ءومىر جىرى – ساعي سىرى

ولەڭدەرگە, ءتىپتى جاپ-جاقسى ولەڭدەرگە دە كادىمگىدەي ەسكەرتپەلەر ايتىلاتىن جانە ورىندى ايتىلعان ءھام جازىلعان مۇنداي جاناشىر پىكىرلەر اقىندار تاراپىنان ەش اشۋ-كەكسىز قابىل الىناتىن زاماندار دا بولعان. جاڭىلىسپاساق, جاس قالامگەر جىگىت جاراسقان ابدىراشەۆ ءبىر ماقالاسىندا سول كەزدە قالىڭ قازاققا تولىق تانىمال بولا باستاعان ساعي جيەنباەۆتىڭ ولەڭدەرىندە «اق» دەگەن ءسوزدىڭ مولشەردەن كوبىرەك پايدالانىلاتىنىن جانامالاي مىنەگەنى بار. ساعاڭىڭ جيناقتارى جەتكىلىكتى شىعاتىنى ءمالىم. ۇڭىلە قالدىق. راس-اق: اق نۇر, اق ساۋلە, اق سامال, اق تاڭ, اق بۇلاق, اق جاۋىن, اق ساعىم, اق ۇلپا... ودان سوڭ تالاي سۋ اقتى, تالاي قۇم كوشتى. بىراق, مىسالى, ساعاڭنىڭ ءار جاڭا جيناعىن قولىما العان سايىن جاراسقان جازعان سول ەسكەرتپە مەنىڭ سانامدا قايتادان جارق ەتە قالاتىن بولدى. سول كەزگى ادەبي سىننىڭ بەدەلى ۇستەم بولدى ما, الدە سىنشىلار مەن سىنعا ارالاسقان اقىن-جازۋشىلار نەنى ايتقىسى كەلىپ وتىراتىنىن تۇسىنىكتى ەتىپ جازاتىن با ەدى, ايتەۋىر, سول داۋىردە قاي شىعارماعا قانداي ماقتاۋلار ايتىلىپ, قاي تۋىندىنىڭ قاي كەمشىلىكتەرى مىسالعا الىنعانىن قازىر دە سىزدىقتاتىپ قايتالاپ ايتىپ بەرۋگە بولاتىن سياقتى. بۇل, ارينە, باسقا اڭگىمەنىڭ ەنشىسى. ساعاڭا كەلەيىك.   «اق» دەگەن ءسوز, تالاسا المايسىز, قازاق­تىڭ اياۋلى ۇعىمى. باسقاسىن بىلاي قوي­عان­دا, ءبىزدىڭ جۇرتىمىزدىڭ اندەرىنىڭ ءوزى «اق كەربەز», «اق ەركە», «اق داريعا», «اق ايشا» نەمەسە «اققۇم», «اقباقاي»... بولىپ كەلمەي مە؟! راس, «كوك ايداي» مەن «بوز جورعا» دا بار, بىراق بۇلار وتە از. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, «اق» دەگەن ءسوزدى پاي­دالانعان ساعاڭ عانا ما ەكەن؟ اق سامالعا كەۋدەسىن توسىپ, اقشا بۇلت­تى قالاي قىزىقتاعانىن جازباعان اقىن بار ما, ءسىرا؟! ەندەشە, ولار قۇتىلىپ, الابوتەن ساعاڭنىڭ تۇتىلاتىنى قالاي؟ ەندى, مىنە, ءبىراز عۇمىر كەشىپ, اقىلىمىز كىرىڭكىرەپ, پەندەشىلىكتەن اۋلاعىراق وتىرىپ ويلانساق, كوپ اقىننىڭ ىشىنەن «يمەننو» ساعاڭدى تاڭداپ العان جاراسقاننىڭ ەش كىناسى جوق ەكەن. «كىنالى» ساعاڭنىڭ ءوزى ەكەن. تۋرا, ايتپەسە اۋىسپالى ماعىناداعى «اق» دەگەن تىركەسى بار سوزدەردى ساعاڭ ءوزىنىڭ ولەڭدەرىندەگى بۋىن سانىن رەتكە كەلتىرىپ وتىرۋ ءۇشىن نەمەسە جاز تۋرالى جازسا, ايتەۋىر اق سامالدىڭ قاپتالداسا جۇرگەنىن دۇرىس كورگەندىكتەن, قىس تۋرالى تولعاسا, مىندەتتى تۇردە اق ۇلپانى كىرگىزۋ قاجەتتىگىن ويلاعاندىقتان قوسپايدى ەكەن. باسقالار جاۋىر تىركەس رەتىندە پايدالانا سالاتىن, سوندىقتان ىستىق ىقىلاسىڭا يە بولا الماي قالاتىن وسى اق ءتۇس ساعاڭ ولەڭدەرىندە ونداي قوسىمشا ەمەس, نەگىزگى ءرول­دەردى اتقارادى. ءسويتىپ, ساعاڭنىڭ ولەڭدەرى ونسىز دا اق ءتۇستى ودان ءارى ەرەكشە ساۋلە­لەندىرىپ جىبەرەدى ەكەن. اقىننىڭ «اق» دەگەن ءسوزدى تىم كوپ پايدالاناتىن سياقتى بولىپ كورىنەتىندىگى دە سوندىقتان ەكەن. مى­سالى, تۋعان دالاسىن ساعىنعان اقىن «...