسپلانتاتسياسىن قاجەت ەتەتىن كوز ورگاندارى اۋرۋلارى بار ناۋقاستارعا قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتۋ» باعدارلاماسى بويىنشا شىناينا ترانسپلانتاتسياسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى بيوماتەريال جەتكىزىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. 2022-2024 جىلدارعا 373 350 280 تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانۋدا. قورعا 21 ءوتىنىم كەلىپ ءتۇستى. امەريكاندىق Lions Eye Institute for Transplant and Research ترانسپلانتاتسيا ءۇشىن دونورلىق قابىقتاردى دايىندايدى. قازۇمۋ بازاسىندا «وفتالمولوگيا» بولىمشەسى مەن كافەدراسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءمۇيىزدى قابىقتى ترانسپلانتاتسيالاۋدى قاجەت ەتەتىن ەمدەلۋشىلەردى قابىلداۋدى, قاراۋدى, كونسۋلتاتسيانى, ىرىكتەۋدى جانە بازانى ازىرلەپ, سونداي-اق وپەراتسيا جۇرگىزەتىن بولادى. قاساڭ قابىقتى تولىعىمەن الىپ تاستاماي, تەك زاقىمدالعان قاباتتى اۋىستىرادى. كونسەرۆىلەنگەن ءمۇيىزدى قابىقتى ترانسپلانتاتسيالاۋ بويىنشا وپەراتسيالار ءمۇيىزدى سوقىرلىعى بار پاتسيەنتتەرگە كورۋ قابىلەتىن قايتارۋ بويىنشا جالعىز ءتيىمدى ءادىس. بۇل وپەراتسيا قازاقستاندا 2018-2019 جىلدارى ءساتتى جۇرگىزىلدى. باعدارلاما توقتاتىلعاننان كەيىن بۇگىندە شامامەن 2 مىڭعا جۋىق ناۋقاس شۇعىل كومەككە مۇقتاج.
ءاۋتيزمى بار بالالارعا جاعداي جاساۋ قاجەت
ساراپشىلار اۋتيزمگە شالدىققان بالالار سانى جىل ساناپ ءوسىپ ارتىپ جاتقانىن اتاپ وتۋدە. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنشا, 4 جىل ىشىندە قازاقستاندىق بالالاردا اۋتيزم سپەكترىنىڭ بۇزىلۋى (اسد) انىقتالعان جاعدايلارىنىڭ سانى 2,3 ەسەگە وسكەن (2017 جىلى – 3820, ال 2021 جىلى – 8796). وسىعان بايلانىستى اۋداندار مەن قالالاردا ەرەكشە بالالارعا ارنالعان ورتالىقتار قۇرۋ قاجەتتىلىگى ارتىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ءاۋتيزمى بار بالالار تۇزەتۋ كابينەتىنە نەمەسە وڭالتۋ ورتالىعىنا كەزەكتى التى ايدان ەكى جىلعا دەيىن كۇتۋگە ءماجبۇر. بۇل رەتتە تۇزەتۋ كومەگى ءۇش اپتادان ءۇش ايعا دەيىن قىسقا مەرزىمدە كورسەتىلەدى, ءوز كەزەگىندە بۇل ءتيىستى ناتيجە بەرمەيدى. حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي, مۇنداي ساناتتاعى بالالارعا كومەك, قولداۋ جانە تۇزەتۋ ءومىر بويى ۇزدىكسىز كورسەتىلۋى كەرەك. وسىلايشا, ء«اۋتيزمى جانە باسقا دا اقىل-وي كەمىستىگى بار بالالارعا ارنالعان ورتالىقتاردى جاراقتاندىرۋ» باعدارلاماسى پايدا بولىپ, ونىڭ اياسىندا ەڭبەك مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ اسد بالالار سانى كوپ جانە بوس ينفراقۇرىلىمى بار 8 ءوڭىر ىرىكتەلدى. جىل سايىن 8 ورتالىقتىڭ ارقايسىسىندا (الماتى, شىمكەنت, قوستاناي, تاراز, وسكەمەن, اقتوبە, تالدىقورعان, پاۆلودار) 125 بالا كەشەندى قىزمەت الىپ, ءاۋتيزمى جانە باسقا دا اقىل-وي كەمىستىگى بار 1000 بالا قامتىلادى. ورتالىقتار 2023 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا اشىلىپ, وسى ماقساتقا 2 408 104 000 تەڭگە باعىتتالادى. ونىڭ ىشىندە «قازاقستان حالقىنا» قورىنىڭ سالىمى 1 018 420 576 تەڭگە, قور سەرىكتەستەرى – «Samruk-Kazyna Trust» كق 1 281 579 424 تەڭگە سوماسىنا جاراقتاندىرۋ بولىگىندە قارجىلاندىرۋدى جۇزەگە اسىرادى, «قامقورلىق قورى» قورى ورتالىقتاردىڭ قىزمەت ەتۋ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋدى جانە مامانداردى وقىتۋدى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 108 104 000 تەڭگە بولەدى.
ناۋقاس بالالاردى ەمدەۋگە ميلليارد كەرەك
قور اۋىر جانە سيرەك كەزدەسەتىن, حالىق اراسىندا ورفاندىق دەپ اتالاتىن اۋرۋلارى بار ناۋقاستاردى قىمبات جانە تىركەلمەگەن ءدارى-دارمەكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋدە. سەبەبى كوپشىلىك وتباسىنىڭ ەمدەۋ شارالارىنا قاراجاتى جەتە بەرمەيدى. قور قازىردىڭ وزىندە اۋىر سىرقاتتارى بار 41 بالاعا 11 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا ءدارى-دارمەك ساتىپ الدى. مىسالى, الەمدەگى ەڭ قىمبات «زولگەنسما» پرەپاراتىمەن بقو, قاراعاندى, اقتوبە جانە جامبىل وبلىستارىنىڭ, الماتى قالاسىنىڭ 6 بالاسى قامتاماسىز ەتىلدى. ديۋشەننىڭ بۇلشىقەت ديستروفياسىن ەمدەۋ ءۇشىن قوستاناي, اقمولا جانە تۇركىستان وبلىستارىنداعى 7 بالاعا «ۆيونديس 53» (گولوديرسەن) جانە «ەكزونديس 51» (ەتەپليرسەن) ءدارى-دارمەگى بەرىلدى. تىرەك-قيمىل جۇيەسى اۋرۋلارىن ەمدەۋگە ارنالعان «ەۆريسدي» (ريسديپلام) ءدارىسى 11 ەمدەلۋشىگە (الماتى, شقو, اقمولا, پاۆلودار, قاراعاندى, اباي, قىزىلوردا وبلىستارى, نۇر-سۇلتان, شىمكەنت, الماتى قالالارى) بەرىلدى. اتىراۋ وبلىسىندا تۋا بىتكەن ليپوديستروفياسى بار 2 بالا «ميالەپتا» ("مەترەلەپتين") پرەپاراتىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. تۇقىم قۋالايتىن انگيونەۆروتيكالىق ءىسىنۋى بار پاۆلودار جانە جامبىل وبلىستارىنداعى 3 ناۋقاسقا «تسينرايز» ءدارى-دارمەگى جەتكىزىلدى. جامبىل وبلىسىندا جۇيەلى قىزىل جەگى بار 1 پاتسيەنتكە «بەنليستا» (بەليمۋماب) پرەپاراتى بەرىلدى.
