وسىنداي قيىندىقتاردان پسيحيكالىق اۋىتقۋ اۋرۋىنا شالدىققانداردىڭ 26 مىڭى ەسەپتە تۇراتىن تۇركىستان وبلىستىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعىنىڭ باسشىسى ءامىرحان سالىمبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى ەل ىشىندە ناۋقاستار كوبەيگەن. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر بويىنشا پاندەميا جاعدايىنان كەيىن پسيحياترلارعا سۇرانىس ارتقان. دەسە دە پسيحيكالىق اۋىتقۋشىلىقتارى بار اۋرۋلار سانى ازايماي تۇر. اتالعان اۋرۋدىڭ 39,9 پايىزى اقىل-وي كەمىستىگى بولسا, 27,9 پايىزىن شيزوفرەنيا سىندى ءتۇرلى پسيحيكالىق بۇزىلىستارى بار اۋرۋلار قۇرايدى. وسى ماسەلە جۋىردا تۇركىستان قالاسىندا وتكەن دۇنيە ءجۇزى پسيحياترلارىنىڭ حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسىندا كەڭىنەن تالقىلاندى.
«پسيحيكالىق دەنساۋلىق. زامانىمىزدىڭ جاڭا سىن-قاتەرلەرى» اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياعا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ قازاقستانداعى وكىلدىگى, بۇۇ ەسىرتكى جانە قىلمىس جونىندەگى باسقارماسى, دۇنيەجۇزىلىك پسيحياترلار قاۋىمداستىعى, ازەربايجان, بەلارۋس, قىرعىزستان, رەسەي, تۇركيا, وزبەكستان ەلدەرىنىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىق قىزمەتىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
كونفەرەنتسيادا پسيحيكالىق دەنساۋلىق, ونى ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ, ەمدەۋدى ۇيىمداستىرۋ, تاۋەلدىلىك, پسيحولوگيالىق كومەك جانە باسقا دا ماسەلەلەر تالقىلاندى. بىلىكتى كاسىبي ماماندار تاجىريبەلەرىمەن ءبولىسىپ, شەبەرلىك ساعاتتارىن وتكىزدى. سونداي-اق قاتىسۋشىلار تۇركىستان وبلىسىنىڭ قوعامدىق دەنساۋلىق باسقارماسىنا قاراستى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقىعىنداعى «وبلىستىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعى» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورنىندا بولىپ, جۇمىسىمەن تانىستى. اتالعان ورتالىقتا ەڭبەكپەن ەمدەۋ ىسىنە باسا نازار اۋدارىلعان. اعاش شەبەرحاناسىنا باس سۇققان كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارى پاتسيەنتتەردىڭ قولىنان شىققان دومبىرا, شاحمات تاقتاسىنان باستاپ, كۇندەلىكتى تۇرمىسقا قاجەتتى قولونەر زاتتارىن كورىپ, تاڭدانىستارىن جاسىرمادى. تىگىن تسەحىنا كىرگەندە دە دەنى ساۋ ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن بۇيىمداردى كەزدەستىردى.
