– شانحاي دەكلاراتسياسىنا قول قويعان مەملەكەتتەردىڭ اسىل مۇراتى
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىتايدىڭ شانحاي قالاسىندا وتكەن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ IV سامميتىنە قاتىستى.
نەگىزىنەن, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى ءجونىندەگى كەڭەس باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋ قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىندا ايرىقشا باسىمدىققا يە. ويتكەنى, بۇل اوسشك-ءنى شاقىرۋ تۋرالى يدەيانى العاش رەت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1992 جىلى قازان ايىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسىندا جاريا ەتكەنى بەلگىلى. ياعني, قاشاندا جاقسى باستامانىڭ جارشىسى بولىپ جۇرەتىن قازاقستان پرەزيدەنتى اوسشك تاريحىندا دا ايرىقشا اتالادى. باستامانىڭ باستى ءمانى الەمنىڭ وزگە وڭىرلەرىمەن سالىستىرعاندا مۇنداي تەتىك ءالى جاسالا قويماعان ازيا قۇرلىعىندا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ءتيىمدى جانە امبەباپ قۇرىلىم جاساقتاۋ باعىتىندا بۇرىن ءجۇزەگە اسپاعان تالپىنىستاردى قايتا جاڭعىرتۋدا جاتىر. جۇمىس اتقارىپ كەلە جاتقان جىلدار ىشىندە اوسشك ازياداعى بەيبىتشىلىكتى, قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جونىندەگى ىرگەلى حالىقارالىق فورۋمعا اينالدى. اوسشك ازياداعى جانە بۇكىل الەمدەگى بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق اراسىندا تىكەلەي بايلانىس بار ەكەنىن ۇعىنۋعا نەگىزدەلەدى. بۇل حالىقارالىق ۇيىمنىڭ قۇرىلۋ جولىنداعى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ايرىقشا ءرولى جايىندا كەشەگى سامميتتە دە ءجيى ايتىلدى.
«اوسشك باستاماشىسى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ءبىز ونىڭ ۇلكەن ساياسي كورەگەندىگى مەن ايماقتىق قاۋىپسىزدىك پەن الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدى ءوزىنىڭ پارىزى سانايتىن قاسيەتىنە ءتانتىمىز», دەپ اتاپ ءوتتى قىتاي توراعاسى سي تسزينپين سامميتتە سويلەگەن سوزىندە. ونىڭ ايتۋىنشا, اوسشك-ءنىڭ دامۋ جولى كوپجاقتى سەنىمدى نىعايتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە, ازيا ەلدەرىنىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىنىن كورسەتەدى.
مۇنداي جەتىستىكتەر بۇل ىسكە مۇرىندىق بولعان قازاقستان مەن قازىرگى ءتوراعالىق ەتۋشى ەل – تۇركيانىڭ اۋقىمدى ۇلەسىنسىز جۇزەگە اسپاس ەدى.
قىتاي توراعاسى, سونداي-اق, ءوز سوزىندە تۇركيا شاحتاسىندا جاقىندا ورىن العان اپاتتى جايدايعا وراي اوسشك-گە مۇشە ەلدەر اتىنان كوڭىل ايتا وتىرىپ, ءسوز رەتىن كەڭەستىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى اتىنان كەلگەن ءتۇركيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى احمەت داۆۋتوعلۋعا ۇسىندى.
تۇركيا سىرتقى ىستەر مينيسترى ءوز كەزەگىندە تۇركيا پرەزيدەنتى ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى ءجونىندەگى كەڭەستىڭ قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى رولىنە توقتالا وتىرىپ, وتكەن جىلدار ىشىندە ازيا كەڭەسى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ ماسەلەسى جونىندەگى بەدەلدى فورۋمعا اينالىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. تۇركيا توراعالىعى كەزىندەگى شارالاردى تىزبەكتەپ, اتقارىلعان جۇمىستىڭ ەسەبىن بەردى.
