قاي زاماندا, قانداي قوعامدا بولسىن وتباسىنداعى بالا تاربيەسى اسا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولعان. تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىنگى ادام ومىرىندەگى تاربيەنىڭ باستاپقى نەگىزگى ۇيىتقىسى دا اتا-انا بولىپ قالا بەرەتىندىگىنە ەش كۇمان جوق. وتباسى – ادام بالاسىنىڭ التىن دىڭگەگى, ىستىق ۇياسى. ويتكەنى, ادام ەڭ العاش شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەن ساتىنەن باستاپ, وسىندا ەر جەتىپ, الدىمەن تاربيە الادى. سوندىقتان دا وتباسى – ادامزاتتىڭ اسا قاجەتتى ءارى قاسيەتتى التىن بەسىگى بولىپ ەسەپتەلەدى.
بۇگىنگى تاڭداعى جاھاندانۋ ۇردىسىنە قادام باسقان جاڭا عاسىردا ءار حالىق, ءار ۇلت ءدىنىن, ءتىلىن, مادەنيەتىن, تاريحىن مەيلىنشە ساقتاپ قالۋعا تىرىسىپ جاتىر. ولاي بولسا, ءتىل, ءدىن, ادەبيەت, مادەنيەت, سالت-ءداستۇر – بالانىڭ وي-ساناسىن قالىپتاستىرۋعا, ءوزىنىڭ قاي ۇلت وكىلى ەكەنىن ءبىلىپ ءوسىپ, ۇلگى-ونەگە الۋىنا وراسان زور اسەرىن تيگىزەدى. مىنە, وتباسىنداعى تاربيە ۇلاعاتى دا وسىدان باستالادى.
«ەل بولام دەسەڭ, بەسىگىڭدى ءتۇزە», دەيدى ۇلى مۇحاڭ (م.اۋەزوۆ). وسى ورايدا ەسكە تۇسەتىن جايت, حالقىمىز ەجەلدەن بالا ءتاربيەسىنە كوڭىل بولگەن, بولمىسىنان بەكزات, تۋمىسىنان تەكتى حالىق. وسى تەكتىلىكتىڭ ءتۇپ نەگىزىندە ۇرپاق تاربيەسى, ياعني ۇلتتىق ءتاربيە دەگەن ۇعىم جاتقانى ويعا ورالادى. بۇل ۇعىم دا ءبىز ءۇشىن اسا قاسيەتتى دە قاستەرلى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز – اتا سالت-داستۇرمەن سۋسىنداعان, وسى ۇلتتىڭ تاربيەسىمەن جەتىلىپ, تۋعان تىلىمەن ساناسى ويانعان ازاماتتار. حالقىمىزدىڭ قانىندا جەر جۇزىندەگى باسقا حالىقتاردا سيرەك كەزدەسەتىن تەڭدەسى جوق ادالدىق, كەڭپەيىلدىلىك, اقكوڭىلدىلىك, قوناقجايلىلىق سياقتى ادامي قاسيەتتەر باسىم ەكەندىگى داۋسىز.
ەرتە كەزدەن-اق ءاربىر حالىق بالاعا تاربيەنى ونىڭ بەسىكتە جاتقان كەزىنەن باستاپ, حالىقتىق جىرلار مەن اڭگىمە, ەرتەگىلەر ارقىلى بەرە باستاعان. ولار وسكەن سوڭ, قورشاعان ورتانىڭ ىشكى قۇپياسىن عىلىم جولىمەن سەزىنىپ بىلمەسە دە, جاپان دالا, قۇلا تۇزدە جولسىز جەرلەرمەن جۇلدىزدارعا, ءتۇرلى بەلگىلەرگە قاراپ باعىت الىپ, اداسپاي كەتە بەرەتىن بولعان. جاستايىنان-اق ەستۋ, كورۋ سەزىمدەرى شىنىعىپ, الىستاعىنى بولجايتىن, جوعالعاندى تاباتىن ءىزشىل دە, قۇرالايدى كوزگە اتاتىن مەرگەن بولعان. كاسىبى, تىرشىلىگى مال شارۋاشىلىعى بولعاندىقتان بالا 6-7 جاسىنان-اق ات قۇلاعىندا ويناعان. وقۋ-سىزۋ ونەرىنە ماشىقتانباسا دا, ءبىر ەستىگەنىن قالت جىبەرمەي جادىندا ساقتايتىن قۇيما قۇلاق بولىپ, ەستە ساقتاۋ قابىلەتتەرى اسا جوعارى دارەجەدە دامىعان.