«جۇيكە جۇيەسىن تىنىشتاندىراتىن ءدارى-دارمەك قابىلداعان پاتسيەنتتەرگە قوزعالىس كوبىرەك قاجەت», دەيدى ورتالىق دارىگەرلەرى. زاماناۋي دەنە شىنىقتىرۋ اپپاراتتارىنىڭ ءتۇر-ءتۇرى تۇرعان بولمەگە پاتسيەنتتەر كۇنىگە ءبىر ءسات كەلىپ, دەنە شيراتادى. ولاردى باقىلاپ, دۇرىس جاتتىعۋ جاساۋعا بەيىمدەيتىن مامان دا بار. بالالار بولىمشەسى پاتسيەنتتەردىڭ وي-ءورىسىن كەڭەيتىپ, دامىتاتىن بۇيىمدارعا تولى. مونتەسسوري ادىسىمەن جۇمىس ىستەيدى. ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قوناقتارعا 6-12 جاس ارالىعىنداعى بالالار دۇنيەتانىمىن جۇيەلەيتىن جاڭارتىلۋ ۇستىندەگى كابينەتتىڭ جۇمىسىن, ماقساتىن ايتىپ تانىستىردى. ورتالىق باسشىسى ءامىرحان مولداحان ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن وسىنداي جۇيەلى جۇمىس ناتيجەسىندە اۋىتقۋ اۋرۋلارىنىڭ قايتالانۋى 3 ەسەگە دەيىن ازايدى. قۇجات اينالىمى دا تولىعىمەن تسيفرلاندىرۋعا كوشكەن. پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعى جالپى 725 توسەكتىك ورىندى ستاتسيونار مەن كۇنىنە 120 كەلۋشىگە ارنالعان كونسۋلتاتسيالىق-دياگنوستيكالىق بولىمشەدەن تۇرادى. شىمكەنت قالاسى مەن تۇركىستان وبلىسىنىڭ تۇركىستان, كەنتاۋ, سارىاعاش قالالارىندا فيليالدارى جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار اۋدان ورتالىقتارىندا 19 پسيحياتريالىق كابينەت پسيحوبەلسەندى زات پايدالانباي پسيحيكالىق جانە مىنەز-ق ۇلىقتىق اۋىتقۋلارى بار ادامدارعا مەديتسينالىق كومەك كورسەتەدى.
ماماندار ءتۋابىتتى اۋرۋلاردان باسقاسىنىڭ ءبارى جازىلاتىنىنا سەنىمدى. تەك ۋاقتىلى دۇرىس دياگنوز قويىپ, ەمدىك شارالارىن ۇزبەي قابىلداۋ قاجەت. «كوبىندە بالاسى ما, تۋىسى ما ساندىراقتاي باستاسا, مۇسىلماندار قازاقشىلىققا سالىنىپ, مولداعا اپارادى, دەم سالدىرۋعا ۇمتىلادى. كەيبىرەۋلەر ءتاۋىپ اتاۋلىعا سەنبەسە دە وسىدان ايىعىپ كەتەر دەگەن ەكىۇشتى ۇمىتپەن بارادى. ول بىرەۋگە شيپا بولعانىمەن, ەكىنشىسىنە جاردەم بولمايدى. اسقىنىپ كەتكەن سوڭ بارىپ ەم قونبادى دەپ جىلارمان حالدە پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعىنىڭ ەسىگىن قاعادى», دەگەن باسشى ادامداردىڭ بۇلاي قاتەلەسكەنىن قالامايدى.
مامانداردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ءتۋابىتتى اقىل-ەسىندە كەمتارلىق, تۇقىمقۋالاۋشىلىق دەرتى بارلار بالا كۇنىنەن باستاپ وسى ورتالىققا كەلىپ, جاتىپ, ەمدەۋ كۋرستارىنان ءوتىپ تۇرادى. وبلىستىق ەمدەۋ مەكەمەسى بولعاسىن شالعاي اۋىلداردان كەلەدى. سوڭعى جىلدارى امبۋلاتورلىق ەمدىك شارالارعا كوبىرەك كوڭىل بولىنۋدە ەكەن. نەگىزىنەن ورتالىققا ناۋقاستار جەدەل جاردەم كولىگىمەن, پوليتسيامەن, تۋىسقاندارىنىڭ الىپ كەلۋىمەن, دارىگەرلىك جولدامامەن جەتكىزىلەدى. ولار جاتىپ ەمدەلگەننەن كەيىن ۇيلەرىنە قايتار كەزدە جەرگىلىكتى ەمحاناسىنداعى پسيحياتر دارىگەرىنە سول كۇنى اقپارات بەرىلەدى. ءبىزدىڭ قوعامدا دارىگەر جۇيكەسىنە سالماق تۇسكەن پاتسيەنتىنە «پسيحولوگكە قارالىڭىز» دەسە, ونىڭ جاۋابى دايىن, «مەن جىندى ەمەسپىن!» دەپ قارسىلىق تانىتادى. ويتكەنى سانامىزدا پسيحولوگكە ەسى اۋىسقان ادام قارالادى دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعىنىڭ اۋماعىنا كىرگەندەردىڭ اراسىندا «مەنى بىرەۋ كورىپ قويمادى ما ەكەن؟ تانيتىن ادام كورسە, جىندى ەكەن دەپ ويلار» دەپ قۋىستانىپ, تىعىلىپ كەلەتىندەر دە كەزدەسەدى.