ءبىر وزىڭە جەتۋ ءۇشىن تەزىرەك, ۇشتىم ەرىپ اسپانداعى اق بۇلتقا» دەيدى. ايتپەسە: «...بەتكە جۇققان دالانىڭ اق توزاڭى اق جاڭ­بىرلار جۋماسا, جۋىلمايتىن». تاعى دا: «...اق قايىڭ قۇساپ جونداعى اق اجەم وتىر الدىمدا». سونداي-اق: «...ەسەر جەل جۇل­قى­لادى ەتەگىمنەن, اق داۋىل الا قاشتى تەلپەگىمدى», «...دەنەسىن سۇيەپ اق قارعا, كۇن كەلە جاتىر قاباقتان». مىنە, وسىنداي جايلاردى ساراپتاي كەلە, كوڭىلىڭىزدە بۇرىننان دا قالىپتاسىپ قالعان ءبىر تۇيىنگە تاعى دا اتباسىن اداسپاي تىرەيسىز: ساعي – كىر شالماعان (دۇرىسى, كىر شالماۋعا ءتيىس) تازا دۇنيەنىڭ جىرشىسى. بىراق ساعاڭ باستان كەشكەن دۇنيەنى كىر شالماعان دەۋدىڭ ءتىپتى دە ءجونى جوق ەكەنى ءمالىم. 1934 جىلى تۋعان ول «ەلۋىنشى جىلداردىڭ اياعى, الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا ادەبيەتكە كەلگەن, «جەتىمدەر اۋلەتى» اتانعان بۋىننىڭ» (قاليحان ىسقاق ۇلى) ءبىر وكىلى ەدى. ونىڭ ۇستىنە جاي جەتىم ەمەس, 1937 جىلى «حالىق جاۋى» بولىپ ۇستالىپ كەتكەن جيەنبايدىڭ بالاسى ەدى. بۇل فاكتىنى دە ساعاڭ ۇزاق جىلدار بويى اشىق جاريالاي المادى, ولەڭىنە وزەك ەتە المادى. بار-جوعى يشارامەن عانا جەتكىزدى: «كوڭىلىمنىڭ كۇنى بولىپ ءجۇر انام, كوز الدىمدا سول جۇرگەسىن جۇبانام, – ايتپەسە مەن ەس بىلگەلى جوق ءالى, ءبىزدىڭ ۇيدە ءبىر ادام. ەل دە كوردى. مەن دە كوردىم سوققىنى, بالا كەزدىڭ ءوتتى الاڭداپ كوپ كۇنى. ءبىزدىڭ ۇيدە تۇرادى ىلعي ءبىلىنىپ, ءبىر ادامنىڭ جوقتىعى. جۇرگەندەي ول وسى ماڭدا – جاقىندا, كەيدە ماعان بەرەتىندەي اقىل دا... ءبىزدىڭ ۇيدە شاۋىپ جۇرگەن بوبەكتىڭ ءبارى سونىڭ اتىندا. ەسىمدە جوق – قانداي ەدى ءتۇرى ونىڭ, بىراق ءبارىن سەزەتىندەي جۇرەگىم. سونى كۇتىپ ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ تورىندە, بوس تۇر ءالى ءبىر ورىن. ءبىر ءۇمىت بار ۇيالاعان كەۋدەمە, ايتام ونى جۇلدىزعا دا, جەلگە دە. ءالى كۇنگە ءوزى كەلىپ قالارداي. وتىرمايمىن تورگە دە...» وسى رەتتە ساعاڭنىڭ «حات» دەپ اتالاتىن ولەڭىنە توقتالا كەتكەن ماقۇل. سو­عىس كەزەڭى. شاكىرت بالانىڭ شاعىن ماقساتى بار: «...حات جازۋ – بارلىق ارمانىم, مايداندا جۇرگەن اعاما». ارمان ورىن­دالادى, ءارىپ تانيدى, حات جازادى: «...جاتسا دا قارنىم شۇرقىراپ, «جاقسى, – دەپ قويدىم, – كۇيىمىز!». ودان ءارى: «...ءشوپ تاسىپ ءجۇرمىن...» دەگەندى, جىبەردىم حاتقا قىستىرىپ». ءبىر حات, ەكى حات, ءۇش حات, ءتورت حات... «كوكەشىمدى ەرتىپ كەلەر دەپ, ولەڭمەن جازدىم تالايىن». اتتەڭ, ەش جاۋاپ جوق. ءبىر كۇنى سول حاتتار تۇتاسىمەن كەرى ورالادى. «...