الماتىدا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىندە «قازىرگى حالىقارالىق قاتىناستارداعى اوسشك ءرولى» تاقىرىبى اياسىندا دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى الماتىداعى وكىلدىگىنىڭ قولداۋىمەن وتكەن جيىن بارىسىندا ساراپشىلار ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى ىقپالدى ينستيتۋت دارەجەسىنە جەتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. استانادا وتەتىن VI سامميت قارساڭىندا ۇيىمداستىرىلعان ءىس-شاراعا ەلىمىزدىڭ جانە شەتەلدىك ديپلوماتيا ميسسياسىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا الماتى قالاسىنداعى ءسىم وكىلدىگى ساياسي-ىنتىماقتاستىق باسقارماسىنىڭ باسشىسى الماشا ارەنوۆا: «ازيا قۇرلىعىندا سەنىم تەتىكتەرىن قۇرۋ يدەياسى 1992 جىلى ايتىلعان بولاتىن, سودان بەرى اوسشك ازيا قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ توراعالىق ەتۋى اياسىندا كەڭەستى وڭىرلىك ۇيىمدى ترانسفورماتسيالاۋ ماڭىزدى ءارى اوسشك قىزمەتىن ديالوگتىك پلاتفورماعا تۇرلەندىرۋ قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ باستى باعىتى بولىپ وتىر», دەدى.
جيىندى جۇرگىزگەن حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى دۋمان جەكەنوۆ, پرورەكتور نۇرجان ايدوسوۆ وتىرىستىڭ ءمان-ماڭىزىنا توقتالىپ, حالىقارالىق ۇيىمنىڭ جاھاندىق جاعدايداعى ميسسياسىنا توقتالدى.
ديپلوماتتار جيىنىن جالعاستىرعان بۇۇ جاھاندىق كوممۋنيكاتسيالار دەپارتامەنتىنىڭ وكىلى ۆلاستيميل سامەك اوسشك ميسسياسىنىڭ مۇشە-مەملەكەتتەر عانا ەمەس, جاھاندىق ماسەلەلەردە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتسە, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كونسۋلى تسزيان ۆەي: «جاڭا سىن-تەگەۋرىندەر الەم ەلدەرى ءۇشىن وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك, تۇراقتىلىق پەن تاتۋ كورشىلىك قاتىناستارداعى سىندارلى ديالوگتى نىعايتۋدى قاجەت ەتەدى. وسى ورايدا قىتايدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارى اوسشك تۇراقتى دامۋ مىندەتتەرىمەن سايكەس كەلىپ وتىر. قحر باسشىسىنىڭ جۋىردا قازاقستانعا ساپارى بارىسىندا ءتۇرلى سالالارداعى ىقپالداستىققا باسىمدىق بەرگەنى وسىنىڭ دالەلى», دەپ اتاپ ءوتتى. يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كونسۋلى موحسەن فاگاني كوپجاقتى كونسترۋكتيۆتى ديالوگتى قولدايتىنىن اتاپ وتسە, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كونسۋلى ابرور فاتحۋللاەۆتىڭ ايتۋىنشا, وتپەلى كەزەڭدە تۇرعان ەلدەر ءۇشىن ترانسۇلتتىق قاتەرلەر, ميگراتسيا, ءداستۇرلى قۇندىلىقتار تۇرعىسىندا ىقپالداستىق مەحانيزمدەرىن جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزى زور. تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ الماتى قالاسىنداعى ۆيتسە-كونسۋلى شەرمين تەكين, ءۇندىستاننىڭ الماتى قالاسىنداعى باس كونسۋلدىعىنىڭ كونسۋلى اميت كۋمار شارما, تاجىكستان باس كونسۋلى راۆشان بوبوحونزودا, قىرعىزستاننىڭ باس كونسۋلدىعىنىڭ كونسۋلى جۋماش اسانبەكوۆ وسى ايتىلعانداردى قۇپتاي وتىرىپ, بۇگىندە گەوگرافياسى كەڭەيىپ, قۇرلىقتىق پلاتفورماعا اينالعان كەڭەستىڭ بەيبىتشىلىكتى قولداۋ, ىنتىماقتاستىق ورناتۋ جانە دامۋ مۇددەسى تۇرعىسىنان ازيا ەلدەرىنىڭ ۇجىمدىق كۇش-جىگەرىن ۇيلەستىرۋدەگى الەۋەتىنىڭ زور ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, الداعى دامۋ ستراتەگياسىنا بايلانىستى ۇسىنىستارىمەن ءبولىستى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىندا ازيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ, ونىڭ ىشىندە ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى قاۋىپسىزدىك پەن دامۋ بويىنشا وڭىرلىك ۇيىمعا اينالدىرۋ ارقىلى, كەشەندى تاسىلدەرىن ىزدەۋدى جانداندىرۋ مىندەتىن قويعانى بەلگىلى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بولات سۇلتانوۆ «كەڭەستىڭ ترانسفورماتسيالانۋى كونتينەنتتەگى وزگەرمەلى جاعدايدا ازيانىڭ جاڭا مىندەتتەرىن انىقتايدى» دەپ اتاپ ءوتتى. «وسى ورايدا اوسشك ءىس-قيمىلىنا ناقتى باسشىلىق كەرەك, ال وعان اعىمداعى گەوساياسي كونفرونتاتسيا جاعدايىندا قالاي قول جەتكىزۋگە بولادى؟» دەگەن ساۋال تاستاي وتىرىپ ساراپشى: «بۇگىندە اوسشك مۇشەلەرى اراسىندا كەلىسپەۋشىلىكتەردى ءارى الەمدەگى احۋالدى تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن جاعدايلاردى دا جوققا شىعارا المايمىز. مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ كوپشىلىگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان سىن-تەگەۋرىندەر كەزەڭىندە تۇر. ال عىلىم مەن تەحنيكا, تەحنولوگيالار دامىعان سايىن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋشى جانە دامىعان ەلدەر اراسىنداعى ايىرماشىلىق ۇلعايا بەرەدى. مۇنىمەن قوسا پاندەميا, COVID-19, كليماتتىڭ وزگەرۋى, دەموگرافيالىق ديسپروپورتسيالىق ماسەلەلەر تاعى بار» دەدى.