ەستەرىڭىزگە سالساق, اوسشك-ءنىڭ ءۇشىنشى ءسامميتى وسىدان ءتورت جىل بۇرىن تۇركيانىڭ ىستامبۇل قالاسىندا وتكەن بولاتىن. ول كەزدە كەڭەستىڭ توراعالىعى قازاقستاندا بولعان. ال اوسشك-ءنىڭ ءتارتىبى بويىنشا ءسامميتتى ءتوراعالىقتى قابىلدايتىن ەل وتكىزەدى. ەندەشە, بيىلعى سامميت شانحايدا وتكىزىلىپ وتىرعانىنىڭ سەبەبى بەلگىلى. تۇركيا توراعالىق تۇعىرىن قىتايعا تابىس ەتەدى.
توراعالىق تىزگىنى تيگەن سوڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى قايتادان ءسوز الدى. ول ءوز سوزىندە ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى ءجونىندەگى كەڭەستى ودان ءارى ينستيتۋتتاندىرۋ بويىنشا بىرقاتار شارالار ۇسىندى.
قىتاي تاراپى بۇكىل ازيانى قامتيتىن اوسشك-ءنى قاۋىپسىزدىك بويىنشا ىنتىماقتاستىق پەن پىكىر الماسۋ الاڭىنا اينالدىرۋدى ۇسىنادى جانە سونىڭ نەگىزىندە ايماقتىق قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسىن ازىرلەۋدە, دەدى قىتاي توراعاسى. ول ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەسكە مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ وتىرىسىن ءجيى ۇيىمداستىرۋدى, ونىڭ حاتشىلىعىنىڭ قىزمەتىن كەڭەيتۋدى, فورۋم اياسىندا قورعانىس سالاسىنداعى كونسۋلتاتسيا مەحانيزمىن قۇرۋدى, بارلىق 5 سالا بويىنشا, ياعني ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق, گۋمانيتارلىق, اسكەري-ساياسي, جاڭادان تۋعان سىن-قاتەرلەرمەن كۇرەس ماسەلەسىن, سەنىم شارالارىنىڭ ورىندالۋىن باقىلايتىن جۇمىس توبىن قۇرۋدى العا تارتتى.
قىتاي باسشىسى, سونىمەن قاتار, اوسشك-ءنىڭ ينكليۋزيۆتىلىگى مەن اشىقتىعىن ارتتىرۋ, باسقا ايماقتىق جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ءوزارا ىقپالداستىعىن تەرەڭدەتۋ قاجەتتىگىن ۇسىندى. سي تسزينپين «ءۇش زۇلىمدىقپەن» – تەرروريزم, ەكسترەميزم جانە سەپاراتيزممەن كۇرەستە ءجيى ءتاجىريبە الماساتىن ىقپالداستىق مەحانيزمى, ياعني ازيا ەلدەرىنىڭ ارنايى قىزمەتتەر فورۋمى مەن جىلدام ارەكەت ەتۋ ورتالىعى كەرەكتىگىن جەتكىزدى.
سامميتتە بۇدان ءارى قازاقستان پرەزيدەنتى, اوسشك يدەياسىنىڭ اۆتورى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ءسوز كەزەگى ۇسىنىلدى. مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە الدىمەن سامميتتى الەمنىڭ كەرەمەت مەگوپوليس قالالارىنىڭ ءبىرى – شانحايدا وتكىزىپ وتىرعان قىتاي باسشىسىنا العىسىن جەتكىزدى. ودان سوڭ ءوزىنىڭ اوسشك باستاماسىن ويداعىداي ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋعا بارىنشا ىقپال ەتىپ, ۇيىمنىڭ جۇمىسىنا ۇلەس قوسقان تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇلگە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
قازاقستان پرەزيدەنتى كەلەسى كەزەكتە اوسشك يدەياسىن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسىندا جاريالاعان ساتتەن بەرى بيىل 22 جىل جانە ونىڭ ءىس جۇزىندەگى قىزمەتى باستالعانىنا 12 جىل تولاتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, ول ەلەۋلى جۇمىستار اتقارعان تۇركيا تاراپىنىڭ كەڭەستەگى قىزمەتىنە العىسىن ءبىلدىردى.