«تسينرايز» جانە «بەنليستا» (بەليمۋماب) سياقتى كەيبىر دارىلىك زاتتار قازاقستاندا تىركەلگەن. بىراق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى ولاردى تمككك جانە ءمامس شەڭبەرىندە قامتاماسىز ەتە الماعان سوڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ كەلىسىمى بويىنشا قور بۇل ءدارى-دارمەكتەردى مۇقتاج جاندارعا ساتىپ بەردى.
1 ەمدەلۋشىگە وكپەنىڭ ليمفانگيولەيوميوماتوزى بار «راپامۋن» (سيروليمۋس) ءدارىسى, «كيترۋدا» (پەمبروليزۋماب) پرەپاراتى ونكولوگيالىق اۋرۋى بار 1 ناۋقاسقا, «لوربرەن» (لورلاتينيب) ونكولوگيالىق اۋرۋى بار 1 ەمدەلۋشىگە ساتىپ الىندى. نەيروبلاستوما دياگنوزى قويىلعان 13 بالاعا «كارزيبا» (دينۋتۋكسيماب بەتا) پرەپاراتىن جەتكىزۋ جالعاسۋدا. الدىمەن 120 قۇتى جەتكىزىلدى. 100 قۇتىنىڭ ەكىنشى توپتاماسى قازاندا جەتكىزىلسە, قالعان 70 قۇتى ءوندىرىس ورنىن قايتا ورنالاستىرۋعا بايلانىستى وسى جىلدىڭ قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا جەتكىزىلەدى دەپ جوسپارلانۋدا.
نەلىكتەن ءدارى-دارمەكتەردى ساتىپ الۋ ۇزاققا سوزىلادى؟
وبەكتيۆتى سەبەپتەر بويىنشا ورفاندىق ءدارى-دارمەكتەردى ساتىپ الۋ جانە جەتكىزۋ مەرزىمى شامامەن 2,5-3 ايعا سوزىلادى. قور قايىرىمدىلىق ۇيىمى بولعان سوڭ, فارماتسەۆتيكالىق ليتسەنزياعا يە ەمەس, سوندىقتان قور تەك ءدارى-دارمەكتى تولەۋشى رەتىندە ارەكەت ەتە الادى. جەتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن قازاقستاندا ءتيىستى ليتسەنزياسى بار سەرىكتەس ايقىندالىپ, ول دارىلىك زاتتى الۋشى, ونى مەديتسينالىق ۇيىمعا دەيىن تاسىمالداۋدى جانە جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ادەتتە مۇنداي جاعدايدا قوردىڭ سەرىكتەسى رەتىندە «سك فارماتسيا» جشس بولىپ تابىلادى. ساتىپ الىناتىن دارىلىك زاتتار ءبىزدىڭ ەلدە تىركەلمەگەن سوڭ, بەلگىلى ءبىر ۋاقىت كەلىسۋگە جانە شارتقا قول قويۋعا, شەتەلدەن جەتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋعا, بىرجولعى اكەلۋگە رۇقسات الۋعا كەتەدى. ءدارى-دارمەكتەردى وسىعان دەيىن مينيسترلىك تە, «سك فارماتسيا» كومپانياسى دا ساتىپ الماعانىن ەسكەرسەك, كوپ جاعدايدا ورفاندىق پرەپاراتتار بويىنشا جەتكىزۋشى كاسىپورىندار بەيمالىم. وسىلايشا سەرىكتەس نەمەسە ديستريبيۋتور ىزدەۋگە, ساتىپ الۋ ەرەجەلەرى مەن مەرزىمىن انىقتاۋعا ەداۋىر ۋاقىت جۇمسالادى. بۇل رەتتە سيرەك پرەپاراتتار كەم دەگەندە ءبىر جىلدان كەيىن جەتكىزىلەدى, ويتكەنى ولار الدىن الا جىبەرىلگەن وتىنىمدەر بويىنشا قاتاڭ تۇردە شىعارىلادى. وندىرۋشىلەر ساتىپ الۋشى ەلدەرمەن ناقتى وتىنىمدەر بويىنشا جۇمىس ىستەپ, تەك بەلگىلى ءبىر مولشەردە ءدارى-دارمەكتەر شىعارادى. سوندىقتان سيرەك كەزدەسەتىن ءدارى-دارمەكتەرگە وتىنىمدەر كەمىندە ءبىر جىلداي مەرزىم بۇرىن جىبەرىلەدى. سونىمەن قاتار بارلىق ديستريبيۋتورلار ساقتاۋ جانە تاسىمالداۋ كەزىندە ارنايى رەجيمدى ساقتاۋدى قاجەت ەتەتىن دارىلىك زاتتاردىڭ از مولشەرىن جەتكىزۋگە مۇددەلى ەمەس. ساتىپ الىناتىن پرەپارات ەمدەلۋشىگە نەمەسە ونىڭ اتا-اناسىنا ەمەس, تىكەلەي دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنا تاپسىرىلادى. سەبەبى, تىركەلمەگەن جانە يننوۆاتسيالىق ءدارى-دارمەكتى ءتيىستى ساقتاۋ شارتتارىن تەك مەديتسينالىق ۇيىم قامتاماسىز ەتە الادى.
وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى قور ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى بويىنشا ءدارى-دارمەكتەردى ساتىپ الۋدى توقتاتىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىمەن كەلىسىلگەن تىزبە بويىنشا ورفاندىق اۋرۋلاردى ەمدەۋگە ارنالعان ءدارى-دارمەكتەردى ساتىپ الۋعا كوشۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل تىزىمگە مەملەكەت قاراجاتى ەسەبىنەن ساتىپ الىناتىن ءدارى-دارمەكتەر تىزىمىنە كىرمەگەن قىمبات دارىلەر ەنگىزىلەدى.
شەتەلدە ەمدەۋ
ازاماتتاردان قورعا شەتەلدىك ەمحانالاردا ەمدەلۋگە اقى تولەۋ ءۇشىن كومەك كورسەتۋ تۋرالى وتىنىشتەردىڭ كوپتىگى سەبەبىنەن قور ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كورسەتىلمەگەن, ال شەتەلدىك كلينيكاعا جولداما الۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايلاردا كومەك بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى, سەبەبى سۇرالعان تولەم شارتتارى قازاقستاندىق زاڭناماعا سايكەس كەلمەيدى. بۇل رەتتە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى قورعا ەمحانانى تاڭداۋدا جانە ەمدەۋ باعدارلاماسىن نەگىزدەۋدە جاردەمدەسەدى. وزگە جاعدايلاردا وتىنىمدەر قاناعاتتاندىرىلمايدى.