اتام قازاق ەجەلدەن تاربيە ىسىندە باستى-باستى سەگىز ءتۇرلى ماسەلەنى قامتىعان.
بىرىنشىدەن, تاربيە باسى الدىمەن ادەپتىلىكتى ۇيرەتۋدى كوزدەپ, ادەپتىلىك ماسەلەسىن باستى مىندەت ەتىپ قويعان.
ەكىنشىدەن, مەيىرىمدى بولۋعا ءتاربيەلەگەن. ويتكەنى, مەيىرىمدى ادام قاشاندا قايىرىمدى بولادى.
ۇشىنشىدەن, ءتىل العىش, ەلگەزەك بول دەپ ۇيرەتكەن. بۇل بالانى ەڭبەكككە باۋلۋدىڭ العاشقى بەلگىلەرى.
تورتىنشىدەن, ادالدىق پەن شىندىققا تاربيەلەۋ.
بەسىنشىدەن, بىلگىر بول, ۇستاز بەن عالىمنىڭ, كوپتى كورگەن دانىشپان قاريانىڭ ءسوزىن تىڭدا, اقپا قۇلاق بولماي, قۇيما قۇلاق بول دەگەندى بويلارىنا سىڭىرگەن.
التىنشىدان, ءۇلكەندى, اتا-انانى, سول ارقىلى قورشاعان ورتانى, اينالانى سىيلاۋدى باستى مىندەت ەتىپ قويعان.
جەتىنشىدەن, كىسى ايىبىن ەشقاشان بەتىنە باسپا دەگەن. بۇل كەمشىلىكتى مۇلدەم ايتپاۋ دەگەن وي ەمەس, ادامعا اللانىڭ سالعان كەمدىگىن ايتپا دەگەن.
سەگىزىنشىدەن, «ەل نامىسى – ەر نامىسى» بولۋى كەرەك. سوندىقتان, ەل قورعانى – باتىر بول, حالىق الدىندا ادال قىزمەت ەت, بويىڭداعى بار تالانت, كۇش-جىگەرىڭدى حالقىڭا جۇمسا, نامىسشىل بول دەگەندى ساناسىنا سىڭىرگەن.
بۇل ايتىلعاندار بالا ءتاربيەسى, ياعني ادام تاربيەسى – تەك ءبىر وتباسىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قوعامنىڭ مىندەتى ەكەنىن تانىتادى. وسىنى مەڭزەگەن ءال-فارابي بابامىزدىڭ «ادامعا ەڭ اۋەلى ءبىلىم ەمەس, تاربيە بەرىلۋى كەرەك. ونسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەگەن ءسوزىنىڭ استارىندا تەرەڭ ءمان جاتىر. ويتكەنى, وتباسى – سول ادام ءومىر سۇرگەن كەز كەلگەن قوعامنىڭ, مەملەكەتتىڭ قۇرامداس بولىگى, ىرگەتاسى رەتىندە قاراستىرىلعان.