بيىلعى ءسامميتتىڭ تاريحتاعى ەڭ ساليقالى جيىن بولۋىنىڭ نىشاندىق ءمانى بار. ول 26 مۇشە مەملەكەتتىڭ, 7 بايقاۋشى مەملەكەتتىڭ, 4 حالىقارالىق ۇيىمنىڭ, سونداي-اق, فورۋم قوناقتارىنىڭ باسىن قوستى. بۇگىن كاتار جانە بانگلادەش اوسشك-ءنىڭ تولىققاندى مۇشەلىگىنە ءوتتى. ولاردىڭ قوسىلۋى فورۋمىمىزدىڭ شەكاراسى مەن گەوگرافياسىن ايتارلىقتاي كەڭەيتتى. بولاشاقتا وعان ءبىزدىڭ قۇرلىقتىڭ وزگە مەملەكەتتەرى دە قوسىلادى دەپ ويلايمىز, دەدى قازاقستان باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاڭا قاۋىپتەر مەن سىن-قاتەرلەردىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى الەمدىك قۇرىلىمداعى كەيىنگى كەزدەرى بايقالىپ وتىرعان تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە نازار اۋداردى. بۇل جاعداي ءبىزدىڭ فورۋمنىڭ قاجەتتىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى, سونداي-اق, ءبىزدەن بارىنشا ىنتىماقتى بولۋدى, اوسشك ماقساتتارى مەن ءمىندەتتەرىن ساپالى جۇزەگە اسىرۋدى تالاپ ەتەدى. اسكەري-ساياسي سالاداعى سەنىم شارالارى تۇجىرىمداماسىن قابىلداۋ ءالى دە ماڭىزدى دەپ سانايمىن. لاڭكەستىكتى جويۋ جانە وركەنيەتتەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋعا ىقپال ەتۋ تۋرالى اوسشك دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ وسى باعىتتاعى العاشقى بىرلەسكەن قادام بولدى. قازاقستان اوسشك مەن شىۇ اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلۋىن قۇپتايدى, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
قازاقستان باسشىسى ازيا حالىققا مەيىرىمدىلىك پەن بىرلىك قۇندىلىعىن سىڭىرەتىن بارلىق ءداستۇرلى دىندەردىڭ بەسىگى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە, ازيا ءوڭىرى يادرولىق قارۋى بار جانە ءوز اسكەري الەۋەتىن بەلسەنە ارتتىرىپ وتىرعان مەملەكەتتەر مەيلىنشە كوپ شوعىرلانعان ايماق بولىپ سانالاتىنىنا نازار اۋداردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ قۋاتى جاعىنان الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپقانىن, قازىرگى كەزدە يادرولىق قارۋعا قارسى جاھاندىق قوزعالىسقا بەلسەنە اتسالىسىپ وتىرعانىن قاپەرگە سالدى. قازاقستان پرەزيدەنتى, سونداي-اق, توپتىق ويلاۋ ءۇردىسىنىڭ ساقتالىپ وتىرعانىنا, ەلدەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا سەنىم مەن اشىقتىقتىڭ جەتىسپەيتىنىنە توقتالدى.
