سۋرەتتى تۇسىرگەن قايرات قونىسپاەۆ
تسەزار ءپۋنيدىڭ مۋزىكاسىنا جازىلعان «گۋدۋللا – ەسمەرالدانىڭ اناسى» جانە روديون ششەدريننىڭ وڭدەۋىندەگى جورج بيزەنىڭ «كارمەن-سيۋيتا» بالەتىمەن شىمىلدىعىن تۇرگەن كەزەكتى 55-ماۋسىم مەرەكەسى كلاسسيكالىق ونەردىڭ باعاسىن بىلەتىن تالعامى بيىك كورەرمەنىن تىڭ ورنەكتەن تۇراتىن وزگەشە قويىلىممەن قاۋىشتىردى.
ۆيكتور گيۋگونىڭ ايگىلى «نوتر-دام سوبورى» رومانىنىڭ جەلىسى بويىنشا قويىلعان حورەوگرافيالىق تۋىندى جازۋشى قيالىنان تۋعان شىعارمادان بولەك شەشىمىن تاپقان. گۋدۋللا وبرازىنداعى ارۋجان بەكتاليەۆا, ەسمەرالدا رولىندەگى ايا مەلس, كاپيتان فەب – ديار اكەنەۆ, كلود فروللو – ءمادي قاسىموۆ, كۆازيمودو – الاجار قارابالاەۆ, فلەر-دە-ليس – ارۋجان وراز, گرافينيا – اننا بۋرلوۆا, قۇربىلار – دانا جەكسەنبى مەن ايىم سادۋاقاسوۆا ويناعان جارقىن بەينەلەر شىتىرمان وقيعانى جىلدام شيەلەنىستىرە ءتۇستى. ەسمەرالدا مەن فلەر-دە-ءليستىڭ وبرازىن كەيىپتەگەن ايا مەلس پەن ارۋجان وراز تۇڭعىش رەت بيلەپ تۇرسا دا, بەلگىلەنگەن ماقساتتى دۇرىس ورىنداۋ ءۇشىن بار شەبەرلىگىن سالدى. ال بۇعان دەيىن ەسمەرالدانىڭ پارتياسىندا بيلەپ كەلگەن تەاتردىڭ جەتەكشى ءبيشىسى اينۇر مۇقاشەۆا 55-ماۋسىمنىڭ جاڭا پرەمەراسىنىڭ ءبىرى «كارمەن-سيۋيتا» سپەكتاكلىندەگى كارمەننىڭ رولىنەن كورىندى.
– وزىمە بەرىلگەن ءار رولدەن ءوزىمدى كورەمىن. باستى تىك ۇستاۋ, مويىننىڭ ءيىلۋى, كوزدىڭ قيىعىمەن قاراۋ, اياقتى باپپەن باسۋ, كەربەز ءجۇرىس, بالا كۇنىڭنەن مەڭگەرگەن وسى قيمىلدىڭ ءبارىن ءوزىڭنىڭ كەزەكتى پارتياڭدا تۇرلەندىرىپ كورسەتۋ ۇلكەن ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى. مەن ءوزىمدى «كارمەنمەن» كەرەمەت ۇيلەسىمدە سەزىنەمىن, سەبەبى كارمەن – مەنىڭ ەڭ العاشقى باستى ءرولىم بولاتىن. مەنىڭ جاستىعىما قاراماستان بولات عازيز ۇلى مەن گۇلفيدا شايحىقىزى سەنىپ تاپسىرعان كارمەننىڭ رولىمەن كوپ جۇمىس ىستەدىم, كوپ تەر توگىپ جاساعان وسى كەيىپكەرىمنىڭ بەينەسىن كەرەمەت سۇيەمىن. بار ءبىلىمىم مەن ونەرىمدى سالىپ, ءار دەتالمەن ۇزاق ءارى تىڭعىلىقتى دايىندالىپ بيلەگەندىكتەن بولار, بۇل وبراز ماعان ايرىقشا قىمبات, قازىر كەيىپكەرىم وزىمە اينالىپ كەتتى.
