ايتالىق, ەكى جارىم جىلدىڭ الدىندا موڭعول ارحەولوگتەرى حۋۆسگەل (حوۆسگول) ايماعى تەرريتورياسىندا ورنالاسقان ۇلان-ۋلا (ۋلاان-ۋل) سۇمىن جەرىندەگى قورىق تاۋىنا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن بولاتىن. ولار وسىنداعى 13 جانە 21 ءنومىرلى قورعان-وبادان التىننان جاساعان جارتى اي مەن ءبۇتىن شەڭبەرلى دوڭگەلەك كۇننىڭ بەينەسىن تاپتى.
جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى تانىمال ارحەولوگ ۇلان-باتىر قالاسىنداعى موڭعول ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى ج.بايارسايقان تاراتقان مالىمەتكە جۇگىنسەك, الدىن الا بولجام بويىنشا بۇل جادىگەر XIII-XIV عاسىرلارعا ءتان بۇيىم كورىنەدى. جادىگەرلەردى جاساعان شەبەر – قاڭىلتىرلاندىرىلعان جۇقا جالپاق التىن بۇيىمدى قايشىلاپ, قيىپ اي مەن كۇندى جاساعان دەگەن پايىم ايتىپتى ماماندار.
ويتكەنى دوڭگەلەك التىن كۇننىڭ ولشەمى – 50, 33 مم بولسا, ايدىڭ كولەمى – 41, 54 سم ەكەن. سۋرەتتەن كورىپ وتىرعاندارىڭىزداي كۇننىڭ ەكى جاق شەتىندە قوس تەسىك بولسا, قابىرعا ءتارىزدى جارتى ايدىڭ وڭ جاق بۇرىشى جىرىلعانى بايقالادى. دەمەك, بۇل زاتتار ريتۋالدىق ماڭىزعا يە. بۇلار قۇرمەت تۇتاتىن زاتتا نەمەسە راسىمدىك بۇيىمدا شاپتالىپ, جورالعى رەتىندە بەكىتۋلى تۇرعان ءتارىزدى. بۇعان جادىگەرلەردىڭ بەتىندەگى تەسىكتەر دالەل.
ال ءبىزدىڭ پايىم بويىنشا, اتالعان جادىگەرلەر ورتاعاسىرلىق مۇرا بولعانىمەن, ونىڭ رۋحاني-تانىمدىق ءمانى مىڭداعان جىلدىڭ الدىندا جاتىر. ياعني بۇل دۇنيەلەر ءبىزدىڭ بايىرعى عۇن بابالارىمىزدان بەرى ۇزىلمەي كەلە جاتقان ءداستۇر جالعاستىعى سياقتى. ءدال وسى پىكىردى جەرگىلىكتى عالىم-وقىمىستىلار دا قۋاتتاپ وتىر.
ويتكەنى كوشپەلى دالا تۇرعىنى عۇندار جايلى كوپتەگەن دەرەك جازىپ قالدىرعان قىتايدىڭ حان پاتشالىعىنىڭ (ب.ز.د 206 – ب.ز. 220 ج) تاريحشىسى سىما تسيان (ب.ز.د 140-86 ج) ءوزىنىڭ «تاريحي جازبالار» اتتى ەڭبەگىندە: «عۇندار پاتشاسى شانيۋ تاڭەرتەڭ شىققان كۇنگە, كەشكە باتقان ايعا قاراپ ءمىناجات جاسايتىن قاتاڭ ءداستۇرى بولعان», دەپ جازادى. وسى دەرەكتەن ءبىز ەجەلگى عۇندار كۇن مەن ايدى قادىر تۇتقانىن بايقايمىز.
وسى ورايدا, كونە تۇركىلەردىڭ ۇيىق مەكەنى وتۇكەن قويناۋىنان تابىلعان التىندى اي مەن جارىق كۇن جوعارىدا ماعجان اقىن ايتقانداي, كۇننەن تۋىپ, ءجۇزىن وتتى جالىنعا جۋعان بابالارىمىزدان جالعاسقان مۇرا ەكەنى انىق. ونىڭ سىرتىندا ءبىر-بىرىنە ىركەس-تىركەس ورنالاسقان اي مەن كۇن قازىرگى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تۋىندا بەينەلەنگەن قىران بۇركىت پەن شاشاقتى كۇننىڭ ۇيلەسىمدى فورماسىنان اۋمايتىنى تاڭدانارلىق.
«جالپى, مۇنداي بەينەلەر بۇعان دەيىن موڭعول دالاسىنا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى بارىسىندا عۇن بيلەۋشىلەرىنە ءتان وبالاردان كوپتەپ تابىلۋدا. وسى ورايدا, ورتا عاسىردا الەمگە بيلىك جۇرگىزگەن شىڭعىس قاعان يمپەرياسى وزىنەن بۇرىن ءومىر سۇرگەن ەجەلگى كوشپەندىلەرگە ءتان ىرىم-جورالعىلاردى بەرىك ۇستانعانى ءمالىم. بۇل جادىگەرلەر وسىنىڭ دالەلى», دەيدى ج.بايارسايقان.