بۇل بۇكىل يادرولىق تاراتپاۋ ۇدەرىسىنە ەلەۋلى نۇقسان كەلتىرىپ, سوڭعى ون جىلدا, سونىڭ ىشىندە, يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتەر اياسىندا قول جەتكەن بارلىق جەتىستىكتى تۇگەل جوققا شىعارۋى مۇمكىن. ناق وسى سەبەپتەن مەن يادرولىق قارۋسىز بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋ جونىندەگى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا ازىرلەۋدى جانە قابىلداۋدى ۇسىندىم. مەن بۇل يدەيانىڭ جاقتاۋشىسى بولدىم جانە سولاي بولىپ قالا بەرەمىن. وڭىرلىك يادروسىز ايماقتار اياسىن بۇدان ءارى كەڭەيتۋ ونى جۇزەگە اسىرۋعا جاقسى نەگىز بولادى, دەدى قازاقستان باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى ايدىڭ باسىندا «يادرولىق بەستىك» مەملەكەتتەرى ورتالىق ازياداعى يادرولىق قارۋسىز ايماق ءجونىندەگى شارتقا مۇشە ەلدەرگە كەپىلدىك بەرۋ تۋرالى حاتتاماعا قول قويعانىن ەسكە سالدى. بۇل وقيعا ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋمەن قاتار, جالپى جاھاندىق تاراتپاۋ رەجىمىندە دە ماڭىزدى بەلەس بولىپ وتىر. بولاشاقتا يادرولىق قارۋسىز مارتەبەسىن العان وزگە وڭىرلەر ءۇشىن دە وسىنداي ايماق قۇرىلادى دەپ ۇمىتتەنەمىز, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. سونىمەن بىرگە, بەيبىت اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ كەدەيشىلىكتى, جۇمىسسىزدىقتى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان ءجىتى نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن سالالارعا نازار اۋداردى. سونىڭ ءبىرى – اۋعانستانداعى احۋالدى تۇراقتاندىرۋ. ەلدەگى بيلىكتىڭ بەيبىت جولمەن اۋىسۋىنداعى ماڭىزدى قادام بولاتىن اۋعانستانداعى پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ وتكىزىلۋىن قۇپتايمىز. قازاقستان حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ سيرياداعى جاعدايدى رەتتەۋگە كۇش-جىگەر جۇمساپ وتىرعانىن قولدايدى. سولتۇستىك افريكا مەن تاياۋ شىعىس مەملەكەتتەرىندەگى جاعدايدىڭ تەزىرەك تۇراقتاندىرىلۋىن جاقتايمىز. ۋكرايناداعى بارلىق مۇددەلى تاراپتاردى ىشكى ساياسي جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىنداعى بەيبىت ۇنقاتىسۋعا شاقىرامىز, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ اوسشك قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتىنىڭ ءبىرى ەكەنىنە توقتالدى. بۇگىندە ازيا – «الەمدىك ەكونوميكانىڭ لوكوموتيۆى». الەمنىڭ ەكونوميكاسى وزىق 20 ەلى توبىنا ازيانىڭ التى ەلى كىرەدى. اوسشك مەملەكەتتەرى ۇلەسىنە الەمدىك ءىجو-ءنىڭ ۇشتەن ءبىرى تيەسىلى. ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن كوبىنە جاھاندىق ترەندتەر ايقىندايدى. ءبىز الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ جاعىمسىز سالدارلارىن ەڭسەرۋدە پارمەندى شارالار قولدانا الماعان بۇگىنگى G-8, G-20 فورماتتارى مەن وزگە دە بىرلەستىكتەردى بىلەمىز. سوندىقتان دا مەن 2012 جىلى «G-GLOBAL» باستاماسىن كوتەردىم. بۇل تۇعىرناما الەمنىڭ XXI عاسىرداعى ءىرگەلى قاعيداتتارىن قامتيدى. «G-GLOBAL» جوباسى جالپى الەمدىك دەڭگەيدە دە, وڭىرلىك دەڭگەيدە دە ءتيىمدى شەشىمدەر ىزدەستىرۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
قازاقستان باسشىسى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعانىن, ول ءۇشىن ءوڭىردىڭ بارلىق مەملەكەتىنىڭ كەشەندى كۇش-ءجىگەرى قاجەتتىگىن, سونىڭ ىشىندە, اوسشك جەلىسى بويىنشا ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىنە بايلانىستى ناقتى تەتىكتەردى ازىرلەۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ اگرارلىق سەكتور ءۇشىن دە باسقا سالالار سياقتى قولجەتىمدى كولىك جۇيەسىن قۇرۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن جانە بۇل ءۇشىن ۇلى جىبەك جولىن قايتا جاڭعىرتۋدىڭ قولايلى نەگىز بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ جىبەك جولىنىڭ ينفراقۇرىلىمدىق قورىن قۇرۋ يدەياسى اسا ماڭىزدى مانگە يە. قازاقستان ازيا قۇرلىعىنىڭ ءدال ورتالىعىندا ورنالاسقاندىقتان, ءبىز جىبەك جولى جوباسىنىڭ شتاب-پاتەرىن الماتىعا كوشىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعىمىز كەلەدى. ول ازيا مەن ەۋروپا مەملەكەتتەرىن جالعاي وتىرىپ, الەمدەگى مەيلىنشە ءىرى كولىك جۇيەسىنە اينالادى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى الەمدىك ەكونوميكانىڭ وسۋىمەن بىرگە, زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارعا قولجەتىمدىلىك ماسەلەسى بارعان سايىن وزەكتى بولىپ كەلە جاتقانىنا نازار اۋداردى. ازيا ەلدەرىندەگى ەنەرگيا رەسۋرستارى يمپورتى 2020 جىلعا قاراي 80%-عا جەتەدى. بۇل سۇرانىستار الەمدىك ەنەرگيا رەسۋرستارى نارىعىنداعى ەلەۋلى قاتىسۋشى بولىپ سانالاتىن ەلدەر سەكىلدى ءوڭىردىڭ ۇدەمەلى دامۋىنا قازاقستاننىڭ قوساتىن ۇلەسىن ايقىندايدى. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ جانە ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ ماسەلەسى الدىڭعى ورىنعا شىعادى. 2017 جىلى استانادا «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبىمەن ەكسپو حالىقارالىق كورمەسى وتەدى, دەي كەلىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى اوسشك-گە مۇشە مەملەكەتتەردى كورمە جۇمىسىنا بارىنشا بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىردى.