اينۇر كارمەننىڭ پارتياسىن كوزىن جۇمىپ بيلەي بەرەتىن تاجىريبەلى ءبيشى, ال ونىڭ ساحناداعى باستى سەرىكتەسى ەلامان تيىشتىقباي حوزە بەينەسىنىڭ قىر-سىرىن ەندى مەڭگەرە باستاعان جاس, البىرت, بۋىرقانعان مىنەز يەسى. جاڭا پرەمەراداعى ەلامان ءۇشىن بۇل وبراز دا جاڭا, حوزەنى كەيىپتەگەن بيشىلەردىڭ كوشىن جالعاعان ەڭ سوڭعى جاس بۋىن وكىلى جاۋاپكەرشىلىكتى جاقسى سەزىندى. تورەادور – الان شاكەن, روك – ءاليا قوراباەۆا پارتياسىنىڭ دا ماقساتى اۋقىمدى. سپەكتاكل تەحنيكالىق جاعىنان كۇردەلى شىعارما سانالادى, سوندىقتان ارتيستيزم وتە ماڭىزدى. كورەرمەن ءبيشىنىڭ ءار قيمىل, ءار قوزعالىسىن كىتاپتان وقىپ وتىرعانداي جاقسى تۇسىنەدى. «بالەت ءتىلى بارىنە تۇسىنىكتى ەمەس» دەگەن جاڭساق پىكىر, كورەرمەن كارمەن مەن حوزەنىڭ ماحابباتى جولىندا كەزدەسكەن ساتسىزدىكتەرگە بىرگە قينالىپ, جەڭىس جولىنداعى ارەكەتتەرگە بىرگە قۋاندى. مۇندايدا بي مەن اكتەرلىك ونەردى ءبىر ارنادا توعىستىرۋدىڭ وتە قيىن ەكەنىن سەزىنبەۋ مۇمكىن ەمەس. كارمەن مەن حوزە قۇشادى ما – شىن قۇشادى, كەۋدەسىنەن كەرى يتەرە مە – تاكاپپارلىعىمەن تامساندىرادى, تۇنشىقتىرا ما – تىنىسىن تارىلتىپ تاستايدى. ءبارى دە شىن. سەندىرەدى.
– ايۋحانوۆ تەاترى ءار جاڭا ماۋسىمىن «كارمەن-سيۋيتا» سپەكتاكلىمەن اشۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. اڭىزعا اينالعان ايۋحانوۆ تەاترىنىڭ وزگە تەاترلاردان ەرەكشەلىگى نەدە؟ ءبىزدىڭ تەاترىمىزدىڭ بيشىلەرى وتە ەموتسيونالدى ءارى ارتيستيزمگە باي. باستىسى, كەرەكتى سەزىمدى كورەرمەنگە جەتكىزە ءبىلۋ, سەزىمىنە اسەر ەتۋ. كورەرمەن سپەكتاكلدەن سوڭ ۇيىنە قايتقاندا وزىمەن بىرگە بيىككە قارعىعان ءبيدى, ءارتىستىڭ بەسىنشى پوزيتسياسىن كوتەرىپ اكەتە المايدى. ولار وزىمەن بىرگە سەزىمدى, ويدى, عاجايىپ كۇيدى عانا الىپ قايتا الادى. بالەتتى دە تەك وسى اسەر ءۇشىن تاماشالايدى. ءبىر ساتتىك تازا سەزىم, بىراق بۇكىل عۇمىرىنا جەتەرلىكتەي بويىنا ءسىڭىپ قالادى, – دەيدى بولات ايۋحانوۆ تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى گۇلفيدا گافۋروۆا.
ۇلى كومپوزيتور جازعان ولمەس مۋزىكاعا قويىلاتىن حورەوگرافيا سول دەڭگەيدە ۇيلەسىم تابا ورىندالماسا, بۇل كەمدىگى سپەكتاكل ءومىرىن باياندى ەتە المايدى. الەمدىك بالەتتىڭ التىن قورىنا ەنگەن «كارمەن-سيۋيتا» بالەتىندە تالانتتى ارتىستەردىڭ سانسىز تولقىنى باعىن سىناپ كوردى. جارتى عاسىر بۇرىن جاس ايۋحانوۆتىڭ ءوزى دە وسى قويىلىمدا جارقىراي كورىندى. راس, امپلۋاسى سايكەس كەلمەگەندىكتەن حوزە پارتياسىندا بيلەمەدى, بىراق تورەادور بەينەسىن, كەيىن روك – اجال پارتياسىن شابىتپەن بيلەپ, ەلەۋسىزدەۋ ەسىمى ەلگە تانىلىپ, بالەت ونەرىندەگى ورنىن ماڭگىلىككە بيىك ەتىپ بەكىتىپ بەرگەن بولاتىن. ايۋحانوۆتىڭ عانا ەمەس, جالپى بالەت ونەرىنىڭ بيىگى سانالاتىن شىعارماعا, مىنە, ەندى ءوز ينتەرپرەتاتسياسىمەن حورەوگرافيالىق قويىلىم ۇسىنىپ وتىر.