شىندىعىندا دا اتا-انا – وتباسىنداعى اكە ايبىنى بالا ءتاربيەسىندە باستى تۇلعا. ولار ءوز بالاسىن تاربيەلەۋدە ونى دەربەستىككە, بىرەۋگە تاۋەلدى بولماۋعا, ءوز بەتىنشە كۇن كورۋگە, ماقساتتى تۇردە ءومىر سۇرۋگە باعىتتاپ تاربيەلەيدى. بۇل يگىلىكتى ءىس, ءتىپتى, بالانىڭ انا قۇرساعىندا جاتقان كەزدەن باستاپ جۇرگىزىلۋى قاجەت. ودان بالانىڭ دۇنيەگە كەلۋى, قاز-قاز باسىپ ءجۇرۋى, ءوسۋى, ءونۋى, اتا-باباسىنىڭ ومىرىندەگى ەڭبەك جانە قوعامدىق ءىس-ارەكەتتەردىڭ سان جىلداردان بەرگى تاجىريبەسىنەن ونەگە الۋى, ونى قۇرمەتتەۋى, قورشاعان ورتاسىن تانىپ, ونىمەن قارىم-قاتىناس جاساۋعا ءوز بەتىنشە داعدىلانۋى, جاقسىسىنان ۇيرەنۋى, جامانىنان جيرەنۋى ەسكەرىلىپ وتىرادى. مۇنى دانىشپان اباي ون توعىزىنشى قارا سوزىندە «ادام اتا-انادان تۋعاندا ەستى بولمايدى: ەستىپ, كورىپ, ۇستاپ, تاتىپ ەسكەرسە, دۇنيەدەگى جاقسى, جاماندى تانيدى داعى, سوندايدان بىلگەنى, كورگەنى كوپ بولعان ادام ءبىلىمدى بولادى. ەستىلەردىڭ ايتقان سوزدەرىن ەسكەرىپ جۇرگەن كىسى ءوزى دە ەستى بولادى. ءاربىر ەستىلىك جەكە ءوزى ىسكە جارامايدى. سول ەستىلەردەن ەستىپ, بىلگەن جاقسى ءنارسەلەردى ەسكەرسە, جامان دەگەننەن ساقتانسا, سوندا ىسكە جارايدى, سوندا ادام دەسە بولادى», – دەپ تۇيىندەيدى.
قازاقتا «اكە – اسقار تاۋ, انا – باۋىرىنداعى بۇلاق, ال بالا – جاعاسىندا جايقالىپ وسكەن قۇراق» دەيتىن دانالىق ءسوز بار. وسى ماقال ارقىلى حالىق وتباسىن قۇرايتىن ءۇش قۇرامداس بولىكتى ايرىقشا ەسكەرتىپ وتىر. سوندىقتان اكە – وتباسىنىڭ تاربيە جۇمىسىنداعى ماڭىزدى ورىن الاتىن تۇعىرلى تۇلعا. اكەنىڭ بار ءبىتىم-بولمىسى, مىنەز-قۇلقى, وزگەلەرمەن قارىم-قاتىناسى, ءبىلىم-بىلىگى – بالانىڭ كوز الدىندا كۇندەلىكتى ۇلگى-ونەگە الاتىن, سوعان قاراپ بوي تۇزەيتىن نەگىزگى نىساناسى. ۇل دەمەي, قىز دەمەي وتباسىنداعى تاربيە جۇمىسىندا اكەنىڭ ورنى ەرەكشە بولۋى ءتيىس.
ۇلى اباي «تولىق ادام» ءتاربيەلەۋدەگى اكەنىڭ ىزگى قاسيەتتەرى, ونىڭ ادامگەرشىلىگى, ەڭبەكسۇيگىشتىگى, وتباسىنا, جارىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمى ءۇي ءىشىن نۇرلاندىرىپ تۇرسا, ەرى اقىلدى, ايەلى كوركەم مىنەزدى بولىپ, تاتۋ بولسا, وندا ءۇي جۇماققا اينالىپ, بالالار جاقسى مىنەزگە, يگى قاسيەتتەرگە تاربيەلەنەتىنىن اتايدى. حالقىمىزدىڭ «اكەگە قاراپ ۇل وسەر, اناعا قاراپ قىز وسەر» دەيتىنى دە سوندىقتان. مۇنى مايلىقوجا اقىن:
جىلاساڭ كوڭىلى جۇدەگەن, قۋانساڭ تاسىپ ۇدەگەن. كورىگىڭە كوڭىلى ءوسىپ, قۇدايدان ءومىر تىلەگەن, اتاڭ – قىبىلا قامقورىڭ, دەسە, ال انا تۋرالى:
«توعىز اي ون كۇن كوتەرگەن, ەڭبەگىڭدە ەتى ولگەن. بەينەت تاتقان توتەننەن, زيارات قىلىپ سىيىنساڭ, كەم ەمەس اناڭ, قىبىلا مەكەڭنەن», دەپ جىر ارناعان.