قازاقستان پرەزيدەنتى كەز كەلگەن ەلدىڭ ينتەگراتسيالىق تاڭداۋى – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ءماسەلەسى ەكەنىن اتاي وتىرىپ, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ءۇردىستەرىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى رەسەي جانە بەلارۋسپەن بىرگە ناق وسى تۇرعىدان قۇرادى. ەۋرازيالىق وداق ازيا مەن ەۋروپانىڭ اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتاتىن دانەكەرگە اينالادى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى ورايدا.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز ءسوزىندە اوسشك ارقاۋىندا ازياداعى قاۋىپسىزدىك جانە دامۋ ءجونىندەگى ۇيىم (اقدۇ) قۇرۋ قاجەتتىگىنە سەنىمدى ەكەنىن ءبىلدىردى. ول ەقىۇ-عا سىندارلى باسەكەلەس بولۋى ءتيىس. ءوزارا ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىك بولمايىنشا, شىعىس داستۇرلەرى مەن قۇندىلىقتارىن ەسكەرمەيىنشە, باتىس شىعىستان تىسقارى, ورنىقتى دامي المايدى, دەدى قازاقستان باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدە التى جىل بۇرىن باستالعان جاھاندىق داعدارىس ءالى كۇنگە دەيىن ەڭسەرىلمەگەنىن, ول قارجى-ەكونوميكالىق سالانى عانا ەمەس, الەۋمەتتىك-ساياسي جانە مادەني-رۋحاني سالانى دا قامتىپ, ۇلعايىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. بۇل – جۇيەلى سيپاتتاعى, بۇكىل وركەنيەتكە ورتاق داعدارىس. سوندىقتان بىزگە, ازيا ەلدەرىنە قۇرلىقتى بەيبىت تۇردە وركەندەتۋمەن ءوزىمىز اينالىسۋ قاجەت. اقدۇ بۇل ۇدەرىستەگى ماڭىزدى قۇرىلىمعا اينالا الار ەدى. اوسشك-گە مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىن وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن كەيىنگە قالدىرماۋعا شاقىرامىن, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى دوستىقتىڭ نەگىزى بولىپ سانالاتىن ءوزارا سەنىم بولاشاق حالىقارالىق ۇيىمنىڭ نەگىزگى ۇستىنىنىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ ءوتتى.