ب.ايۋحانوۆ تەاترىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەت كوپ. «قار حانشايىمى» سپەكتاكلىن ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى ساحناسى اباي اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا جەلتوقسان ايىندا ۇسىنۋ جوسپارلانىپ وتىر. كەلەسى جىلى بولات ايۋحانوۆ اتىنداعى بالەت ارتىستەرىنىڭ حالىقارالىق بايقاۋىن جاريالاۋ دا الداعى اۋقىمدى جوسپاردىڭ ءبىرى. وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن كورەرمەنگە «ايدا-سيۋيتا» وپەرا-بالەت تۋىندىسىن تارتۋ ەتۋ كوزدەلىپ وتىر. وپەرا مەن بالەتتىڭ سينتەزىنەن تۇراتىن, ءوزارا قيۋلاسۋى قيىنداۋ قويىلىم وڭىرلەردە ەكى-ءۇش رەت كورسەتىلگەن-ءدى. الماتىلىقتارمەن قاۋىشىپ ۇلگەرمەگەن بۇل سپەكتاكل دە تەاتردىڭ ءىرى جەتىستىگى. تاقىرىپتىق تۋىندى بولعاندىقتان «ايدا-سيۋيتا», اسىرەسە مەرەكەسى كوپ ماۋسىم ايىندا ءوتىمدى كەلەدى ەكەن. مۇنىڭ ءبارى پاندەميا كەزىندە دايىندالعان جاڭا قويىلىمدار بولعاندىقتان, تۇتاس كورەرمەننىڭ تاماشالاپ ۇلگەرمەگەنىن ەسكەرە وتىرىپ, بالەت ترۋپپاسى بۇگىندە جانكەشتى دايىندىعىن جانداندىرۋ ۇستىندە.
ايتسە دە, بالەتتەن ەستەتيكالىق ءلاززات الىپ, لىقسىپ توگىلگەن سەزىم جەتەگىندە ساحنادان بي ەمەس, باقىت كورگەندەي, شالقىپ-شابىتتانىپ شىقپادىق. ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ دراما ونەرىنە ارنالىپ جاسالعان قاراكولەڭكە ساحناسىنىڭ توبەسىنەن سىعىرايىپ جانعان جالعىز جارىعىنىڭ تۇبىندە جان الىپ, جان بەرىپ بيلەپ جاتقان ارتىستەرگە قاراپ وتىرىپ: «بالەت ءوزى قانداي بەكزات ونەر بولسا, ونى بيلەيتىن ساحنا دا سونداي سۇلۋ, سالتاناتتى, كەڭ بولۋى كەرەك ەكەن-اۋ» دەگەن وي اراگىدىك ۇشقىنداعان ءالسىز اسەردى باسىپ تاستاپ وتىردى. ادامعا اسقاق سەزىم سىيلايتىن سۇلۋ ونەردىڭ سۇمىرەيگەن كەيپىن كورگەنشە, كورمەگەنىمىز دۇرىس پا ەدى؟ ارتىستەردىڭ قىزىلدى-جاسىلدى ادەمى كوستيۋمى, مانەرلى بي, بيدەن شاشىراعان شۋاق, قىسقاسى, كورەرمەنگە جەتۋگە ءتيىس رۋحتى ونەر سىعىرايعان شامنىڭ كولەڭكەسىنە جۇتىلىپ, جوق بولىپ جاتتى. 1967 جىلى «الماتىنىڭ جاس بالەتى» دەگەن اتاۋمەن ايۋحانوۆ ءوز قولىمەن قۇرعان تەاتر «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك اكادەميالىق بي تەاترى» دەگەن اتتى ارقالاعان 55 جىلدا, ۇلتتىق بالەت ونەرىن ورىستەتۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان جارتى عاسىردا بارلىق جاساۋ-جابدىعى كەلىسكەن جارقىراعان ءوز ساحناسىنا قول جەتكىزە الماعانى كىمنىڭ كىناسىنەن؟ بالەت – ماڭگى جاس ونەر, جاس بۋىن بيشىلەردى تاربيەلەپ, جاس ونەردى دامىتۋ ءۇشىن جاسى 85-كە كەلگەن ايۋحانوۆتىڭ بىردە اباي اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ, بىردە ع.مۇسىرەپوۆ تەاترىنىڭ, ەندى بىردە جامبىل اتىنداعى فيلارمونيانىڭ ساحناسىن جالعا الىپ, ءار مەكەمەنىڭ بوساعاسىن جاعالاپ جۇرگەنى جاراسا ما؟