بۇگىنگى تاڭدا قور 134 386 456 تەڭگە سوماسىنا 9 ناۋقاسقا (ونىڭ ىشىندە 7 بالا) قر-دا كورسەتىلمەيتىن مەديتسينالىق قىزمەتتەردى (ەمدەۋ, تەكسەرۋ) رەسەي, تۇركيا مەن وڭتۇستىك كورەيادا كورسەتۋ ءۇشىن قارجىلاندىردى. اتاپ ايتقاندا, پاتسيەنتتەر اكادەميك ۆ.ي.كۋلاكوۆ اتىنداعى اكۋشەرلىك, گينەكولوگيا جانە پەريناتولوگيا ۇلتتىق مەديتسينالىق زەرتتەۋ ورتالىعىندا, برونحتىڭ رەكونسترۋكتيۆتى وپەراتسياسىن جۇرگىزۋگە «وتەكوۆ نەت» جشق كلينيكاسىندا, تۋا بىتكەن تامىر پاتولوگياسى بار ازاماتقا «تامىرلى پاتولوگيا ورتالىعى» جشق كلينيكاسىندا, تراحەيا پلاستيكاسىنا ارنالعان برونح-وكپە جۇيەسىنىڭ تۋا بىتكەن سول جاق نەگىزگى برونح اقاۋىن ەمدەۋگە ماسكەۋ قالاسىنىڭ كلينيكاسىندا, اسقازان-ىشەك جولدارىنىڭ تۋا بىتكەن دامۋ كەمىستىگى بار قىسقا ىشەك سيندرومى كەزىندەگى رەكونسترۋكتيۆتى وپەراتسيا ءۇشىن ن.ي.پيروگوۆ اتىنداعى رەسەي ۇلتتىق زەرتتەۋ مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, سونداي-اق جۇرە پايدا بولعان اپلاستيكالىق انەمياسى بار, ەكى جىلىنشىك پەن اياقتىڭ ليمفەدەماسى بار تۋا بىتكەن جۇرەك اقاۋى بار پاتسيەنتتەرگە ەمدەۋ بويىنشا قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتىلدى. جاقىن ارادا ءزار شىعارۋ جولدارىن قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا 1 ناۋقاستى شەتەلگە ەمدەلۋگە جىبەرۋ جوسپارلانۋدا.
باسىمدىق ءبىلىم سالاسىندا
ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا دا قور تۇيىتكىلدى ماسەلەلەردى جۇيەلى شەشۋ ءتاسىلىن قولدانادى. بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىڭ وقۋشىلارعا ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن قولجەتىمدى ورتا قۇرۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرىنە قاراماستان, قالالىق جانە اۋىلدىق مەكتەپتەر اراسىنداعى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنداعى الشاقتىق ايتارلىقتاي. بالالار تۇرعىلىقتى جەرىنە قاراماستان, ساپالى ءبىلىم الۋعا قۇقىلى. كوشپەلى جانە وفلاين كەزدەسۋلەردە قور وكىلدەرىنە جۇرتشىلىق تاراپىنان اۋىلداعى ءبىلىم ساپاسىنا نازار اۋدارۋ تۋرالى ءجيى ايتىلدى.
ماۋسىم ايىنان باستاپ قور «اۋىلدىق جەرلەردە تىرەك مەكتەپتەردىڭ الەۋەتىن دامىتۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرا باستادى. باعدارلامانىڭ ماقساتى وڭىرلەردەگى 17 اۋىلدىق مەكتەپتى ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق پاندەرى مەن باعىتتارى بويىنشا جاڭا زاماناۋي موديفيكاتسيامەن جاراقتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, قولايلى ءبىلىم بەرۋ ورتاسىن قۇرۋ ءۇشىن ءبىلىم رەسۋرستارىن شوعىرلاندىرا وتىرىپ, جاقىن ماڭداعى شاعىن جيناقتى مەكتەپتەر ءۇشىن تىرەك ۇيىم, قۇزىرەتتىلىك ورتالىقتارىنا اينالدىرۋ بولىپ تابىلادى. 17 اۋىل مەكتەبىن جابدىقتاۋعا 4 ملرد 250 ملن تەڭگە (1 مەكتەپكە 250 ملن تەڭگە ەسەبىنەن) بولىنگەن. بۇگىنگى تاڭدا اقمولا وبلىسى قاتاركول اۋىلىندا العاشقى تىرەك مەكتەپ – دوسوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ جاراقتاندىرىلدى. قازىردىڭ وزىندە ساباقتار ينتەراكتيۆتى پانەلدەردى, جاڭا قۇرىلعىلار مەن دەمونستراتسيالىق ماتەريالداردى قولدانا وتىرىپ جۇرگىزىلۋدە. جوبانى ىسكە اسىرۋداعى سەرىكتەستەر – ءبىلىم بەرۋدى تۇراقتى دامىتۋ قورى, سونداي-اق مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جانە تەگىن ادىستەمەلىك قولداۋدى «نزم» دببۇ كورسەتەدى. پەداگوگتاردى وقىتۋ جانە كابينەتتەردى جابدىقتاۋ كەزىندە نزم ساراپشىلارىنىڭ تاجىريبەسى مەن ۇسىنىستارى قولدانىلدى. سەرىكتەستەردىڭ قاتىسۋىمەن اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وزگە وڭىرلەردە 16 تىرەك اۋىلدىق مەكتەپتى جاڭعىرتۋ پروتسەسى اياقتالادى.
ينجەنەرلەر ەلگە قاجەت
الەم بويىنشا دا, ەلىمىزدە دە باعدارلامالاۋ مەن ينجەنەرلىك قۇزىرەتتىلىك سالاسىنداعى ماماندارعا قاجەتتىلىك ارتىپ كەلەدى. بۇل داعدىلاردى مەكتەپ كەزىنەن دامىتۋ كەرەك. وسى باعىتتا قور «بولاشاق ينجەنەرلەر» قايىرىمدىلىق باعدارلاماسىن جوسپارلاپ وتىر. مەموراندۋمعا قول قويىلىپ, جوبانى ىسكە اسىرۋدىڭ جول كارتاسى دايىندالدى. روبوتوتەحنيكا كابينەتتەرى قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارىندا: ءار اۋداندا, شاعىن قالا مەن مونوقالادا ءبىر مەكتەپتەن جاراقتاندىرىلادى. 1-6 سىنىپ وقۋشىلارى 160 اۋىلدىق جانە شاعىن قالالاردا جانە مونوقالالارداعى 27 مەكتەپتە باعدارلامالاۋ, قۇراستىرۋ, مەحاترونيكا, ەلەكتروتەحنيكا جانە باسقا دا باعىتتار بويىنشا ءبىلىم الا الادى. 2022-2026 جىلدار كەزەڭىندە جاراقتاندىرۋعا 1 339 668 مىڭ تەڭگە باعىتتاۋ جوسپارلانۋدا, ونىڭ ىشىندە: «قازاقستان حالقىنا» قورى جابدىقتار مەن باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدى ساتىپ الۋ ءۇشىن 673 200 مىڭ تەڭگە بولەدى. ءوز كەزەگىندە سەرىكتەستەر – ينجەنەرلىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ قورى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىن موينىنا السا, «ارمان ينجينيرينگ» جشس روبوتوتەحنيكا كابينەتتەرىن جوندەۋ مەن راسىمدەۋدى, جيھازبەن جانە وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەنمەن جاراقتاندىرۋدى, مەكتەپ پەداگوگتارىن وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋدى جانە ادىستەمەلىك قولداۋدى قارجىلاندىرادى. جوبانى كەلەسى وقۋ جىلىندا ىسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا.