سامميتتە ءسوز سويلەۋشىلەر اوسشك-ءنى قۇرۋدىڭ باستاماشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العىستارىن ايتىپ, ۇيىمنىڭ ءوڭىر ەلدەرى اراسىنداعى كوپقىرلى ءوزارا ىقپالداستىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى تيىمدىلىگى جوعارى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
بۇگىندە اوسشك ازيا اۋماعى مەن حالقىنىڭ 90 پايىزىن قامتيتىن 26 مۇشە مەملەكەتتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىر. 8 ەل مەن 4 حالىقارالىق ۇيىم, ونىڭ ىشىندە, بۇۇ باقىلاۋشىلار مارتەبەسىنە يە. ال كەشەگى ساميتتە اوسشك قۇرامىنا, جوعارىدا ايتىلعانىنداي, كاتار مەن بانگلادەش قوسىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەسكە مۇشە مەملەكەتتەر مىنالار: اۋعانستان, ازەربايجان, قىتاي, موڭعوليا, مىسىر, ءۇندىستان, يران, يزرايل, قازاقستان, قىرعىزستان, پاكىستان, پالەستينا, كورەيا رەسپۋبليكاسى, رەسەي, تاجىكستان, تايلاند, تۇركيا جانە وزبەكستان, ال باقىلاۋشى مەملەكەتتەر: ۆەتنام, يندونەزيا, مالايزيا, جاپونيا, ۋكراينا جانە اقش.
تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, ءاۋ باستان-اق ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس شاقىرۋ تۋرالى يدەيا ءبىرقاتار ازيا مەملەكەتتەرىنەن جانە بۇۇ, ەقىۇ, امل (اراب مەملەكەتتەرىنىڭ ليگاسى) سياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردان قولداۋ تاپتى. باستامانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ازيا ەلدەرى ءسىم ساراپشىلارىنىڭ كەزدەسۋلەرى وتكىزىلدى. العاشقى كەزدەسۋ 1993 جىلى ساۋىردە ءوتتى. ەكىنشى باسقوسۋ 1993 جىلعى تامىز-قىركۇيەكتە, ال ءۇشىنشىسى 1994 جىلى قازاندا بولدى. كەزدەسۋلەرگە قاتىسۋشىلار وڭىردەگى ءتۇرلى الاۋىزدىقتاردىڭ ايماقتاعى مەملەكەتتەر تاراپىنان قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىندە ورتاق كوزقاراستار قالىپتاستىرۋعا كەدەرگى بولا المايتىنىن اتاپ ءوتىستى. ءۇشىنشى كەزدەسۋدىڭ ناتيجەسىندە كەڭەستىڭ قۇجاتتارىن دايىنداۋ مىندەتىنە كىرەتىن ارناۋلى جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى ءسامميتى 2002 جىلى ءوتتى. وعان قازاقستان, رەسەي, قىتاي, پاكىستان, تۇركيا, موڭعوليا, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە اۋعانستان باسشىلارى, ازەربايجان مەن ءۇندىستاننىڭ پرەمەر-مينيسترلەرى, يران, مىسىر (ەگيپەت), پالەستينا ءجانە ءيزرايلدىڭ وكىلەتتى رەسمي تۇلعالارى, باقىلاۋشى مەملەكەتتەر مەن ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. ال مينيسترلەردىڭ 1999 جىلى قىركۇيەكتە الماتىدا وتكەن ءبىرىنشى كەزدەسۋىندە قابىلدانعان, اوسشك-گە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى رەتتەيتىن قاعيداتتار دەكلاراتسياسى مەن الماتى اكتىسى جانە ءبىرىنشى سامميت بارىسىندا قابىلدانعان اوسشك جارعىسى – ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ ەڭ باستى قۇجاتتارى بولىپ سانالادى.
اوسشك بۇگىندە ازياداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇدەرىستەرىنە اتسالىسىپ, ءوزىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلدى ۇيىم رەتىندە تانىتىپ وتىر. ارينە, بارلىق ءىس بىردەن باستالىپ, بىردەن جۇرە قويدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولار. دەگەنمەن, كوپتەگەن كەزدەسۋلەر, كەڭەسۋلەر قورىتىندىسىندا كەڭەس جۇمىسى العا باسىپ, وعان مۇشە مەملەكەتتەر ءوز الدىنا, ايماقتىڭ وزگە ەلدەرىنىڭ تاراپىنان دا ازيا كەڭەسىنە دەگەن ىنتا-ىقىلاس كۇشەيىپ كەلەدى.