شىعىس پوەزياسىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلى الىشەر ناۋاي اكەنى – كۇنگە, انانى – اي, جۇلدىزعا بالاپ, اسپەتتەيدى.
سوندىقتان ۇرپاق تاربيەسىندە «الەمنىڭ جارىعىن سىيلاعان, دالانىڭ بار گ ۇلىن جيناعان» ايەل-انانىڭ ورنى دا وراسان. ويتكەنى, جالپى ادامزات بالاسىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن, ونىڭ ءوسىپ-ءونىپ دامۋىن انالار-ايەلدەر قاۋىمىنسىز كوزگە ەلەستەتۋ ەش مۇمكىن ەمەس. مۇحاڭ (مۇحتار اۋەزوۆ) «ادامدىقتىڭ نەگىزى – ايەل, ەرتەدە ايەلدەن بالا تۋىپ, ول بالالاردىڭ ءبارى دە جاستىق قورعانسىزدىقتان اناسىنىڭ اينالاسىندا ءۇيىرىلىپ, ءۇي ءىشىنىڭ بىرلىگىن, ودان تۋىسقاندىق ۇيىمىن ەنگىزگەن... ايەل – انا. ايەلدىڭ ادام بالاسىنىڭ ۇرپاعىن وسىرەتىن قارىزى بار. جانە قازاقتىڭ ءتۇسىنۋىنشە ايەل – ءۇي ءىشىنىڭ جاراستىعى, ءۇي ءىشىنىڭ ۇيىتقىسى. ونسىز ەركەكتىڭ ءومىرى – گۇلسىز ءومىر» دەگەن تۇجىرىم جاسايدى.
جەر بەتىندەگى كەز كەلگەن حالىقتىڭ ءوز الدىنا ۇلت بولىپ ۇيىسۋىنا, جەكە حالىق, ەگەمەن ەل, دەربەس مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىنا ايەل-انالاردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور دەپ ايتۋعا بولادى. ايتالىق, تاريح قويناۋىنا نازار سالىپ كورسەڭىز باياعى تۇمار حانىم, روكسانا, ۇماي انا, زارينا, كەشەگى داستان-جىرلارداعى گۇلبارشىن مەن قۇرتقا, اقجۇنىس پەن نازىم, قىز جىبەك پەن بايان سۇلۋ, ايمان-شولپان, بەرتىندەگى ايشا ءبيبى مەن اباق انا, دومالاق انا مەن قىز ەنە, تاڭبالى تاريحىمىزداعى حورەزمشاحتىڭ ايگىلى قايراتكەر اناسى تۇركەن حاتۋن, قاسىم حاننىڭ اناسى جاعان بيكە, تاۋكە حان مەن ەسىم حاننىڭ انالارى جاقسى بيكە, ۇلى اباي تاربيەسىن كورگەن زەرە مەن ۇلجان, قول باستاعان بوپاي حانىم, ەل بيلەگەن ايعانىم, ۇلپان, ەلباسىمىزدىڭ اناسى – ءالجان انامىز ەسىمدەرى ەل ومىرىندە التىن ارىپتەرمەن ورنەكتەلگەن.