نازاردا – ارنايى مەكتەپتەر
ارنايى مەكتەپ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن جابدىقتاۋ ماسەلەسى دە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. بۇزىلىستارى بار بالالار, ونىڭ ىشىندە پسيحوفيزيكالىق دامۋى بار بالالار وقيتىن ارنايى مەكتەپتەردى قارجىلاندىرۋ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان ءتيىستى دەڭگەيدە ەمەس, قالدىق قاعيداتى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. بۇگىنگى تاڭدا مەكتەپتەردەگى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا تولىعىمەن ەسكىرگەن جانە قازىرگى زامانعى سۇرانىس پەن ۋاقىت تالابىنا سايكەس ەمەس. سوندىقتان ماماندار ەرەكشە بالالارمەن جۇمىس جاساۋدا كونە وڭالتۋ جانە تۇزەتۋ جابدىقتارىن پايدالانۋعا ءماجبۇر. قوردىڭ ارنايى مەكتەپ ۇيىمدارىن جاراقتاندىرۋ جونىندەگى باعدارلاماسى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردىڭ قانداي جاعدايدا وقىپ, تاربيەلەنۋى ءتيىس ەكەنىن كورسەتىپ, وسى سالاعا نازارىن اۋدارۋدى كوزدەيدى. وبلىس اكىمدىكتەرىمەن جانە وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىمەن بىرلەسە ارنايى مەكتەپتەر ىرىكتەلىپ الىندى. ارنايى جانە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى باعدارلاماعا ادىسنامالىق قولداۋ مەن پەداگوگتاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدى جۇرگىزەدى. 98 ارنايى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن, سونداي-اق «ارنايى جانە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى» رمم-ءنى «جاڭالاۋ» جوسپارلانۋدا. ونىڭ ىشىندە 31 مەكتەپ پەن رمم بيىل جابدىقتالادى. 2022-2024 جىلدارعا 2 764 000 000 تەڭگەگە دەيىن ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر. ءتۇرلى جابدىقتار مەن جيھازداردى قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك كاسىپورىندار جەتكىزەدى.
اۋىلداعى از قامتىلعان جانە مۇگەدەك ازاماتتاردى قولداۋ
قىركۇيەك ايىندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنان شىققان 2 مىڭعا جۋىق تالاپكەر مەن ستۋدەنت «قازاقستان حالقىنا» قورىنىڭ گرانت يەگەرلەرى اتاندى. ءبىلىم بەرۋ گرانتى باعدارلاماسىنىڭ پايدا بولۋى كەزدەيسوق ەمەس. باعدارلامانى ازىرلەۋگە جاستار مەن ولاردىڭ اتا-انالارىنان جوو-دا وقۋ اقىسىن تولەۋگە جاردەمدەسۋ تۋرالى جازىلعان 1500-دەن استام ءوتىنىشى نەگىز بولدى. سونىڭ ىشىندە كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان جانە Cبج گەمودياليزدەگى تەرمينالدى ساتىداعى 30 جاسار ماريا كەڭەسوۆانىڭ ءوتىنىشى ەرەكشە سەبەپ اتاندى. ول وقۋىن جالعاستىرىپ, مەديتسينالىق ماماندىق الۋ ءۇشىن قورعا وقۋ اقىسىن تولەۋگە كومەك الۋ ءۇشىن جۇگىنگەن. 2010 جىلى س.د. اسفەندياروۆ اتىنداعى قازۇمۋ-عا جالپى مەديتسينا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن. 2014 جىلى قانت ديابەتىنىڭ اسقىنۋىنا بايلانىستى ول كورۋ قابىلەتىن جوعالتىپ, گەمودياليزگە ۇشىرادى. وتكەن جىلى تەرەڭ كۇيزەلىستەن ارىلىپ, ماريانىڭ جاعدايى جاقسارعان سوڭ, ول ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقۋىن قايتا جالعاستىردى. ءۇشىنشى كۋرس ءۇشىن 158 مىڭ جانە كەلەسى وقۋ جىلى ءۇشىن 1 ملن 188 مىڭ تەڭگە تولەۋ قاجەت بولدى. ايتۋىنشا, 2014 جىلى اكەسى قايتىس بولعان, ال اناسىمەن مۇنداي قاراجاتتى تولەۋگە مۇمكىندىگى جوق. ماريا سياقتى ەلىمىزدە مىڭداعان مۇقتاج جان بار. ولار دەنساۋلىقتارىنىڭ ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى مەن وتباسىلارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا بايلانىستى قيىن جاعدايعا تاپ بولدى. سوندىقتان گرانتتار حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنان شىققان تالاپكەرلەر مەن ستۋدەنتتەرگە بەرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا 1978 تالاپكەر مەن ستۋدەنت گرانت يەگەرى اتاندى, ونىڭ ىشىندە باكالاۆريات باعدارلامالارى بويىنشا جوعارى ءبىلىم الۋعا مەملەكەتتىك نەمەسە وزگە گرانت الماعان 738 تالاپكەر جانە 1240 اقىلى ءبولىمنىڭ ستۋدەنتى. ستۋدەنتتەر «قازاقستان حالقىنا» قورى ەسەبىنەن 79 ۇلتتىق, مەملەكەتتىك جانە جەكە جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ءبىلىم الىپ, 40 000 تەڭگە كولەمىندە ستيپەنديا الادى. گرانت 1 ملن تەڭگەگە دەيىنگى وقۋ اقىسىن تولەۋگە باعىتتالعان جانە كەيىن «پىسىقتاۋدى» تالاپ ەتپەيدى. گرانت يەگەرلەرىنىڭ ءتىزىمى قوردىڭ qazaqstanhalqyna.kz سايتىندا جاريالانعان. ستۋدەنتتەردەن وتىنىمدەردى قابىلداۋ بىرنەشە كەزەڭنەن ءوتىپ, قوردىڭ سەرىكتەستەرى – «Taiburyl» قب جانە «ەنداۋمەنت كازگيۋ» كق پلاتفورماسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى. تالاپكەرلەرگە كەلەتىن بولساق, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قابىلداۋ كوميسسيالارى اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ تۇلەكتەرىنە ارتىقشىلىق بەرە وتىرىپ شەشىم قابىلدادى.