كەشە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اوسشك-ءنىڭ IV ءسامميتى اياسىندا يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى حاسان رۋحانيمەن كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ ءماسەلەلەرى, سونداي-اق, حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىندەگى وزەكتى تاقىرىپتار تالقىلاندى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ يرانمەن ءاردايىم ءوزارا ءتيىمدى جانە جەمىستى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ قاعيداتىن ۇستانىپ كەلگەنىن اتاپ ءوتتى.
ءوز كەزەگىندە ح.رۋحاني قازاقستان يران ءۇشىن جاقىن كورشى ءارى ماڭىزدى ەل ەكەنىنە توقتالدى جانە قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران تەمىرجولى ەكىجاقتى ساۋدا قارىم-قاتىناسىنىڭ دامۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەپ ۇمىتتەنەتىنىن اتاپ كورسەتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اوسشك ءىV سامميتىنىڭ سوڭىندا ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وتكەن بىرلەسكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا قاتىستى. قازاقستان پرەزيدەنتى اوسشك توراعالىعىنا قىتايدىڭ كىرىسۋىنە بايلانىستى قحر ءتوراعاسى سي ءتسزينپيندى قۇتتىقتادى, سونداي-اق, ءسامميتتى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن العىس ايتتى.
قحر توراعالىعىمەن وتكەن كەزەكتى سامميت ءبىزدىڭ ماقساتتارىمىزدىڭ ءبىر ەكەندىگىن تاعى دا ايعاقتادى جانە اوسشك-ءنى ءمۇلدە جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. ۇنقاتىسۋدى بۇدان ءارى تەرەڭدەتۋگە نيەتتى ەكەنىن كورسەتتى. ءبىزدىڭ فورۋمنىڭ شەكاراسى ازيا قۇرلىعىنىڭ اۋقىمدى بولىگى مەن حالقىن قوسا قامتىپ جاتىر. بۇل يدەيانى مەن 22 جىل بۇرىن, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسىندا العاش رەت جاريالادىم جانە سوڭعى 12 جىلدا اوسشك تولىققاندى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بيىلعى سامميت ەڭ ساليقالى جيىن بولدى, بۇل ازيانىڭ وركەندەۋىنە قىزمەت ەتەتىن ناقتى تەتىك رەتىندە وعان دەگەن قىزىعۋشىلىق تۋىنداپ وتىرعانىن كورسەتەدى. فورۋم كەڭىستىگى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىققا ۇلەس قوسقىسى كەلەتىن جاڭا مۇشەلەردىڭ قوسىلۋى ارقىلى بۇدان ءارى دە كەڭەيە تۇسەتىندىگىنە سەنىمدىمىن, دەدى قازاقستان باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ اوسشك قۇرىلعاننان بەرى قول جەتكىزىلگەن قوماقتى ناتيجەلەرگە دە توقتالدى. الماتىدا فورۋم حاتشىلىعىن قۇرۋ – نەگىزگى جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ءبىرى. وسى ءساتتى پايدالانا وتىرىپ, حاتشىلىقتىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەرى مەن ساراپشىلارعا سامميتتىڭ دايىندىق جۇمىستارىن اتقارعانى ءۇشىن ريزاشىلىق بىلدىرگىم كەلەدى. جۇمىس ورگانىن قۇرۋ ۇنقاتىسۋ الاڭىن تولىققاندى حالىقارالىق ينستيتۋتقا اينالدىرۋدىڭ باسى بولدى. سەنىم شارالارى كاتالوگىن قابىلداۋ ارقىلى ءبىز كەڭەستىڭ مانداتىن ايقىنداي الدىق. اتاپ ايتقاندا, اسكەري-ساياسي, ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە ادامي ولشەمدەردە ۇدەمەلى جانە جەمىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. بۇگىن اوسشك مەن شىۇ اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. ول بەدەلدى ءارى قاجەت ەكى قۇرىلىمنىڭ كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرۋعا باعىتتالعان, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
قازاقستان باسشىسى IV سامميتتىڭ باستى قورىتىندىسى رەتىندە فورۋمدى بۇدان ءارى دامىتۋعا جانە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءتيىمدى ءىس-قيمىلىنا باعىتتالعان اوسشك شانحاي دەكلاراتسياسى قابىلدانعانىن اتاپ ءوتتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ شانحايداعى سامميت كەڭەس تاريحىندا عانا ەمەس, قازاق-قىتاي قاتىناستارىنىڭ جىلناماسىنداعى ايتۋلى وقيعا بولعانىن ايرىقشا ايتتى.