ۇرپاق تاربيەسىندە, اسىرەسە, قىز بالا تاربيەسىندە انانىڭ ىقپالى ەرەكشە. ويتكەنى, ابزال انالار «جاتجۇرتتىق» قىز بالا بويجەتكەن كەزدە ونىڭ جەكە شاڭىراق قۇرىپ, وتاۋ تىگۋىنە, ءىس تىكتىرىپ, ءۇي شارۋاسىن جايعاستىرۋىنا ونەگە كورسەتكەن, تاربيە تاعىلىمىن بەرگەن. سوندىقتان دا حالقىمىز اسىل انالاردى قادىرلەپ, وزدەرىنە جار ىزدەگەن بوزبالا, جىگىتتەرگە سونداي انالاردىڭ قىزدارىنا كوز سالۋدى, «اناسىنا قاراپ قىزىن ال» دەگەن تۇرعىدا باعىت-باعدار بەرگەن. مۇندايدا جاستاردىڭ بولاشاق قالىڭدىعىن تەك اجار-كوركى مەن سۇلۋ سىمباتىنا قاراي باعالاماي, ونىڭ ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەرىنە, كىسىلىك كەلبەتىنە, ىشكى رۋحاني جان دۇنيەسىنە, اقىل-پاراساتى مەن كورگەندىلىگىنە, تەكتىلىگى مەن تاربيەلىلىگىنە ايرىقشا كوڭىل بولگەن.
ال, بۇگىنگى قوعامىمىزداعى قىز بالالاردى تاربيەلەۋدەگى تالاپ-تىلەكتەر بۇرىنداعىدان دا جوعارى. ويتكەنى, قازىرگى كەزەڭدە قىز بالالار تەك وتباسى, وشاق قاسىندا عانا ەمەس, ءۇي شارۋاسىمەن بىرگە قوعامنىڭ بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە كۇندەلىكتى ءومىردىڭ سان-سالالارىنداعى باسقا دا ءىس-ارەكەتتەر مەن قىزمەتتەردى ۇيلەسىمدى ءارى ۇتىمدى ۇشتاستىرا بىلۋگە ءازىر بولۋى قاجەت. مۇندا ەڭ باستىسى قىز بالانىڭ ءبىلىمدى بولعانى ورىندى. بۇل جونىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا: «ەلىمىزدىڭ بولاشاقتا قانداي بولاتىنى بالالارىمىزدىڭ بويىنا قانداي تاربيەنى سىڭىرەتىنىمىزگە تىكەلەي بايلانىستى. ەڭ الدىمەن, ءبىز قىزدارىمىزدىڭ تاربيەسىنە كوپ كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. ولار – بولاشاق جار, بولاشاق انا, شاڭىراقتىڭ شىراقشىلارى... ءبىز قازاقستان قىزدارىنىڭ ساپالى ءبىلىم الىپ, جاقسى جۇمىسقا يە بولۋى جانە تاۋەلسىز بولۋلارى ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساۋىمىز قاجەت... حالقىمىز «قىزدىڭ جولى جىڭىشكە» دەگەنگە ەرەكشە ءمان بەرىپ ايتادى. بويجەتكەننىڭ جولى, قىزدىڭ جولى – قىلداي, ونى ۇزۋگە بولمايدى. بويجەتكەن, ايەل زاتى ءاردايىم ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ تەڭ قۇقىلى مۇشەسى, ال انا – ونىڭ ەڭ ارداقتى تۇلعاسى. ءبىز ايەل زاتىنا – اناعا, جارعا, قىزعا دەگەن قاپىسىز قۇرمەتتى قايتا ورالتۋعا ءتيىسپىز», – دەپ بۇل ماسەلەگە ۇلكەن ءمان بەرە توقتالادى.