«قازاقستان اوسشك باستاماشىسى بولا وتىرىپ, ونىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە كۇش سالىپ كەلەدى», دەپ اتاپ ءوتتى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قۇرالاي بايزاقوۆا. بۇگىندە كەڭەس جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ مەن قۇقىقتىق نەگىزدەرىندە قازاقستاندىق ديپلوماتتاردىڭ ۇلەسى زور. اوسشك ازياداعى كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءۇشىن ديسكۋسسيا الاڭى بولىپ تابىلادى. «ازيا ساياسي-ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا بىركەلكى ەمەس. كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن ايماقتىق كەلىسپەۋشىلىكتەر, رەتتەلمەگەن جاعدايلار بار. بۇگىندە كونتينەنتتە ءدىني ەكسترەميزم, تەرروريزم, ەسىرتكى تاسىمالى, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك سىندى جاڭا ەلەمەنتتەر پايدا بولدى. داۋلى ماسەلەلەردە كونسترۋكتيۆتى كەلىسسوزدەردى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى وزەكتى. سوندىقتان اوسشك باستاماسىمەن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قۇرۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. وسى ورايدا حالىقارالىق تاجىريبەلەردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, الدىن الۋ شارالارىن دامىتۋ قاجەت. بۇگىندە اوسشك سىرتقى ساياساتتاعى الەۋەتى تولىققاندى پايدالانىلماي وتىر. سوندىقتان مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ گەوگرافيالىق ارتۇرلىلىگى قالىپتاسقان گەوساياسي جاعدايدا ۇجىمدىق قىزمەتكە بارىنشا بەيىمدەلۋ كەرەك», دەدى ساراپاشى.
«كونە وركەنيەتتەر بەسىگى سانالاتىن ازيا قارقىندى ساياسي-ەكونوميكالىق ۇردىستەردى باستان وتكەرۋدە. باسقا كونتينەنتتەرمەن سالىستىرعاندا ازيادا مۇشە-مەملەكەتتەردى, قاۋىپسىزدىك جانە بىرلەسكەن دامۋ شارالارىن قامتيتىن ۇيىم جوق. سوندىقتان ازيادا بارشامىزدىڭ باسىمىزدى بىرىكتىرەتىن ويىن ەرەجەسى كەرەك» دەدى قسزي باس ساراپشىسى بولات اۋەلباەۆ. «ايماقتا ينفراقۇرىلىم قيىنداپ, ءبىر-بىرىنە تاۋەلدىلىك كۇشەيىپ وتىر. ترانسپورت, لوگيستيكا, اقپاراتتىق قۇرىلىم دامۋدا. وسى ورايدا تىلىنە, دىنىنە, كونفەسسسياارالىق, مادەني ايىرماشىلىقتارعا قاراماستان مۇشە-مەملەكەتتەر جاقىنداي ءتۇسۋى قاجەت. بۇگىندە تۇركيادان جاپونياعا دەيىنگى ءتۇرلى-ءتۇستى وركەنيەتتەر سپەكترىنىڭ ساياسي جۇيەسىنە زەر سالاتىن بولساق, بارلىق ەلدەر زاماناۋي تۇرعىدا ءومىر سۇرگىسى كەلەدى. سوندىقتان ازيا ديالوگىنەن ايماقتاعى اۋقىمدى قاۋىپسىزدىكتىڭ كونتۋرىن كورىپ وتىرمىز. ال ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولى كوپ قىرلى ءارى وڭاي شارۋا ەمەس. سوندىقتان ەرىكتى جاۋاپكەرشىلىك الاتىن امبەباپ جۇيە تۇزە وتىرىپ ءارى ازيانىڭ كوپتەگەن ەلدەرى جاھاندانۋ جاعدايىنا بەيىمدەلۋمەن قاتار ساياسي جانە ەكونوميكالىق ۇردىسكە بەلسەندى كىرىگۋى كەرەك. وسىلايشا مۇشە-مەملەكەتتەر وزدەرىنە ەرىكتى تۇردە مىندەتتەمە الا الادى», دەدى ساراپشى.
دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسقان ساراپشىلار مارا گۋبايدۋللينا, مالىك اۋعان, رۇستەم قۇرمانعوجين, اقمارال باتالوۆا, مۋنيرا ارتىقبەكوۆا اوسشك اياسىندا قاۋىپسىزدىك تەتىكتەرىنىڭ, ساۋدا جانە سانكتسيالىق سوعىستار, ازيا كونتينەنتىندەگى سەنىم شارالارى جۇيەسىن دامىتۋ, داۋلى ماسەلەلەر بويىنشا سىندارلى كەلىسسوزدەردى قامتاماسىز ەتۋ, تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىلدىڭ بىرلەسكەن جۇيەلى تاسىلدەرىن جانە اوسشك ەلدەرىنىڭ اۋماعىندا قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ تەتىكتەرىن ازىرلەۋ قاجەتتىگى تۇرعىسىندا وي ءبولىسىپ, ءىس-شارا قورىتىندىسىنا سايكەس قارار قابىلدادى.
الماتى