مەن وسى كۇندەرى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا مەملەكەتتىك ساپار جاسادىم. ءبىزدىڭ كەلىسسوزدەرىمىزدىڭ قورىتىندىسى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستارىمىزدى مۇلدە جاڭا دەڭگەيگە شىعاردى. وسى فورۋمنىڭ باستاماشىسى رەتىندە قازاقستان اوسشك-دەگى قىتايدىڭ ءتوراعالىعىنا ايرىقشا ءۇمىت ارتاتىنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. قحر توراعاسىنىڭ ازيا قاۋىپسىزدىگىنىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى مەن جىبەك جولىنىڭ توڭىرەگىندە «ەكونوميكالىق بەلدەۋدى» دامىتۋ تۋرالى ۇسىنىسى – بارلىق مەملەكەتتەردىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىن, الىستى كوزدەگەن ماڭىزدى باستاما. تابىستارىمىزدى ەسەلەۋ, سونداي-اق, «بىرلىگىمىزدى ارالۋاندىعىمىزدان ىزدەۋدى» جالعاستىرۋ ءۇشىن بەيجىڭ ۇلكەن الەۋەتكە يە بولىپ وتىر, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى اوسشك-ءنى ازياداعى قاۋىپسىزدىك جانە دامۋ ۇيىمىنا ترانسفورماتسيالاۋ جونىندە ۇسىنىس ايتقانىن ەسكە سالدى. سونداي-اق, كەڭەس نەگىزىندە پارمەندى ازيالىق وڭىرلىك ۇيىم قۇرۋ ءۇشىن قىتايدىڭ بار كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىراتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. سوعان وراي, مەملەكەت باسشىسى فورۋمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىن وڭىرلىك جانە جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە ۇجىم بولىپ قارسى تۇرۋ تەتىگىن قالىپتاستىرۋدى كەيىنگە قالدىرماۋعا شاقىردى. ويتكەنى, بۇل ەلدەردىڭ ورنىقتى دامۋى مەن حالىقتاردىڭ وركەندەۋى ءۇشىن جاسالعان تاريحي قادام بولماق.
ءوز سوزىندە قحر توراعاسى سي تسزينپين سامميت بارىسىندا ازياداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ ەڭ وزەكتى جانە كوكەيكەستى ماسەلەلەرى جونىندە تەرەڭ پىكىر الماسىلىپ, اوسشك-ءنى ودان ءارى دامىتۋ جايى تالقىلانعانىن ايتتى. ءبىز ءتۇرلى سالالارداعى سەنىم شارالارىن ازىرلەۋ جانە جۇزەگە اسىرۋداعى ۇيىم قول جەتكىزگەن پروگرەستى جانە ونىڭ 20 جىلدان استام ۋاقىت ىشىندەگى ازياداعى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسىن جوعارى باعالايمىز. كەڭەستىڭ ءوز ارتىقشىلىقتارى بار جانە ول ازياداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە ۇلكەن ءرول اتقارا وتىرىپ, وركەنيەتتەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋ ءۇشىن ناقتى نەگىزگە يە بولدى دەپ ويلايمىز. ءبىز قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇيىمنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا قوسقان ايرىقشا ۇلەسىن جوعارى باعالايمىز, دەدى قحر توراعاسى.
تۇركيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى احمەت داۆۋتوعلۋ قحر توراعالىعى اوسشك قىزمەتىنىڭ جاڭا پاراعىن اشادى دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
اوسشك-ءنىڭ كەزەكتى IV سامميتى كەڭەسكە قاتىسۋشى ەلدەر باسشىلارى مەن حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ قۇرلىقتاعى ىنتىماقتاستىق پەن سەنىم شارالارىنا اسا مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىرعانىن ايعاقتاپ بەردى. جانە دە قازاقستان باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان فورۋمنىڭ سالماعى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتا ءتۇسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتتى.
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان» – شانحايدان (قىتاي).
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