ورالدى ءبىر كۇن... دالانىڭ ءسىڭىرىپ جالىن, اپتابىن, سابىلىپ مايدان الابىن, سارعايىپ كەتكەن حاتتارىم. سارعايىپ كەتكەن زار-مۇڭنان, سەكىلدى مەنىڭ سىڭارىم. باۋىرىما قىسىپ الدىم دا, قۇشاقتاپ بارىپ قۇلادىم...». سونشاما ىستىق ساعىنىشتىڭ قالاي سۋىققا ۇرىناتىنىن, سونشاما ىنتىزار جۇرەكتىڭ قايتىپ وكسيتىنىن وسى جولدار انىق اڭعارتىپ تۇر-اق. بۇل – ءبىرىنشى گاپ. ەكىنشىدەن, وسى ولەڭنىڭ تاساسىندا سول بالانىڭ تۇراق-مەكەنى, بار-جوعى بەلگىسىز اكەسىنە حات تا جازا المايتىن پۇشايمان تاعدىرى جانە جاتقان جوق پا؟! وسى تۇستا سول بۋىن وكىلدەرىنىڭ قالامىنا زاڭدى تۇردە كوپ ىلىككەن سوعىس تاقىرىبىنا ءسال توقتالىپ وتەيىك. ارينە, وتەجان بەينەلەگەن «سوعىستىڭ سوڭعى جازى» – تۇتاس پانوراما. «وي ورمانى» جيناعى ارقىلى قادىر (مىرزا ءالى) «مونشادا مەن ارقالاردى كوپ ىستىم, مونشادا مەن سان تاعدىرمەن توعىستىم. مونشا دەگەن – مۇگەدەكتەر مۋزەيى, سول مۋزەيدە دوكۋمەنتى سوعىستىڭ» دەپ كەلەتىن شۋماق-قۇجاتتاردى ۇسىندى. تۇماعاڭنىڭ (مولداعاليەۆ) ولەڭدەرى ارقىلى سوعىس جىلدارىنداعى جەتىمدىكتىڭ زاردابى عۇمىر بويى ءالسىن-ءالسىن ەسكە تۇسە بەرەتىنىن مىقتاپ تۇسىندىك. ال ساعاڭ جىرلارىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ول ءوز قاتار-قۇربىلارىمەن بىرگە كورگەن سول ءزارلى-زارلى كۇندەردىڭ شەجىرەلىك شۋماقتارىنىڭ سوڭىنا, نەگىزىنەن, ءالسىز دە بولسا ايتەۋىر ءبىر ساۋلەلى شۋاق قوسۋعا مىندەتتى سەكىلدى بولىپ تۇراتىن. الگىدەي جان تىتىرەنتەرلىك سۋرەتتەردى تىزبەلەي كەلە اقىن بەرگى كۇندەردىڭ بەرەكەتتى شۇكىرشىلىگىنە ويىسادى. «وسىناۋ جاننىڭ بارىنە ورتاق ءومىردىڭ» قىزىعىن كورگىسى كەلەدى, جار سۇيەدى, شاڭىراق كوتەرەدى, بالاپان ۇشىرادى. سوسىن قۇبىلمالى دۇنيەنىڭ قادىرلى ساتتەرىنە جولىعادى: «...بىرتە-بىرتە كوڭىلىمدە كۇن قىزىپ, ۇيىقتاپ كەتكەن گۇلدەردى ءجۇر تۇرعىزىپ. كۇندە ەرتەمەن ويانامىن اسىعىپ, مەنى كۇتىپ قالدى ما دەپ ءبىر قىزىق». وسىلايشا اقىن جىلۋى جوق جىلداردىڭ كوكىرەكتى ۋداي اشىتار كورىنىستەرىن جازىپ وتىرىپ تا, كوپ رەتتەردە, ايتەۋىر ءبىر جۇبانىش بولارلىق ءبىر جارقىن ىلىك ىزدەپ تابۋعا تىرىسادى. قالىڭ وقىرمان كەزىندە ءسۇيسىنىپ وقىعان, ءسويتىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ قىمبات قازىنالارىنىڭ سانىن مولايتقان «وڭ اياق», «كۇتكەن كۇن», «مەدال», «ايەلدەر», «ت ۇلىپ», «ءسۇت تۋرالى باللادا», «سىرتتا بوران ۇلىپ تۇر» دەگەن ءتارىزدى تۋىندىلارىندا دا اقىننىڭ سوعىس تۋرالى جىر-باياندارىنا از-مۇز بولسا دا كۇلكى سىڭعىرى, بارشاعا جەتپەسە دە تۇبەگەيلى جوق بولىپ كەتپەگەن قۋانىش قيىندىسى, قانىق بوياۋلى بولماسا دا ءبىر ساتتىك شاتتىق سالتاناتى