جاستار تاربيەسىندەگى اتا-انانىڭ ورنى مەن ءرولى تۋرالى ايتقاندا, حالقىمىز تۇرمىسىندا سان عاسىرلاردان بەرى قالىپتاسقان تاربيەگە قاتىستى ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ, ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرلەرىمىزدىڭ, انا ءتىلىمىز بەن ادەبيەتىمىزدىڭ, مادەنيەتىمىز بەن تاريحىمىزدىڭ تەرەڭ تاعىلىمىن ەسكەرگەنىمىز ابزال. وتباسىنداعى اتا-اناعا بايلانىستى ايتىلاتىن ماقال-ماتەلدەر مەن افوريزم سوزدەردىڭ بارلىعى العان تاقىرىبىمىزدىڭ ءۇي تاربيەسىندەگى تەرەڭ ءمانىن, ايرىقشا ماڭىزىن اشا تۇسەدى. ماسەلەن, «انا ءتىلىن الماساڭ – ارىڭ كەتەدى, اكە ءتىلىن الماساڭ – بارىڭ كەتەدى», «اكە – تىرەگىڭ, انا – جۇرەگىڭ», «اكە تۇرعاندا بالا سويلەگەننەن بەز, انا تۇرعاندا قىز سويلەگەننەن بەز», «اتادان بالا تۋسايشى, اتا جولىن قۋسايشى», «ءبىر بالا بار جاسىق تۋادى, ءبىر بالا بار اكەسىنەن اسىپ تۋادى», «اكەسىز بالا – پاناسىز بالاپان», «اكەڭنىڭ تورىنە سەنبە, ماڭدايىڭنىڭ تەرىنە سەن», «انا ءسۇتى بوي وسىرەدى, انا ءتىلى وي وسىرەدى», «اتادان – ۇلاعات, انادان – ينابات», «اتالار ءسوزى – اقىلدىڭ كوزى», «اتاسىز ءۇي – باتاسىز, اناسىز ءۇي – پاناسىز», «اتا سالتىڭ – حالىقتىق قالپىڭ», «اتا كورسەتكەن جولىمىز ءبىر, انا تىككەن تونىمىز ءبىر», «جاقسى اكەنىڭ اتى بالاعا قىرىق جىل ازىق» دەگەن سەكىلدى تاعى باسقا تولىپ جاتقان قاناتتى سوزدەردى بالا, جاس ۇرپاق وتباسىنان باستاپ ەستىپ وسكەنى ءجون.
وسى رەتتە بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇپ-توركىنى يماني تاربيەدە, ءدىني قاعيداتتاردا جاتقانىن ەش ۇمىتۋعا بولمايدى. ونىڭ تامىرى تىم تەرەڭ ءدىني نەگىزدەردە ەكەنىن, ول ىرگەلى ءتورت ءدىننىڭ قاسيەتتى كىتاپتارى – تاۋرات, زابۋر, ءىنجىل, قۇران ۇستانىمدارىندا بەكىتىلگەنىن ايتقان ءجون. يسلام ىلىمىندە اتا-اناعا قۇرمەت كورسەتۋگە بايلانىستى ويلار قۇراني-كارىمنىڭ «نيسا», «لۇقمان», «يسرا», «مۇحاممەد», ت.ب. سۇرەلەرى مەن مۇحاممەد ءنابي سالاللاھۋ عالەيھي ۋاسسالامنىڭ حاديس-شارىپتەرىندە مولىنان كەلتىرىلەتىنىن اڭعارامىز. ايتالىق, ادەتتەگى نامازدىڭ سوڭىندا وقىلاتىن ءتيلاۋات-دۇعالىقتارداعى «راببانا اعفيرلي ءۋالي ءۋاليدايا ۋاليل ءمۋمينينا ءياۋما ياقۇمۇل حيساب» «ءيا, جاراتۋشىمىز, مەنىڭ اتا-انامدى جانە بۇكىل مۇسىلمانداردى ەسەپ كۇنى كەشىرە گور», دەگەن سىرلى سوزدەر ايتقان ويىمىزدى ناقتىلاي تۇسەدى.
بالانى ومىرگە بەيىمدەۋدە اتا-انا تاربيەسىنىڭ ارتىندا ۇلت تاربيەسى, مەملەكەت تاعدىرى جاتادى. وسى باعىتتا وتباسى تاربيەسىمەن قاتار وقۋ ورىندارىنىڭ, ونداعى ۇستازداردىڭ ىقپالى مەن ورنى قاشاندا دا ايرىقشا. اتا-انا مەن الەۋمەتتىك ورتا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەگەن جاعدايدىڭ ناتيجەسىندە عانا ءتالىم-تاربيەدەگى كورگەندىلىك پەن جاراسىمدىلىق, ۇيلەسىمدىلىك پەن بىرىزدىلىك ورىن تاباتىن ءۇردىس بولىپ شىعادى. سايىپ كەلگەندە, بالانىڭ قوعامدىق-الەۋمەتتىك دامۋى وتباسىندا ءوز ورنىن الۋىنان باستالادى.
بۇگىنگى قوعامدا دا جاستار ءتاربيەسىنە دەگەن كوزقاراس وتە ەرەكشە, ولاردىڭ تاعدىرى بولاشاقپەن, قوعامنىڭ دامۋىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەندىگى انىق. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 27-ءشى بابىنداعى 1-2 تارماقتا وتباسى مەن ونداعى بالاعا بەرىلەتىن تاربيەگە بايلانىستى: «نەكە مەن وتباسى, انا مەن اكە جانە بالا مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا بولادى. بالالارىنا قامقورلىق جاساۋ جانە ولاردى تاربيەلەۋ – اتا-انانىڭ تابيعي قۇقىعى ءارى مىندەتى», دەپ ايرىقشا اتاپ كورسەتىلەدى.
ال كەزىندە قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ «ناداندىق قۇربانى» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەگەن بولاتىن: «...جىلقى بىتكەن ءدۇلدۇل بولمايدى, قۇس بىتكەن بۇلبۇل بولمايدى, ادام بالاسى دا سولاي. جۇرتتىڭ ءبارى شەشەن, ءانبوز, اقىن, دانىشپان بولىپ تۋا بەرمەيدى. «كۇيسىز كوڭىل جۇگىرمەيدى» دەگەن بار. دۇلدۇلگە دە كۇي كەرەك, بۇلبۇلعا دا جايلى ورىن, كوڭىلدى باقشا كەرەك. ال ادام بالاسى بارىنەن دە ارتىق كۇي تاڭدايدى. تۋمىسىندا زەرەكتىك بولسا دا, عىلىمسىز, تاربيەسىز كەمەلىنە جەتپەيدى... بۇل كۇنگە شەيىن بىزدە مۇنى ەسكەرگەن قازاق جوق. سوندىقتان بىزدە وقىعان كوپ, بىراق شىن عالىم جوق. حاتشى كوپ, جازۋشى جوق. ارىزشى كوپ, ادۆوكات جوق. سويلەۋشى كوپ, شىن شەشەن جوق... بىزدە ونەر, عىلىم, ادەبيەت كەنجە قالىپ تۇرعان سەبەبى دە وسى, بۇل باپتاردا ءوز كىسىلەرى بولماۋ سەبەپتى دەپ ويلايمىز».
بۇل پىكىر حح عاسىردىڭ باس كەزىندە ايتىلسا دا, بۇگىنگى ۇرپاققا ءدال بۇگىن, ءداپ قازىر ايتىلعانداي تەرەڭ وي سالادى. قازىرگى جاعداي وسىنىڭ بارىنە قاراما-قايشى. قازىر وقىماعان ادام جوق, قازىر عالىم دا, شەشەن دە, كوسەم دە, باسقا سالا ماماندارى دا كوپتەپ سانالادى. الايدا, مىرجاقىپ اتامىز ايتقانداي, وقىعانداردىڭ اراسىندا ءالى دە «ناعىز وقىعان» جاستاردىڭ سيرەك كەزدەسەتىنى تاعى دا جاسىرىن ەمەس. بۇل ماسەلەدە «ەرجەتەدى دەسە, كەرى كەتەدى» دەگەن ءسوزدىڭ قيسىنى كەلىپ تۇرعانداي.
دۇنيە ءجۇزى حالىقتارى الەمدىك وركەنيەتكە باعىت ۇستاپ, كەشە عانا اتى مەن زاتى بەلگىسىز مەملەكەتتىڭ جاستارى ءدۇر كوتەرىلىپ, وزدەرىنىڭ وقىعان جانە توقىعان ءبىلىم-بىلىك, كۇش-قايراتتارىمەن وزگەلەردى ءتانتى ەتىپ جاتقاندا, ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ جاستارى تۋرالى ازداپ ويلانىپ قالاتىن تۇستارىمىز از بولمايدى. بۇل ساتتە وتكەن تاريحىنىڭ ءبارى سۇراپىل سوعىس, ەكى كۇننىڭ بىرىندە تابيعات الاپاتىمەن الىسىپ, نەبىر قيامەت-قايىمداردى باستارىنان وتكەرىپ جاتقان كورشىلەس كۇنشىعىس ەلى – جاپون جاستارىنىڭ ءتالىم-تاربيەسى ەشكىمدى دە بەيجاي قالدىرماسا كەرەك. بۇل كۇندەرى الەمدىك پەداگوگيكا عىلىمى زەرتتەپ, وقىپ-ۇيرەنۋگە تالپىنىپ جاتقان وسى ەلدىڭ جاس ۇرپاق تاربيەسىندەگى عاجايىپ سىرلارىنىڭ ءبىرى – حالقىنىڭ تاريحي-ەتنيكالىق مۇراسىن, ۇلتتىق ادەت-عۇرپىن, سالت-ءداستۇرىن سانالى ءتۇردە ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋىندا ەكەن.