سپورت سالاسىنداعى ساۋالدار
وڭىرلەردەگى, اسىرەسە, شالعايداعى اۋىلدارداعى سپورتتىق ينفراقۇرىلىمنىڭ جاعدايى كوڭىل كونشىتپەيدى. كوپتەگەن اۋىلداردا مەكتەپتەردەگى ادەتتەگى سپورت زالدارىنان نەمەسە كوشەدەگى «دالا ستاديونىنان» وزگە ءىس جۇزىندە لايىقتى سپورتتىق ينفراقۇرىلىم جوق. مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا سالىنعان دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەندەرى نەگىزىنەن اۋدان ورتالىقتارى مەن قالالاردا ورنالاسقان. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنداعى بالالار مەن جاستاردىڭ سپورت ۇيىرمەلەرى مەن سەكتسيالارعا ۇنەمى قاتىسۋىنا مۇمكىندىگى مەن قارجىسى جەتە بەرمەيدى. قوردىڭ باستاماسىمەن «باتىر بولامىن» قق بىرلەسىپ, «24 بالالار سپورت زالى» قايىرىمدىلىق جوباسى شالعايداعى ەلدىمەكەندەردە جانە سپورت ينفراقۇرىلىمى تومەن اۋىلداردا سپورت زالدارىن اشۋدى كوزدەيدى. بۇگىندە اقمولا وبلىسىنىڭ تاستى اۋىلىندا, الماتى وبلىسىنىڭ اۆات اۋىلىندا, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ بەينەۋ جانە اقجىگىت اۋىلدارىندا, جەتىسۋ وبلىسىنىڭ چەركاسسك اۋىلىندا, قاراعاندى وبلىسىنىڭ يزەندى اۋىلىندا, الماتى وبلىسىنىڭ قازاقستان اۋىلىندا زالدار اشىلدى. 7 سپورت زالدا 710-نان استام بالا سپورتپەن شۇعىلدانادى. جوبا اياسىندا 24 زالدىڭ اشىلۋىنا 183 623 000 تەڭگە باعىتتالادى. عيمارات قاجەتتى زاماناۋي جابدىقتارمەن جانە سپورتتىق قۇرال-جابدىقتارمەن جاراقتاندىرىلىپ, كۇرەس, بوكس, كاراتە جانە گيمناستيكا سياقتى زالدارىمەن جابدىقتالعان. كەلەسى جىلى جوبا بويىنشا سپورت زال سانى 100-گە دەيىن كەڭەيتىلەدى.
مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى قولداۋعا ارنالعان «تۇساۋ كەسەر» جوباسى ىسكە قوسىلدى. قازاقستاندا بىلىكتى ماماندار مەن قارجىلىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن بالالاردىڭ وسى ساناتىنا ارنالعان ۇيىرمەلەر سانى از. باعدارلاما بويىنشا قۇرىلعان ۇيىرمەلەر موتيۆاتسيالىق سيپاتقا يە جانە ادەتتەگى سەكتسيالاردا ۇلكەن جۇكتەمەلەردى ورىنداي المايتىن, مۇمكىندىكتەرىنىڭ شەكتەۋلىگىنە بايلانىستى ءوزىن-ءوزى تومەن باعالاۋعا بەيىم, بىراق ءالى دە وڭالتۋ الەۋەتى بار ەرەكشە بالالاردىڭ الەۋمەتتەنۋىنە وڭ اسەر ەتەدى. سوندىقتان جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن استاناداعى «جاس جاۋىنگەر» دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كلۋبىنىڭ تاجىريبەسى پايدالانىلدى. جاقىندا قوردىڭ قولداۋىمەن كلۋب وقۋ باعدارلاماسىنا اۆتورلىق قۇقىقتى راستايتىن عىلىمي پاتەنتكە يە بولدى. ەلىمىزدىڭ 5 وڭىرىندە ەرەكشە بالالارعا ارنالعان 5 دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ ۇيىرمەسى اشىلعان. ۇيىرمەلەردىڭ ارقاسىندا بالالار العاش رەت اياعىنان تۇرىپ, قازىر سپورتپەن اينالىسۋدى جالعاستىرۋدا. وسىلايشا ومىرلەرىندە جاڭا كەزەڭدى باستاعان بالالارعا كلۋبتا «تۇساۋ كەسەر» ءراسىمى وتكىزىلەدى. بۇل رەتتە بالالاردى جاتتىعۋعا جىبەرۋ جانە ۇسىنىستار الۋ ءۇشىن وڭالتۋشىلاردىڭ, نەۆروپاتولوگتاردىڭ جانە ورتوپەدتەردىڭ قاراۋىنان وتەدى. 5 ۇيىرمەنى جاراقتاندىرۋعا 37 494 066 تەڭگە ءبولىندى. جاتتىعۋلار سپورتتىڭ بەس تۇرىنەن وتەدى: بوكس, ارمرەستلينگ, كاراتە, اۋىر اتلەتيكا جانە «جەكپە-جەك». الداعى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ەسەبىنەن ءاربىر وبلىستا وسىنداي جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا.
اتا-انالار بالالاردىڭ جاتتىعۋلارعا زور ىقىلاسپەن قاتىساتىنىن, ءارى كەلەسى ساباقتى كۇتىپ, وتكىزبەۋگە تىرىساتىنىن ايتادى. جاتتىقتىرۋشىلاردىڭ زور تاجىريبەسى, اشىقتىعى مەن مەيىرىمدىلىگى, بالالارعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ەرەكشە. بالالاردىڭ ءوزىن-ءوزى باعالاۋى جوعارىلاپ, سەنىمدىلىگى, كوشباسشىلىققا دەگەن ۇمتىلىسى كۇشەيگەنى, بەلسەندىلىگى مەن توزىمدىلىگى ارتىپ, ءتىپتى يممۋنيتەت جوعارىلاعانى بايقالادى. سونداي-اق, بالالارمەن جاتتىعۋلاردا موتيۆاتسيالىق اڭگىمەلەر ايتىلىپ, قورقىنىشتارى مەن السىزدىكتەرىن, وزىنە دەگەن سەنىمسىزدىكتەرىن جەڭۋگە باۋليدى. ۇيىرمەدە بالالار جاڭا دوستار تاۋىپ, قوعامدا الەۋمەتتەنۋى بەلسەندى وتەدى. وسىنداي «قاھارماندارىمىزدىڭ» ءبىرى – ەلوردالىق امال ەسكەنەەۆ. ول 3 جىلدان بەرى «جاس جاۋىنگەر» كلۋبىنىڭ جاتتىقتىرۋشىلارىمەن پارابوكس, ارمرەستلينگ جانە پاراكۇرەس سياقتى بەيىمدەلۋ سپورتىمەن اينالىسادى. امالعا تۋعانىنان تسەرەبرالدى سال اۋرۋى دياگنوزى قويىلدى (تومەنگى اياقتىڭ ديپلەگياسى جانە ەكى كوزدىڭ ءىشىنارا اتروفياسى). جوبا رەسمي تۇردە اشىلعاندا قازاق داستۇرلەرىنە سايكەس «تۇساۋ كەسەر» ءراسىمى وتكىزىلىپ, ول ءوزىنىڭ العاشقى قادامىن باستى. اتا-انالار مەن جاتتىقتىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ساباققا قاتىسقاننان كەيىن ءبۇلدىرشىن وزدىگىنەن تۇرۋدى ۇيرەنىپ, ءجۇرۋ قيمىلدارى جاقسارعان. ول كەۋدەنى جەردەن كوتەرۋدى, ءىش قۋىسىن جاتتىقتىرۋدى, دەنەنى ۇستاپ تۇرۋدى ۇيرەنگەن. امال فيزيكالىق تۇرعىدان كۇشەيىپ, شىدامدىلىعى مەن توزىمدىلىگى, باستىسى – وزىنە سەنىمدىلىگى ارتتى. اتا-اناسىنىڭ پىكىرىنشە, جاتتىعۋلار مىنەزىنىڭ شىڭدالۋىنا, ارتىق سالماقتان ارىلىپ, بۇلشىقەتتەرىنىڭ قاتايۋىنا, قول قوزعالىسىنا وڭ ىقپال ەتتى. وسىلايشا امال مەن ونىڭ جاقىندارى ءومىردىڭ جاڭا كەزەڭىنە جاڭا قادام جاسادى.