سىنالاپ كىرگىزىلىپ وتىرادى. وسى تۇستا ءسال كىدىرىپ, اقىننىڭ ىلگەرىدە جازعان ولەڭدەرى كەيىنگى تۋىندىلارىمەن, تاقىرىپ جاعىنان بولماسا دا, تانىم-تىلەك تۇرعىسىنان تۋىستاس بولاتىندىعىنا ءبىر مىسال كەلتىرە كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. جوعارىدا ساعاڭ «جاتا كەتتىم جورگەگىمە ورانىپ, جەردى باسىپ جۇرۋگە دە قورىقتىم» دەيدى عوي. ەسەيگەندە شە؟ الگى قورقىنىش ساناسىنا مىقتاپ ءسىڭىپ قالعان اقىن سول ساتكە قايتا ورالادى. بىراق باسقاشا ورالادى. ويتكەنى, بۇل ەندى ەمىس-ەمىس ەس كىرىپ كەلە جاتقان قورعانسىز ءسابي ەمەس, جاۋاپكەرشىلىگى مول ازامات. مامىراجاي كوكتەمنىڭ جىلۋىنا بۋسانعان اقىن شىن سىرىن اقتارادى: ...كوكتەمدەي نازىك سەزىممەن كەۋدەنى كۇيلەر تەربەيدى. قارا ءبىر جەردىڭ ءوزىن دە قاتتىراق باسقىڭ كەلمەيدى!». تالاي زامان ارالاس-قۇرالاس بولعاندار بىلەتىن شىعار, ساعاڭنىڭ ولەڭدەگى عانا ەمەس, ومىردەگى دە مىنەزى – وسى. كەيىن قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنىنا اينالعان وسى جاس تالانت تۋرالى 1960 جىلى ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ «ساعي جيەنباەۆتىڭ بىرقاتار ولەڭدەرىن ءسۇيسىنىپ وقىدىم» دەگەن ەكەن («جىل كەلگەندەي جاڭالىق سەزەمىز...»). بۇل لەبىزدى ارىدەگى جولاشار سوزگە بالاساق, بەرتىندە مۇقاعالي ماقاتاەۆ قاعازعا تۇسىرگەن مىنا جولدار كەمەلىنە كەلگەن قالام يەسىنىڭ شىنايى شىعارماشىلىعىنا بەرىلگەن تولىق انىقتاما بولىپ قالدى: «...مىڭعىرعان مىڭ جىلقىنىڭ اراسىندا جالعىز جيرەن ق ۇلىننىڭ عانا موينىندا ادەمى, قۇيتتاي جەز قوڭىراۋى بار ەدى. ونىڭ سىڭعىرى سۇمدىق تۇنىق-تۇعىن. جىلقىلار جايىلعاندا دا, جۋساعاندا دا, كۇندىز دە, تۇندە دە, سول جەز قوڭىراۋدىڭ ءۇنى بىردە و جەردەن, بىردە بۇ جەردەن دىبىس بەرىپ قويار ەدى, ءبىر ءتۇرلى راحات, ءبىر ءتۇرلى سۇيكىمدى ەستىلەتىن. جىلقى جۋساپ جاتسا, اندا-ساندا ءبىر عانا سىڭعىر ەتىپ, «تىنىشتىق, قورىقپا!» دەگەندەي, ال قايسىبىر مازاسىز تۇندە جىلقى ۇركە قالسا, جەز قوڭىراۋ تولاسسسىز شىرىلداپ بەرەتىن. كوزگە ءتۇرت­سە بەلگىسىز تۇنەكتە تابىننان اداسىپ قالساق, الدەقالاي الىستان ۇزدىگىپ ەستىلگەن جەز قوڭىراۋدىڭ ءۇنىن باعىتقا الىپ, ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىمىزدى جيناپ الاتىن ەدىك. جەز قوڭىراۋدىڭ قاسيەتى سولاي ەدى. ساعيدىڭ پوەزياسى – مەن ءۇشىن سول جەز قوڭىراۋ. بىردە-ءبىر ارتىق ءسوزى جوق, بىردە-ءبىر ءتارتىپسىز بۋىنى جوق, ارتىق ولشەم, جەتپەي جىعىلۋ دەگەندەردى ىزدەسە تاپتىرمايتىن ساعي پوەزياسى سول جەز قوڭىراۋدى ەلەستەتەدى. قانداي دا زاتتى, قان­داي دا قيمىل-قۇبىلىستى الماسىن, ساعي وعان ساعيلىق ءار, ءوڭ, ساعيلىق مىنەز بەر­مەي قولىنان شىعارمايدى. مىنە, مەن ءوز باسىم, ونىڭ ولەڭدەرىندەگى كەيدە ءبىر وي, تاقىرىپ, وبراز قايتالاۋى سياقتى كىنا­لارىن كەشىرەمىن. وقي وتىرىپ, ءتىپتى ول كەمشىلىكتەرىن بايقاعىم دا كەلمەيدى. سەبەبى, سيقىر, وللاھي, سيقىر! ناعىز لي­ريك­ت­ىڭ قۇدىرەتى وسىنىسىندا بولسا كەرەك». ەندى ساعيدىڭ ولەڭدەرى نەلىكتەن, مۇقاعالي تاڭعالاتىنداي, «بىردە-ءبىر ءتارتىپسىز بۋىنى جوق, ارتىق ولشەمى» جوق بولىپ كەلەتىنى تۋرالى ويلانايىق. ساعاڭ, راسىندا دا, ءتارتىپتى سۇيەتىن اقىن. ول كىسىنىڭ ويىنشا, ارينە, قاسىرەت تاعدىردىڭ جازۋى شىعار-اق, بىراق ونىڭ ورنىن ءبارىبىر قۋانىش باسۋى كەرەك, ءجاسوسپىرىم تەزىرەك ەرجەتىپ, تەزىرەك توي يەسى بولۋى ءتيىس, ءار تاڭ ءبىر قىزىق اكەلۋگە مىندەتتى. راس, ولاي جاسايتىن قۇدىرەت اقىننىڭ قولىندا جوق, بىراق ءبىزدىڭ اقىنىمىز سوعان تىلەكتەس, ول ءوزى كورمەگەن قىزىقتى وزگەلەردىڭ كورگەنىن قالاپ تۇرادى. مىناۋ دۇنيەدە ول تۇزەگىسى كەلمەيتىن قۇبىلىس جوق. ءتىپتى, شىرايلى كوكتەمنىڭ دە قاي ولكەدە دە ءبىر ۋاقىتتا بىردەي جاعدايدا شىرايلى كوكتەم بولىپ تۇرعانىن ءجون كورەدى. مىنا ولەڭدى وقىپ كورەلىكشى: «جىلى جەل ەسىپ تاۋ جاقتان, بۇلتتاردىڭ ءوڭى بۋسانىپ, قاباعىن قالىڭ قار جاپقان جارتاستىڭ ءجۇزى جۇمسارىپ, وزەندەر ويعا جوڭكىلىپ, تولقىنىن تارتىپ ۇزاققا, اسپاندى كۇيگە تولتىرىپ, قۇس كەلىپ جاتىر بۇ جاققا...». «بۇ جاعىڭىز», ارينە, الماتى نەمەسە الماتىنىڭ ماڭايى, بالكىم, تۇتاس جەتىسۋ. سونداي ءبىر قۇس قيقۋلاپ, اينالا كۇيگە تولعان شاقتىڭ راحاتىنا بالقىپ وتىرا بەرسە دە ەشكىم مازاسىن المايتىن ساعاڭ اياق استىنان باياعىدا تابانىنا وتتى قۇمىن باسقان تۋعان دالاسىن ساعىنىپ كەتەدى: «...جەتتى مە كوكتەم جەمگە دە, كەتتى مە قىستىڭ ىزعارى. جارقىراپ كۇمىس تەڭگەدەي جارىلدى ما ەكەن مۇزدارى. قارلى جەل ەرتە-كەش بوراپ, قاسارىپ تۇرعان جوق پا ەكەن. جايسىزداۋ ەدى بەسقوناق, بەسقوناق قالاي ءوتتى ەكەن...». بىلاي قاراساڭىز, مۇزدىڭ جارىلۋى نەمەسە بەسقوناقتىڭ ابىگەرگە سالۋى اسا ۋايىمعا سالاتىنداي توسىن وقيعا ەمەس, ءار جىل سايىن قايتالاناتىن-اق كورىنىستەر. ءتىپتى, باسقا اقىندار مۇنى قاپەرگە دە المايدى, قايتا كوكتەمنىڭ شات-شادىمان سۋرەتتەرىن تامسانا جىرلايدى. ال ساعاڭ مامىراجاي مەزەتتىڭ قىزىقتارىنا جىلى وڭىردە ءجۇرىپ, ەڭ الدىمەن ءوزى كۋا بولعانىنا ءبىرتۇرلى قىمسىنادى. ولەڭىن الدەبىر ليريكالىق وپىنىشپەن اياقتايدى: «...