جاستار تاربيەسىندەگى وتباسى مەن ورتانىڭ, قوعام مەن مەملەكەت مۇددەسىنىڭ بىرىزدىلىگى بۇگىنگى تاڭدا اۋاداي قاجەت ەكەنىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. بۇل رەتتە بۇگىنگى كۇنگى ۇرپاق تاربيەسىندە جىبەرىلەتىن ولقىلىقتار ەرتەڭ ورنى تولماس وكىنىشكە الىپ كەلمەي قويماسى انىق. سوندىقتان مەملەكەت يدەولوگياسىنداعى جاستار فۋنكتسياسىنىڭ الاتىن ءرولى مەن ورنى ۋاقىت تالابىنا ساي ۇنەمى قايتا قارالىپ وتىرۋى ءتيىس, ياعني بيلىك اراسىندا جاستارعا دەگەن سۇرانىس, بەرىك ىنتىماقتاستىق پەن تەرەڭ تۇسىنىستىك بولۋى قاجەت. قوعامنىڭ قاي سالاسىندا بولسىن جاستاردىڭ اشىق ءوز ۇندەرىنىڭ بولۋى, وعان تىكەلەي اسەر ەتەتىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ تاربيەلىك مانىنە تەرەڭ دەن قويىلۋى ءتيىس. جاستاردىڭ ءتۇرلى جات اعىمداردىڭ جەتەگىندە كەتۋىنىڭ الدىن الۋ جولدارىن قاراستىرۋ رەتىندە ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى دارىپتەۋدى دۇرىس جولعا قويا ءبىلۋ كەرەك. قازىرگى جاستار اراسىندا ءجيى كەزدەسەتىن وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋ – سۋيتسيد ىندەتىنىڭ الدىن الۋ جولدارى, ياعني بالا پسيحولوگياسىنداعى وزگەرىستى وتباسىندا, ورتادا ءۇزدىكسىز باقىلاۋ, قاداعالاپ وتىرۋ قاجەت. قوعامداعى جاستاردىڭ ءوز ورىندارىن تابا بىلمەۋىنە بايلانىستى ولاردى جۇمىسپەن قامتۋ ورىندارىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى قىزمەتىن قايتا قاراپ, ونى جان-جاقتى جەتىلدىرۋ كەرەك.
داعىستاننان شىققان اۆارلىق عالامات اقىن راسۋل عامزاتوۆتىڭ «...وتكەنگە توپىراق شاشساڭ, بولاشاق ساعان تاس اتار» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزىنىڭ استارىندا قانشالىقتى تەرەڭ ءمان-ماعىنا جاتقانى بارىمىزگە وي سالۋعا ءتيىس.
وتكەن بابالارىمىز ءبىزدى ءتاربيەلەدى, ءبىز سول ءۇردىستى جالعاستىرىپ كەلەمىز. ال بولاشاق ءتاربيەسى ەندىگى جەردە جاستاردىڭ قولىندا. ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۇلاسىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق تاربيەنىڭ مايەگىن ميراس ەتىپ عاسىردان-عاسىرعا جالعاستىرۋ – اتا سالتتى ۇلىقتاعانداردىڭ ەنشىسىندە ەكەندىگى اقيقات.
باقتيار سمانوۆ,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى.