قور پاراسپورتمەندەرگە دە قولداۋ ءبىلدىردى. قر سپورتشىلارىن پارااتلەتيكاعا دايىنداۋ جانە قاتىسۋ ءۇشىن 10 سپورتتىق-جۇگىرۋ پروتەزدىك-ورتوپەديالىق بۇيىمدارمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى باعدارلاما 2022-2024 جىلدارى ىسكە اسىرىلادى. پروتەزدەردى دايىنداۋعا 113 ملن تەڭگە جۇمسالادى. جوبا سپورتشىلاردى پروتەزدەرمەن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ەل تاريحىندا تۇڭعىش رەت پاراجەڭىل اتلەتيكادا جۇگىرۋ توبىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. پروتەزدەردى «Ottobock» ءوندىرۋشى زاۋىتىنىڭ وكىلى «فارماس» جشس ازىرلەپ, ونى ۇلتتىق پاراليمپيادالىق كوميتەتكە تابىستايدى. كوميتەت سپورتشىلاردىڭ پروتەزدەردى پايدالانۋىن باقىلايدى. ءاربىر پروتەزدىك-ورتوپەديالىق بۇيىم جەكە دارا بولعانىمەن, سپورتشى اۋىستىرىلعان جاعدايدا ونى جەكە بولشەكتەردى اۋىستىرعاننان كەيىن فيزيكالىق جاعدايى ۇقساس كەز كەلگەن پاراسپورتسمەن پايدالانا الادى. الداعى ۋاقىتتا پاراليمپياداشىلار كومانداسى وڭىرلىك جانە حالىقارالىق جارىستارعا, سونداي-اق پاراليمپيادا ويىندارىنا قاتىسۋعا ۇمىتكەر بولا الادى. پاراجۇگىرۋشىلەردىڭ سپورتشىلار كومانداسى قر-داعى باعىتتى دامىتۋ باعدارلاماسىنا, سونداي-اق مۇگەدەكتەردى بۇقارالىق سپورتقا تارتۋعا ىقپال ەتۋ ماقساتىندا پروتەزبەن جۇگىرۋ مەكتەبىنىڭ اشىلۋىنا باستاماشى بولماق.
شۇعىل كومەك قاجەت بولعاندا...
2022 جىلدىڭ باسىنداعى قاڭتار وقيعاسى «قازاقستان حالقىنا» قورىن قۇرۋدىڭ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. بۇگىنگى تاڭدا قور قايعىلى وقيعا بارىسىندا زارداپ شەككەن 156 ادامعا جالپى سوماسى 616 ملن تەڭگە قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتتى, اتاپ ايتقاندا: قازا تاپقان 19 اسكەري قىزمەتشىنىڭ, ىشكى ىستەر جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ وتباسىلارىنا - 133 ملن تەڭگە (7 ملن تەڭگەدەن); اۋىر جاراقات العان 111 اسكەري قىزمەتشىگە, ىشكى ىستەر جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە - 333 ملن تەڭگە (3 ملن تەڭگەدەن); قاڭتار وقيعالارىنىڭ كەزدەيسوق قۇربانى بولعان قر 18 ازاماتىنىڭ (ونىڭ ىشىندە 2 بالانىڭ) وتباسىلارىنا - 126 ملن تەڭگە (7 ملن تەڭگەدەن); قاڭتار وقيعالارى كەزىندە جاراقات العان 6 بالانىڭ وتباسىلارىنا - 18 ملن تەڭگە (3 ملن تەڭگەدەن); وق جاراقاتىن العان 2 اۋىر جارالانعان كامەلەتكە تولعان ازاماتتارعا - 6 ملن تەڭگە (3 ملن.تەڭگەدەن). قازىرگى ۋاقىتتا قاڭتار وقيعالارىنىڭ كەزدەيسوق قۇربانى بولعان تاعى 79 ازاماتقا ماتەريالدىق كومەك تولەۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋدا. سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدى جۇزەگە اسىراتىن قۇزىرەتتى ورگانداردان قاڭتارداعى وقيعا كەزىندە قازا تاپقاندار جانە كەزدەيسوق قۇربان بولعاندارى تۋرالى اقپارات كەلىپ تۇسۋىنە قاراي قور ولارعا قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتەتىن بولادى.
باتىس قازاقستان وبلىسىندا سۋ تاسقىنى سالدارىنان تۇرعىن ءۇيسىز قالعان زارداپ شەككەن تۇرعىندار دا نازاردان تىس قالمادى. «قازاقستان حالقىنا» قولداۋىمەن 30 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جالعاسۋدا, ونىڭ ىشىندە قاراتوبە اۋدانى شالعىن اۋىلىنداعى 23 ءبىر قاباتتى ءبىر پاتەرلى ءۇي, جانىبەك اۋدانى جاقسىباي اۋىلىنداعى جەتى 3 ەكىپاتەرلى جانە 1 ءبىر پاتەرلى ءۇي. ۇيلەردىڭ قۇرىلىسىنا 771 934 983 تەڭگە بولىنگەن. زارداپ شەككەن ازاماتتارعا جاڭا باسپاناعا وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بەرىلەدى دەپ جوسپارلانۋدا.