ۇرىنباي قارلى مۇزداققا, جەل تۇردى ما ەكەن وڭىنان. كوكتەمنىڭ ءوزى ءبىز جاققا كەلەتىن ىلعي سوڭىنان...». كوردىڭىز بە, «باراتىن ىلعي سوڭىنان» دەمەيدى, ءوزى تاپ قازىر سول جەمدە تۇرعانداي-اق, كەشىگىپ جەتەر كوكتەمدى تاپ قازىر ءوزى قارسى الاتىنداي-اق «كەلەتىن ىلعي سوڭىنان» دەيدى. مىنە, جەر بەتىندەگى كوپ وزگەرىستىڭ ءار ءتىندى جۇيەسىن ىلعي اسەم ءبىر ارناعا توعىستىرعىسى كەلىپ تۇراتىن اقىن قايدان عانا «ءتارتىپسىز بۋىنعا, ارتىق ولشەمگە» وڭاي جول بەرسىن. ءتىلىمىزدىڭ ۇشىنا كەلگەن جانە ءبىر ءسوزدى ايتا كەتەلىك, وسى رەتتە تاعى ءبىر تاماشا اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ «مەن مىناۋ ىستىق جۇرەگىممەنەن قارا تاستى دا ساعىنام, قالانىپ قالسا تارتىپپەن!» دەيتىن جۇرەكجاردى لەبىزىنە ءھام سەنبەسكە امالىڭ قالمايدى ەكەن. دەگەنمەن, تارتىپتىلىكتىڭ جالپى جۇرت تەگىس جاقتىرا بەرمەيتىن تاعى ءبىر قىرى بار. مىسالى, سول زاماندا جۇمەكەڭنىڭ (ناجىمەدەنوۆ) قيلى-قيلى شارپىلىستارعا تولى, قوڭىر بوياۋعا كوبىرەك ۇيىرسەكتەيتىن جىر-تولعاۋلارى نەمەسە مۇقاعاليدىڭ شىمبايعا باتىپ-باتىپ كەتەتىن شىنشىل, تىزگىندى تارتىپ ۇستاۋعا قۇلقى جوق قۋاتتى ولەڭدەرى ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. بۇل اقىندارعا كەيىنگى بۋىن عانا ەمەس, سول ەكى تالانتپەن قاتارلاس ءجۇرىپ جىر قاشاعاندار دا كەي-كەيدە بايقاۋسىز ەلىكتەپ كەتەتىن ەدى. ال وسى ەكى اقىن سەكىلدى وزىنەن باسقا ەشكىمگە ەلىكتەمەگەندەردىڭ ءبىرى ساعاڭ بولاتىن. سەبەبى, ساعاڭ, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, الدە دە ايتاتىنىمىزداي, تەك سۇلۋ دۇنيەنى عانا كورۋگە ىنتىزار ەدى. مىنەزىن باجايلاساڭ, ولەڭى كورىنىپ تۇراتىن, ولەڭىن وقىساڭ, مىنەزى ەلەستەيتىن سيرەك تۋىندىگەرلەردىڭ ءبىرى ساعاڭ ەدى. كوزى تىرىسىندە ساعاڭا ولەڭىنىڭ تىم تارتىپتىلىگى جونىندە پىكىر ايتىلدى ما, جوق پا, بىلمەيمىن, مىسالى, جۇماتايعا ايتىلعانى راس. «جۇماتاي جاقىپباەۆ ءوزىنىڭ تۇرعىلاستارى عالامات ەرلىكتەر جاساپ, عىلىمي-تەحنيكالىق رەۆوليۋتسيا, ءتىپتى, بۇگىنگى بەتبۇرىس زاماننىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعاندا, قىز قۋىپ, قىمىز ءىشىپ, كوكپار تارتىپ دەگەندەي, جاعاسى جايلاۋدا جۇرگەندى ۇناتىڭقىرايدى» دەپ شەنەدىك. ارينە, سول كەزدە كسرو دەپ اتالاتىن ۇلان-بايتاق ەلدىڭ بيلىگىن ۇستاۋعا گورباچەۆ كەلىپ, جاريالىلىق دەگەن سىلتاۋمەن ۇلكەندى-كىشىنى تۇگەل ەلىرتىپ جىبەرگەن شاقتا, مويىنداۋىمىز كەرەك, بۇل سىنىمىز ورىندى دا سياقتى ەدى. دەگەنمەن, جۇماتاي ءبارىبىر عىلىمي-تەحنيكالىق رەۆوليۋتسياعا اتسالىسپادى, جۇيرىك ءمىنىپ, تازى ەرتكەن جۇماتاي كۇيىندە قالدى. ساعاڭ تۋرالى دا وسىنى ايتار ەدىك. جالپى, دالانى جىرلاۋدىڭ ۇزدىك ۇلگى­لەرىن ۇسىنعانداردىڭ ءبىرى ساعاڭ ەدى. راس, قازاقتى ءوندىرىستى قالالار ونشا باۋىرعا باسا قوي­ماعان, ايتالىق, قاليحان ىسقاق ۇلى: «...