«نەگىزىندە دامىعان ەلدەردىڭ ءار وتباسىنىڭ پسيحياتر دارىگەرى, پسيحولوگى بولادى. بىزدە ءدال سولاي بولماسا دا جەرگىلىكتى تىركەلگەن ەمحاناڭىزداعى پسيحولوگ, پسيحياتر, پسيحوتەراپەۆت ماماندارعا جىلىنا ءبىر رەت بولسا دا قارالىپ تۇرعان دۇرىس. «مەن ساۋمىن» دەگەن ادامنىڭ ءوزى دارىگەر تەكسەرۋىنەن ءوتىپ تۇرۋعا ءتيىس. پسيحوتەراپەۆتتەن قاشپاۋ كەرەك», دەيدى ءا.سالىمباەۆ.
دۇنيە ءجۇزى پسيحياترلارىنىڭ حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – پسيحيكالىق اۋىتقۋلارى بار ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جانە الەۋمەتتىك قىزمەتىن ولاردىڭ الەۋمەتتىك يەلىكتەن كەتۋىن جەڭۋ ارقىلى جاقسارتۋ.
جيىندا پسيحوالەۋمەتتىك وڭالتۋ ماسەلەسى دە ايتىلدى. بۇل جۇمىستى پسيحياترلار, پسيحوتەراپەۆتتەر, پسيحولوگتەر, الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر جانە ەڭبەك تەراپياسى نۇسقاۋشىلارى بار كوپسالالى توپ جۇزەگە اسىرادى. كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارى تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسقان ورتالىق مىسالىندا ايتار بولساق, وڭالتۋ كۋرسى 30 كۇننەن 90 كۇنگە دەيىنگى ارالىقتى قۇرايدى. وڭالتۋ بارىسىندا ورتالىق ماماندارى ەڭبەك داعدىلارىن يگەرۋ جانە ودان ءارى جۇمىسقا ورنالاسۋ ماقساتىندا پسيحوالەۋمەتتىك توپتىق جانە جەكە ترەنينگتەر, جەكە كونسۋلتاتسيالار, ەڭبەك تەراپيالارىن وتكىزەدى. پسيحيكالىق وڭالتۋ بولىمشەلەرىندە پاتسيەنتتەر اعاش تسەحىندا شەبەرلەرمەن تۇرمىستىق بۇيىمدار جاساسا, كوركەمدىك, تىگىن, قولونەر تسەحتارىندا دا ەڭبەكتەنىپ, وزدەرىنە قاجەتتى كوپ نارسە ۇيرەنەدى. ءتىپتى مۇندا جىلىجاي دا قولعا الىنعان. شىمكەنت بولىمشەسىندە ەمدەلۋشىلەر اشىق الاڭدا ءتۇرلى كوكونىستەر وسىرسە, سارىاعاش بولىمشەسىندە جىلىجايدا ەڭبەك ەتۋگە بولادى. وسىنداي ەڭبەكپەن ەمدەۋ ناتيجەسىندە وبلىستىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعى قاجەتتى باقشالىق ونىمدەرمەن جانە تۇرمىستىق بۇيىمدارمەن, ءتىپتى پاتسيەنتتەر ەڭبەكاقىمەن دە قامتىلادى. وبلىستىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعىنىڭ جۇمىسىمەن ءجىتى تانىسقان, ارنايى بارىپ ارالاپ كورگەن شەتەلدىك قوناقتار قولعا الىنعان ناتيجەلى ىستەردى وڭ باعالادى.
ايتا كەتەلىك, ءۇش كۇنگە جوسپارلانعان ماڭىزدى جيىندى تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن رەسپۋبليكالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى, س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى, پسيحيكالىق دەنساۋلىق سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ماماندار قاۋىمداستىعى جانە قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى ۇيىمداستىردى.
تۇركىستان