وسى جىلدىڭ جازىندا قوستاناي وبلىسىنداعى ءىرى ورتتەن زارداپ شەككەندەرگە قولداۋ كورسەتۋ مەن سالدارىن جويۋعا دەگەن ۇمتىلىس قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرىپ, حالىقتىڭ ىنتىماعىن تانىتتى. قور ورمان ورتىنەن زارداپ شەككەندەرگە كومەك بەرۋ ماقساتىندا ارنايى شوت اشتى. ءوڭىر اكىمىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا ورتەنگەن «دوستىق» لاگەرىنىڭ ورنىنا اۋليەكول اۋدانىندا 750 ورىنعا ارنالعان بالالار سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ لاگەرىن سالۋعا 250 ملن تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانۋدا. ءورتتىڭ سالدارىن جويۋ ءۇشىن وسى ماقساتتارعا حالىق جيناعان, سونداي-اق كاسىپكەرلەردەن تۇسكەن نىسانالى قاراجات جۇمسالادى. بۇگىنگى تاڭدا ارنايى شوتتا 251 831 184 تەڭگە بار, ولار «ستەپنوگورسك تاۋ-كەن حيميا كومبيناتى» جشس – 200 000 000 تەڭگە; Yedilov Online Telegram-كانالىنىڭ جازىلۋشىلارىنىڭ اتىنان ە.و. ەدىلوۆ – 25 822 791 تەڭگە; «شاكارىم اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت» كەاق, سەمەي ق. - 2 804 978 تەڭگە; «زەكەت جانە قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ قايىرىمدىلىق قورى» قق - 23 003 415 تەڭگە; «AQMOL – project» جشس - 200 000 تەڭگە.
سونىمەن قاتار, تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسى اياقتالعاننان كەيىن «قازاقستان حالقىنا» قورى تاراپىنان زارداپ شەككەن تۇرعىنداردىڭ باسپاناسىن قاجەتتى جيھازبەن جانە تەحنيكامەن جاراقتاندىرۋ ءۇشىن ءار جانۇياعا 2 ملن تەڭگە كولەمىندە اقشالاي كومەك بەرىلەدى.
باسقا قورلار «قازاقستان حالقىنان» قاراجات الا ما؟
بارلىق باعدارلامالار مەن جوبالار بىرنەشە كريتەريلەر بويىنشا باعالانىپ, ولار قوردىڭ قامقورشىلىق كەڭەسىمەن بەكىتىلەدى. قوردىڭ سەرىكتەستەرى رەتىندە ارەكەت ەتەتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار (قايىرىمدىلىق قورلارى, قوعامدىق بىرلەستىكتەر) باعدارلامالار مەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە باعدارلامانى نەمەسە جوبانى ىسكە اسىرۋعا ءوزىنىڭ وتەۋسىز ۇلەسىن قوسادى. وسىلايشا, قور باسقا قورلاردى قارجىلاندىرمايدى – ولاردىڭ جارعىلىق كاپيتالىن تولتىرمايدى جانە جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى اكىمشىلىك شىعىندارىن كوتەرمەيدى. وسىلاردىڭ بارلىعى سەرىكتەستەردىڭ بىرلەسكەن قىزمەتى تۋرالى شارتتاردا ەسكەرىلەدى. قور ءوزىنىڭ قابىلدانعان مىندەتتەمەلەرىن ورىنداي وتىرىپ, قىزمەتتەردى نەمەسە تاۋارلاردى جەتكىزۋشىگە تىكەلەي تولەم جاسايدى. قور قايىرىمدىلىق جوباعا نەمەسە باعدارلاماعا ءوز ۇلەسىن قوسۋعا ءازىر ەمەس قورلارمەن ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناس جۇرگىزبەيدى.
«قازاقستان حالقىنا» قورىندا نەشە ادام جۇمىس ىستەيدى جانە قىزمەتكەرلەرىنىڭ تابىسى قانشا؟
قور قۇرىلعان العاشقى كۇننەن باستاپ وڭىرلەردە فيليالدار جەلىسىن اشۋ مەن ۇلكەن شتات قۇرۋدى قاراستىرعان ەمەس. قازىرگى تاڭدا بۇل شەشىم ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇگىندە قوردا 26 شتاتتىق قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى جانە جالاقى مولشەرى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ورتاشا جالاقىسىنان اسپايدى. ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنىڭ جانە باسقا دا اكىمشىلىك شىعىستاردىڭ كولەمى تۋرالى اقپارات اشىق, ءارى اي سايىن رەسمي سايتتا ورنالاستىرىلادى. بۇل رەتتە باسقارما توراعاسى مەن قامقورشىلىق كەڭەس مۇشەلەرى ءوز قىزمەتىن قوعامدىق نەگىزدە جۇزەگە اسىرادى. قور بيۋدجەتىنە سايكەس اكىمشىلىك شىعىندار دونورلاردىڭ قايىرىمدىلىق جارنالارىنان قارجىلاندىرىلمايدى. بۇل شىعىستاردىڭ كوزى قوردىڭ قولما-قول اقشاسىن باسقارۋدان الىنعان كىرىستىڭ سالىستىرمالى تۇردە از بولىگى عانا بولا الادى.
قوردىڭ قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى بارلىق ەسەپتەرى, سونىڭ ىشىندە تولەم كۇنى, ماقساتى مەن سوماسى جانە سونىڭ نەگىزىندە جاسالعان شارتتار اشىق تۇردە جاريالانعان. اتالعان ەسەپتەردەن باسقا, قايىرىمدىلىق جارنالارى بويىنشا اقشا قاراجاتىنىڭ قوزعالىسى جونىندەگى اي سايىنعى ەسەپتەر جانە قور تۋرالى باسقا دا قاجەتتى مالىمەتتەر رەسمي سايتتا جاريالانعان. قىزمەت تۋرالى اقپارات تا قور اشىلعان ۋاقىتتان بەرى ارقاشان قولجەتىمدى جانە qazaqstanhalqyna.kz رەسمي سايتىنداعى ءتيىستى بولىمدەردە ورنالاستىرىلادى. ينتەرنەتتىڭ كەز كەلگەن پايدالانۋشىسى قالاعان ۋاقىتتا ول اقپاراتتارمەن تانىسا الادى. ءاربىر ازامات نەمەسە ۇەۇ ونلاين رەجيمىندە كومەك الۋعا ءوتىنىش بەرە الادى نەمەسە جوبانى ۇسىنا الادى.
قوعام پىكىرى ەسكەرىلدى
ماۋسىم ايىندا قور باسشىسىنىڭ مەملەكەت باسشىسىمەن كەزدەسۋىندە قوردىڭ نىسانالى باعىتتارىن ايقىنداۋ ىسىنە قوعام مەن قوعامدىق ينستيتۋتتاردى نەعۇرلىم كەڭىرەك تارتۋ قاجەتتىگى ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى. شىلدەدەن باستاپ ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىن بارىنشا قامتۋ ءۇشىن قور ەكى اي ىشىندە ۇەۇ-نىڭ 1173 وكىلىمەن ۇلتتىق قايىرىمدىلىقتىڭ وڭىرلىك كونفەرەنتسيالارىن ۇيىمداستىردى. Zoom-كونفەرەنتسيالار فورماتىندا 48 وتىرىس ءوتتى, ونىڭ ىشىندە ءارتۇرلى باعىتتار بويىنشا ساراپشىلارمەن 5 وتىرىس ۇيىمداستىرىلدى. ونلاين تالقىلاۋلاردان كەيىن قور باسشىلىعى 1197 ادامنىڭ قاتىسۋىمەن ەلىمىزدىڭ 20 وڭىرىندە كوشپەلى دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزدى. بۇل جۇرتشىلىقپەن كەزدەسۋگە, جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىمەن جانە ازاماتتىق سەكتورمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى باستاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ناتيجەسىندە قورعا 592 ۇسىنىس ايتىلدى. سونىمەن قاتار, قوعامدىق پىكىردى زەردەلەۋ جانە قوعامدىق قور قىزمەتىنىڭ نەعۇرلىم وزەكتى باعىتتارى بويىنشا ۇەۇ-دان ۇسىنىستار الۋ ماقساتىندا ونلاين-ساۋالناما ىسكە قوسىلىپ, وعان 1041 رەسپوندەنت قاتىستى. ساۋالناما ناتيجەلەرى قوردىڭ باعدارلامالىق قۇجاتتارىن دايىنداۋ ءۇشىن پايدالانىلدى.
