ەڭ الدىمەن احۋن دارەجەسىنىڭ سالماعىنا توقتالىپ وتەلىك. ەرتەدەن جەتكەن «قىرىق مولدانىڭ قاسيەتى ءبىر ماقسۇمنان, ال قىرىق ماقسۇمنىڭ ءىلىمى ءبىر احۋننىڭ بويىنان تابىلعان» دەگەن ءسوز ءدىني لاۋازىم يەلەرىنىڭ اعارتۋشىلىق سالاداعى ورنىن ايقىنداپ تۇر. سىر بويىنداعى وسىنداي عۇلامالاردىڭ ءبىرى 1848 جىلى دۇنيە ديدارىنا كەلىپ, 74 جاسىندا ومىردەن وزعان تاپال احۋن (نۇرمۇحاممەد) قادىر ۇلى.
قازىرگى سىرداريا اۋدانىنداعى شىركەيلى اۋىلى اۋماعىندا تۋعان ول ءبىلىمدى حورەزمدە الادى. كەيىننەن اۋىلىنا 2 مەشىت سالدىرىپ, زامان اعىمىنا وراي شاكىرتتەرىنە ورىس ءتىلىن قوسا وقىتقان. سىر بويىنداعى يسلام اعارتۋشىلارىنىڭ كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ءبىرى سانالعان احۋننان سيرەك كەزدەسەتىن 40-قا جۋىق كىتاپ قالعان. سولاردىڭ ىشىنەن مۋزەي ماماندارىنىڭ نازارىنا ەكى كىتاپ ەرەكشە ءىلىنىپ وتىر. ونىڭ العاشقىسى «احتاري-كابير» سوزدىگى. بۇل ەڭبەك 1545 جىلى كۋتاحيا قالاسىندا جازىلىپ, ارابتىڭ 40 مىڭ ءسوزى تۇركى تىلىنە اۋدارىلعان. العاش رەت 1826 جىلى ىستانبۇلداعى باسپاحانادا باسىلعان. ال احۋننان قالعان كىتاپ 1899 جىلى قازان قالاسىنداعى يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تيپو-ليتوگرافياسىندا جارىق كورىپتى.
ەكىنشى كىتاپ «فاتاۋا الامگيار» دەپ اتالادى. شاريعات زاڭدارى, جالپى ەتيكا, اسكەري ستراتەگيا, ەكونوميكالىق ساياسات جايلى جيناقتا حاديستەر دە قامتىلعان. ەڭبەكتىڭ جارىق كورۋىنە موعول يمپەرياسىنىڭ پاديشاحى, اتاقتى مۇحاممەد مۇحيۋددين اۋرانگزەب الامگير زور ىقپال جاساعان. ءوز باسقارۋىنداعى مەملەكەتتى كۇشەيتىپ, مۇمكىندىگىن ارتتىرعان قۋاتتى بيلەۋشى اۋرانگزەب الامگير اتاقتى ءتاج-ماحالدى سالدىرعان جاقان شاح پەن مۇمتاز ماحالدىڭ ءۇشىنشى پەرزەنتى.
تاريحي دەرەكتەردە بۇل ەڭبەكتى پاديشاح يسلام زاڭدارىن جەتىك بىلەتىن 500 ساراپشىنىڭ باسىن قوسىپ دايىنداتتى دەگەن دەرەكتەر بار. بۇكىل موعول يمپەرياسىندا سوت قۇقىعىنىڭ نەگىزى بولعان كىتاپتى كەيىن ءۇندىستاندى وتارلاعان اعىلشىندار «مۇحاممەدتىڭ زاڭى» دەپ اتاعان.
بۇل كىتاپتاردى تاپال احۋن جەرگىلىكتى جەردە ءدىني-اعارتۋ جۇمىستارىنا پايدالانعان.
ال 1837-1928 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن ءالىباي احۋن قوسقۇلاق ۇلى سىرداعى سارىقۇم دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. اۋەلى اۋىل مولدالارىنان, كەيىننەن وراز احۋننان ءدارىس الىپ, حورەزمدەگى ءدىني مەدرەسەنى ءبىتىرىپ كەلگەسىن سارىقۇمدا حالىقتى جيىپ, مەشىت سالعان.
ەل اۋزىنداعى دەرەكتەردە بالالارىن وقىتقان احۋنعا ريزا بولعان نوعاي دەگەن كىسى ءۇش ديىرمەن تارتۋ ەتكەندىگى ايتىلادى. بۇگىنگى كۇنى قول ديىرمەن ۇرپاقتارىندا ساقتالسا, جەل ديىرمەن احۋن جەرلەنگەن قورىمعا جاقىن جەردەگى بۇزىلعان مەشىت جانىنا قۇرىلعان.
– عۇلامانىڭ كىتاپتارى مەن قولجازبالارى قارماقشى اۋدانىنداعى احۋننىڭ قاراشاڭىراعى بولىپ سانالاتىن اجماعانبەت بالاسى ابدۋلعازيمنىڭ قولىندا ساقتالىپ تۇر. ونعا جۋىق كىتاپتىڭ اراسىندا جاقسى ساقتالعانى «مۋحتاسار-ۋل-ۋيكايا في ماسايل-ال-حيدايا». اۆتورى بۇقارا قالاسىندا ءومىر سۇرگەن اتاقتى عۇلاما ۋبەيدۋللاح يبن ماسۋد بين ماحمۋد بين احماد ال-ماحبۋبي. حانافي ءمازھابى بويىنشا مۇسىلمانداردىڭ كۇندەلىكتى ءومىر ءسۇرۋ ەرەجەلەرى باياندالعان كىتاپ 49 بولىمنەن تۇرادى. باسقا كىتاپتار, قولجازبالار ءالى دە تولىققاندى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. جالپى, سىر وڭىرىندە 50-دەن استام احۋن, يشاندار وتكەن. ەندىگى مىندەت – سولاردىڭ اعارتۋشىلىق باعىتتاعى ەڭبەكتەرىن زەرتتەپ, ەل اراسىندا ناسيحاتتاۋ, – دەيدى «قۇندى جادىگەر» يدەياسىنىڭ اۆتورى, وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عىلىمي حاتشىسى اسحات سايلاۋ.
قىزىلوردا