1988 جىلى «ونەر» باسپاسىنان بولات ايۋحانوۆتىڭ «موي بالەت» اتتى كىتابى جارىق كورگەن ەكەن. وسى كىتابىندا جوعارى كاسىبي ۇجىم قۇرىپ, قازاق توپىراعىندا بالەت ونەرىن وندىرەمىن دەپ تولاعاي مۇرات ارقالاعان ءارى كوركەمدىك جەتەكشى, ءارى بالەتمەيستەر, پەداگوگ ءوز ارمانىن بىلاي ايشىقتايدى: «مەن بارلىق جەتىستىگىمىز بەن ساتتىلىگىمىزدىڭ نەگىزىندە «قازاق سسر-ءنىڭ كىشى بالەت تەاترىن» اشۋدى ارماندايمىن. ول ءوز عيماراتى بار بالەت ترۋپپاسى بولۋعا ءتيىس. انسامبل قۇرىلعان كۇننەن باستاپ جۇمىس ىستەيتىن جانە وزدەرى دە تاماشا پەداگوگ, تالىمگەر, بي شەبەرلەرى بولىپ قالىپتاسقاندار ءوز سالامىز بويىنشا بالەت ارتىستەرىن وقىتۋ ماقساتىندا اشاتىن ستۋديادا مامانداردى ءساتتى دايىنداپ شىعارۋعا ءازىر. وقىتىپ ءجۇرىپ, ءبىز ءوزىمىز تاربيەلەگەن تۇلەكتەرىمىزدىڭ ونەرىن بىرتىندەپ رەپەرتۋارعا ەنگىزە باستاعان بولار ەدىك. ولار العاشقى كۇننەن باستاپ ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدى كورىپ, ءبىزدىڭ تالابىمىزدى, شىعارماشىلىق قاعيدالارىمىزدى بىلەر ەدى. تەاتر 400 ورىنعا ەسەپتەلگەن كورەرمەن زالى بار, دايىندىق جۇرگىزۋگە قولايلى, وزىق ۇلگىدە جابدىقتالعان ساحناسى بار, سىرتقى ارحيتەكتۋرالىق كورىنىسى جاعىنان زاماناۋي بولۋعا ءتيىس. ەكى بالەت زالى بولسا, كۇنۇزاق تالاي جۇمىستى اتقارۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. ءارتىس ءومىرىنىڭ ەداۋىر بولىگى رەپەتيتسيا زالىندا وتەتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ولارعا مۇمكىندىگىنشە بارلىق جاعدايدىڭ جاسالعانىن ءجون كورەمىن: دەمالىس بولمەلەرى, ونەر ادامدارىمەن قىزىقتى كەزدەسۋ وتكىزەتىن ءدارىسحانا, كورەرمەندەرمەن كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىراتىن ارناۋلى ورىن قاراستىرىلعانى دۇرىس. ايتپەسە جۇمىس ۋاقىتىندا ءبىز ءوز تەرىمىزگە شومىلىپ, ەكى اياقتىڭ ۇستىندە تۇماۋراتىپ جۇرە بەرەمىز. مۇندايدا شاعىن حاۋىزى بار فين مونشاسى بولسا دا ارتىق ەمەس. ءارتىستىڭ شىعارماشىلىق جاسىنىڭ ۇزىن بولۋى ونىڭ ءومىرىنىڭ سالاۋاتتى ۇيىمداستىرىلۋىنا تىكەلەي بايلانىستى, وسى قاجەتتى جاعداي ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدى ناتيجەلى جاسايدى دەپ ويلايمىن. زاماناۋي جارىق تەحنيكاسىمەن, زالعا مونو جانە ستەرەودىبىستالاتىن دىبىستى دۇرىس جەتكىزەتىن راديواپپاراتۋرامەن جابدىقتالعان مۇنداي تەاتردا ءبىز ءوزىمىزدىڭ ەڭ ۇزدىك قويىلىمدارىمىزدى ناسيحاتتايتىن بولامىز». كىتاپتا بالەتتى ءومىرىنىڭ مانىنە اينالدىرعان بولات ايۋحانوۆتىڭ مۇنان باسقا دا ارمانى تىزبەكتەلە تارقاتىلادى. ارينە, «ارماندار ورىندالادى», توقسانىنشى جىلدارى ەلدەگى م ۇلىك-مۇكاممال تۇگەل تالان-تاراجعا ءتۇسىپ جاتقاندا, بولات عازيز ۇلىنىڭ ءتيپتى بالاباقشانى تەاترعا اينالدىرۋعا عانا شاماسى جەتتى. ءار تيىنى سانالاتىن نارىق كەزەڭىنىڭ ولشەمىمەن قاراۋعا ۇيرەنگەن قوعامدا: «كەڭەستىڭ كەڭ زامانىندا ادام ارمانىنىڭ ۇشى قيىرى جوق ەدى عوي» دەپ بالەتمەيستەردىڭ ۇلكەن مۇراتىنا نەمكەتتى ۇكىم كەسە سالۋعا دا بولار ەدى. بىراق جۇپ-جۇقا جاۋىرىنىن ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ اۋىر جۇگىن كوتەرىسۋگە توسەپ, «جاساسىن قازاقستان» تاقىرىبىنداعى كونتسەرتتەر مەن كەشتەردە الدىڭعى ساپتا جۇرەتىن بولات ايۋحانوۆ بي تەاترىنىڭ ارتىستەرى ءۇشىن دەربەس ساحنانىڭ قاجەت ەكەنى كەشەگى ماۋسىماشار كونتسەرتتە انىق كورىندى.
الماتى