باۋ­مان, راحمانينوۆ, سوفيا كوۆالەۆسكايا, برۋ­نو, كومسومول, تاعى نە... قۇداي-اۋ, ءاي­تەۋىر تاستاقتىڭ كوشەلەرى دە بوتەن جۇرتتىڭ ەنشىسىندە, تۇرعىندارىنىڭ ۇشتەن ءبىرى ءبىز سياقتى ابوريگەندەر: سانسىزباي, انۋاربەك, ءىزتاي, ساكەن, ساعي, تۇمانباي, قادىر, ءناسىر, احان, تەلمان, وسپانحان, ءىليا, ءشامىل, بەكمىرزا, جاحان (سماقوۆ), قابدىكارىم, قوسجان, ومىربەك (بايدىلداەۆ), بەك (سوۆحوزبەك), ابىقۇل, ىشىندە مەن دە بار, مەن بىلمەيتىن مۇنان ءجۇز ەسە كوپ, قويشى, ايتەۋىر, قازاقتىڭ قالام ۇستاعان زيالى دەگەن جۇرتىنىڭ 99,9 پروتسەنتى قايىن ەنەسىندەي قاقپاس ماتۇشكەلەردىڭ قاپسىرماسىن پانالاپ وتىرعان شاقتا» دەپ كۋالىك ەتكەن, وسى تىرلىك ودان كەيىن دە ۇزاق ۋاقىتقا جالعاسقان كەزەڭدە نەگىزگى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى دالا بولمايتىن ءجونى دە جوق ەدى-اۋ. دەگەنمەن, ەرتەرەك شاھار تۇرعىزىپ, وركەنيەتتى وتىرىقشىلىققا ەرتەرەك كوشكەن ورىستار ادەبيەتىندە قالا مەن دەرەۆنيا ادەبيەتىنىڭ اراجىگى اجىراتىلىپ بولعان كەزدە, ءبىز ءالى تۇنىق قايناردان ءدام تاتىپ جۇرگەنبىز. وتكەن عاسىردىڭ 60-80 جىلدارىنداعى دالا-اۋىل وبرازى سونشاما كوركەم سومدالىپ, سول ءتاتتى اسەردى ءالى تالماپ جۇرسەك, سول زاماندى ەشۋاقىتتا ۇمىتپايتىن (البەتتە, ساعىناتىن) بولساق, بۇل, ارينە, ىشىندە وسى ساعاڭ دا بار, قيىرداعى دالاسىن ادال سۇيگەن سول كەزگى قالامگەر بۋىننىڭ ەرەسەن ەرلىگى شىعار-اق. «...كوكتەم زۋلاپ ءوتىپ جاتىر توبەمنەن, كوكشىل بۋلار كوشىپ جاتىر بەلەڭنەن... بەلدى بۋىپ, ءبىر جۇلدىزدى بەتكە الىپ, ءبىر سيقىرلى جولعا ءتۇسىپ كەلەم مەن...». ءبىر زامانداردا وسى ولەڭدى ەرەكشە ءبىر جىلى سەزىممەن قابىلدادىق. كوكتەم سولاي بولۋعا ءتيىس ەدى. ال قازىر شە؟ قازىر دە سولاي-اق شىعار. بىراق قازىر كوكشىل بۋلار مەن سيقىرلى جولداردى تاپ سول كەزدەگىدەي سۇيەتىندەر كوپ پە؟ اسا كوپ ەمەس سياقتى. سوندا دا تىم قاتايىپ كەتكەن جۇرەكتەرىمىز وسى جولداردى قايتالاپ وقىعاندا قايتادان الدەنەگە اتقاقتاي جونەلەتىنى نەسى ەكەن؟.. جالپى, ساعاڭنىڭ ولەڭدەرىندە كوكتەم باسىم پايىزعا يە ەكەنىن كوزى قاراقتى وقىرمان جاقسى بىلەدى. سۋىق قاھارىن توكپەيتىن, بۇلتتى قاباعىن تۇيمەيتىن, ىلعي جادىراپ-جاينايتىن, كىرشىكسىز, گۇل-شەشەگى قۇلپىرعان دۇنيە – ساعاڭنىڭ باسىبايلى ستيحياسى. اقىننىڭ كىتاپتارى «دالا گ ۇلى», «تاڭ الدىندا», «اق سامال», «بوزتورعاي», «اق تولقىن», «قايىرلى تاڭ», «ىڭكار دۇنيە», «جارىق جۇلدىزدار»... بولىپ كەلەتىنى دە سوندىقتان شىعار. ەگەر تازا تابيعاتتى قايتادان سۇيگىڭىز كەلسە, شاھارداعى تۇكسيگەن كوپقاباتتى ءۇيدىڭ بالكونى كۇن سايىن ۇسىناتىن جاۋىر كورىنىستەردەن شارشاساڭىز, ساعاڭنىڭ ولەڭدەرىن تاعى ءبىر وقىپ شىققانىڭىز ءجون. مىنا سۋرەتتەرگە ۇڭىلەيىك: «...ءبىر ءشو­كىم­ بۇلتقا تىرەلىپ, ساۋلەلەر جەرگە تۇر ساۋ­­لاپ» نەمەسە «...