بارلىق مۇددەلى تاراپتاردىڭ ۇستانىمدارىن زەردەلەۋ ءۇشىن قور دونورلارىمەن تەرەڭ سۇحبات ادىسىمەن كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزدى. دونورلاردىڭ ۇسىنىستارى جاڭارتىلعان تۇجىرىمداما جوباسىندا جانە قور پروسپەكتىسىندە كورسەتىلگەن. اتقارىلعان جۇمىستىڭ ناتيجەسى 2022 جىلدىڭ 16 قىركۇيەگىندە وتكەن «قازاقستان حالقىنا» ۇلتتىق قايىرىمدىلىق بويىنشا ءى كونفەرەنتسيانىڭ قورىتىندى وتىرىسىندا كەڭىنەن باياندالدى. كونفەرەنتسيا zoom پلاتفورماسىندا كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ, قور دونورلارىنىڭ, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قاتىسۋىمەن ونلاين فورماتتا ءوتتى. تۇجىرىمدامانىڭ جاڭارتىلعان رەداكتسياسىندا كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىستاردى ەسكەرە وتىرىپ, «قازاقستان حالقىنا» قورىنىڭ التى نەگىزگى باعىتى تانىستىرىلدى. ولار – ەل اۋقىمىندا وزەكتى الەۋمەتتىك سالا ۇيىمدارىن فۋنكتسيونالدىق جابدىقتارمەن جانە قۇرالدارمەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋعا كومەكتەسۋ; رەسمي جانە بەيرەسمي ءبىلىم بەرۋدى كەڭەيتۋگە جاردەمدەسۋ; حالىققا الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋدىڭ قولدانىستاعى جۇيەلەرىنىڭ, قۇرالدارى مەن پروتسەستەرىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا قاتىسۋ; الەۋمەتتىك يننوۆاتسيالاردى قولداۋ جانە ەنگىزۋ; ەرەكشە جاعدايلاردا جەكەلەگەن ازاماتتارعا نىسانالى كومەك كورسەتۋ; توتەنشە جاعدايلار كەزىندەگى كەشەندى كومەك.
قور پروسپەكتىسى كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار مەن دونورلاردىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە ازىرلەندى. قۇجاتقا قوردىڭ جۇمىس پروتسەستەرى مەن بازالىق باعىتتارى, اقپاراتتىق جۇمىستى كۇشەيتۋ, ازاماتتىق سەكتور مەن قايىرىمدىلىق سالاسىن دامىتۋ, زەرتتەۋ جوبالارىن قولداۋ ماسەلەلەرىن قوزعايتىن 42 ءبولىم بويىنشا ۇسىنىس ەنگىزىلدى. كونفەرەنتسيا قورىتىندىسى بويىنشا تاعى ەكى ماڭىزدى قۇجات ۇسىنىلدى – الەۋمەتتىك دامۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا قر ۇكىمەتىنە ۇندەۋ جانە كونفەرەنتسيا دەكلاراتسياسى. قۇجاتتا دونورلارمەن ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق قوردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى شارتى بولىپ تابىلاتىنى اتاپ وتىلگەن. «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ جىل سايىنعى تازا تابىسىنىڭ كەمىندە 7% مولشەرىندە «قازاقستان حالقىنا» قورىنا اۋدارۋى قايىرىمدىلىق باعدارلامالارى مەن جوبالارىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى ەتۋدە ماڭىزدى مانگە يە بولادى.
مەملەكەتتىك سەكتورداعى قارىم-قاتىناستى عانا ەمەس, قوعامداعى, اتاپ ايتقاندا ۇەۇ اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل قاعيداتتارىنا دا قاتىستى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى كونفەرەنتسيانىڭ ماڭىزدى ۇسىنىسى دەپ ساناۋعا بولادى. وسىعان بايلانىستى قور مەن قر سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى اراسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم جاساسۋ باستاماسى قولداۋ تاپتى.
«جاڭارتىلعان تۇجىرىمدامادا ءبىز قوردىڭ ميسسياسىن, كوزقاراسىن, قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارىن وزەكتەندىرىپ, نىساناسى, ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى جاريالاندى, قور قىزمەتىنىڭ باعىتتارى تۇجىرىمدالدى. ەگەر تۇجىرىمداما كەز كەلگەن باسقا ستراتەگيالىق قۇجات سياقتى ماڭگىلىك سيپاتقا يە امبەباپ تارماقتاردى قامتىسا, وندا قور پروسپەكتىسى ازاماتتىق سەكتوردىڭ بارلىق ۇسىنىستارىن ەسكەرگەن قۇجاتقا اينالدى. بارلىق ۇسىنىستار مەن پىكىرلەر ەسكەرىلىپ, مۇقيات زەرتتەلەدى. ءار باعىت بويىنشا قوردىڭ ۇستانىمى ازىرلەنىپ, كەرى بايلانىس بەرىلەدى. پروسپەكت بولىمدەرىنىڭ نەگىزىندە ناقتى قايىرىمدىلىق باعدارلامالار مەن جوبالار پىسىقتالادى. ۇكىمەتكە ۇندەۋ اۋىلدى ەلدىمەكەندەردەگى الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم, مەكتەپتە ءبىلىم بەرۋ, ازاماتتاردى بەيرەسمي جانە اقپاراتتىق وقىتۋ, الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە قولداۋ, ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنا نىسانالى كومەك ماسەلەلەرىن قوزعايتىن بەس باعىتتان تۇرادى», دەپ اتاپ ءوتتى «قازاقستان حالقىنا» قورىنىڭ باسشىسى بولات جامىشەۆ.
جالپى قور ينستيتۋتسيونالدىق قالىپتاسۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن اياقتادى دەپ ايتۋعا بولادى. الدا ەكىنشى كەزەڭ بار. ول – قايىرىمدىلىق باعدارلامالار مەن جوبالاردى ساپالى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ىشكى ۇردىستەردى جەتىلدىرۋ جۇمىسى.
اڭگىمەلەسكەن,
ايانا توعانبەك