بالاپان بۇلتتار ءجۇر ءجۇ­زىپ, بالبىراپ تۇرعان اۋادا» ايتپەسە «ءبو­لىنىپ قالعان ۇيىرىنەن, قارايدى جۋاس اقشا بۇلت»... بايقادىڭىز با, قاي ولەڭدە دە قام­تىل­عان دەتال – بۇلت جانە قانداي بۇلت­تار دە­سەڭشى: ساۋلەلەرىن ساۋلاتقان مەيىرىمدى بۇلت­تار, بالبىراعان اۋادا ءجۇزىپ جۇرگەن بالا­پان بۇلتتار, ۇيىرىنەن اداسىپ قالعان اڭقاۋ بۇلتتار... دەگەنمەن, ساعاڭنىڭ ءمولدىر سەزىم جىر­شى­­سى ەكەنىن بىلاي قويعاندا, تابيعاتتىڭ دا بىرىڭعاي سۇلۋ شاقتارىنا ءسۇيسىنۋدى مۇرات تۇتىپ وتكەن سەبەبى نەدە ەكەنىن ءبىز ءبارىبىر ءتۇسىندىرىپ بەرە المايمىز. ايتپەسە, ماقالامىزدىڭ باس جاعىندا ايتىپ وتكەندەي, ساعاڭ «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى رەتىندە كورگەن تۇرتپەكتەرى مەن تۇڭىلۋلەرىنەن سوڭ تالاي نارسەنى جەك كورىپ, تالاي جۇرتقا كەكتەنىپ ءوسۋى ءتيىس ەدى عوي. وعان اقىننىڭ «جىل سايىن – قىردا گۇل ءجۇزىپ, جايناعان كەزدە دۇنيە, كەۋدەمدى جەلگە سۇيگىزىپ, كەلەمىن تۋعان ۇيىمە» دەپ باستالاتىن ولەڭىندەگى وقيعا دا جەلەۋ بولا الار ەدى. ەلگە كەلگەن ۇل اناسىنا بەتىنەن سۇيگىزىپ, شاي ۇستىندە ونىڭ سان الۋان ساۋالدارىنا ريزا ەتەرلىكتەي جاۋاپتار قايتارىپ وتىرادى. «...ايتامىن ءبارىن قالدىرماي, جاققا­سىن بۇل جىر قۇلاققا. اقىرى – جاۋعان جاڭبىرداي تاۋسىلادى ابدەن سۇراق تا. قىزارىپ ىستىق شايمەنەن, قادالىپ ءۇنسىز وتقا كەپ, قارايدى ءبىر كەز جايمەنەن: «اكەڭنەن حابار جوق پا؟..» دەپ. «...جانىمدى مەنىڭ شىمشىلاپ, جاۋار بۇلت قۇساپ بۇگىن دە, جاۋاپسىز قالعان ءبىر سۇراق, جاتادى كوڭىل تۇبىندە...». ارينە, وڭاشادا دا بۇل سۇراق تالاي مازالاعانى داۋ تۋعىزباس. ساعاڭنىڭ «جاس كەتتىم, جارقامىسىم, جالعىز كەتتىم» نەمەسە «...ومىرگە كەلگەنىم جوق كۇيەۋ بولىپ, ول ماعان تەگەشىمەن ءتوس بەرمەدى» دەپ باس­تالاتىن ولەڭدەر جازباۋى مۇمكىن ەمەستىگى دە وسى ەدى عوي. بىراق سولاي بولا تۇرا اقىن ءوزىن جايساڭدار مەن جاقسىلاردىڭ ساناتىنا قوسقان, باسقا ەشكىم دە ەمەس, تەك ءوزى ەكەنىن تاپتىشتەپ ايتىپ, ەگويزمگە ۇرىنبايدى. قايتا, مىسالى, «...جۇرگەسىن ەل-جۇرت ەلپەكتەپ, وستىك قوي ەركە-بۇلالاۋ» دەپ ىزەتتىلىك كورسەتەدى نەمەسە «...جايلى جەر ىزدەپ كەتتى دەپ, جازعىرا كورمە, قارتتارىم» دەپ اقساقالدارعا يىلەدى ايتپەسە «...مەن جىعىلىپ قالا ما دەپ ابايسىز, تۋعان دالام كەلە جاتتى بىرگە ۇشىپ» دەپ مەرەيلەنە مارقايادى. تاعى دا دارابوز مۇقاعاليشا قيسىنداساق, ولەڭدەگى ساعيلىق ءار, ءوڭ ومىردەگى ساعيلىق مىنەزبەن ىلعي وسىلايشا ۇشتاسىپ جاتادى. كورنەكتى اقىنىمىز ەسەنباي دۇيسەنباي­ ۇلى­نىڭ «...ساعيداي جىرلاۋ قايدا دەپ, سايرايدى بوزتورعايلار دا» دەپ اياقتالاتىن ادەمى ولەڭى بار ەدى. راسىندا دا, بوزتورعاي ءۇنى ەستىلسە, دالا قايتىپ جادىرايتىن بولسا, بوزتورعاي ءۇندى ساعاڭنىڭ ولەڭدەرى وقىلسا, كوكىرەكتەر دە سولاي نۇرلانا بەرمەك. ەرتاي اشىقباەۆ, اقىن. اقتوبە.