جانار-جاعارماي نارىعىنداعى احۋال قانداي؟

ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆتىڭ مالى­مەتىن­شە, وسى جىلدىڭ 8 ايى­نىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ديزەل وتىنىن ءوندىرۋ 3,53 ملن توننانى قۇراعان. بۇل وتكەن جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 259 مىڭ تونناعا نەمەسە 10,5 پايىزعا ارتىق. 2020 جىلدى قوسپاعاندا, جالپى ديزەل وتىنىن ءوندىرۋ جىلدان-جىلعا قارقىندى ءوسىپ كەلەدى. ديزەل وتىنى ءوندىرىسىنىڭ 2022 جىلعا ارنالعان بولجامى 5,2 ملن توننانى قۇراعان. بۇل 2021 جىلعا قاراعاندا 300 مىڭ تونناعا, ال 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 640 مىڭ تونناعا ارتىق.

– ءوندىرىستىڭ ءوسۋىن, سون­داي-اق ديزەل وتىنىنا قاتىس­تى ەكسپورتتىق شەكتەۋدى ەسكە­رە وتىرىپ, پاۆلودار مۇناي-حي­ميا زاۋىتىندا جوندەۋ باس­تالعانعا دەيىن 402 مىڭ توننا كولەمىندە قور قا­لىپ­تاستىرىلدى. جوسپارلاناتىن ءوندىرىستى ەسكەرە وتىرىپ, 2022 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىندا مۇناي بازالارىنداعى قالدىقتار 153 مىڭ توننا, جيىنتىق كولەمى 275 مىڭ توننا دەڭگەيىندە بولادى دەپ بولجانۋدا, – دەدى ب.اقشولاقوۆ.

اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە شىلدە­دە 106,6 مىڭ توننا, تامىزدا 145,6 مىڭ توننا ديزەل وتىنى تيەپ-جونەلتىلگەن. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ون­دىرۋشىلەرگە تيەپ-جونەلتۋگە ەرەكشە باسىمدىق بەرىلەدى جانە تۇراقتى باقىلاۋدا بولادى. اۋىل شارۋاشىلىعى تا­ۋارىن وندىرۋشىلەرگە بارلىعى 423,5 مىڭ توننا ديزەل وتىنىن تيەپ-جونەلتۋ جوسپارلانىپ وتىر.

ب.اقشولاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلعا ارنالعان ديزەل وتىنىن تۇتىنۋ بولجامى 5,472 ملن توننانى قۇراپ وتىر. بۇل 2020 جىلعا قاراعاندا 500 مىڭ تونناعا جانە 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 90 مىڭ تونناعا ارتىق.

– ەل اۋماعىنان بەنزين, ديزەل وتىنىن جانە مۇ­ناي ونىمدەرىنىڭ جەكەلە­گەن تۇرلەرىن اۆتوموبيل كولى­گى­مەن اكەتۋگە تىيىم سالۋ جونىندە بىرلەسكەن بۇي­رىق قابىلداندى. جانار-جاعارماي ستانسالارىندا سارالانعان باعالار ەنگىزىلدى. ديزەل وتىنىنىڭ ليميتتەلگەن كولەمىن بوساتۋ بو­يىنشا باقىلاۋدى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەدى. ۆاگون-تسيستەر­نالاردى بەرۋ سانى ۇلعايدى. مۇناي ونىمدەرىنىڭ باسقا تۇرلەرىن تەك ەلدەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنان عانا ەكسپورتتاۋعا رۇقسات ەتىلگەن. ديزەل وتىنىنىڭ قالدىقتارى بويىنشا جاعدايى ەڭ قيىن وڭىرلەرگە باسىمدىقپەن جو­نەل­تۋ جۇزەگە اسىرىلادى. «سامۇرىق-قازىنا» قورى مەن «قازمۇنايگاز» كومپانياسى ۇكىمەت تاپسىرماسى شەڭبەرىندە قىركۇيەك-قازان ايلارىندا ديزەل وتىنىنىڭ قاجەتتى كولەمىن يمپورتتاۋعا ارنالعان كەلىسىمشارتقا قول قويدى. جانار-جاعارماي باعاسىن نەگىزسىز كوتەرۋ جانە ساتۋدان باس تارتۋ ماسەلەلەرى بو­يىنشا ازاماتتاردىڭ وتى­نىش­تەرىنە جەدەل دەن قويۋ ءۇشىن ەنەرگەتيكا مينيستر­لىگىن­دە جانە ءىرى جانار-جاعار­ماي قۇيۋ ستانسالارى جەلى­لەرىندە «كولل-ورتالىقتار» قۇرىلدى, – دەپ ناقتىلادى مينيستر.

«قازمۇنايگاز» ۇلت­تىق كومپانياسىنىڭ باسقار­­ما توراعاسى ماعزۇم مىر­زاعا­ليەۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭعىرتۋدان كەيىن كومپانيا توبىنداعى ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ورتاق قۋاتى 3 ملن تونناعا ارتىپ, جىلىنا 17,2 ملن تونناعا جەتتى. ناقتىراق ايتساق, بەنزين ءوندىرۋ قۋاتى 70 پايىزعا (2,9 ملن توننادان 5,1 ملن تونناعا دەيىن), ديزەل وتىنى 30 پايىزعا (4 ملن توننادان 5,2 ملن تونناعا دەيىن) ارتتى. ال اۆياوتىن ءوندىرۋ قۋاتى 2 ەسە (0,3 ملن توننادان 0,67 ملن تونناعا دەيىن) ءوستى. ۇلتتىق كومپانيا بەنزين بويىنشا ەلدەگى قاجەتتىلىكتى تولىعىمەن جاۋىپ وتىر.

– ال ديزەل وتىنىن تۇتى­نۋ 30 پايىزعا (5,2 ملن تون­نا­دان 6 ملن تونناعا دەيىن) ايتارلىقتاي وسكەنى بايقالادى. بۇعان ەڭ الدىمەن كورشى ەلدەرگە كەتىپ جاتقان «كولەڭكەلى ەكسپورت» سەبەپ بولىپ وتىر. جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن «قازمۇنايگاز» بىرقاتار شۇعىل شارالار قابىلدادى. اتاپ ايتقاندا, شىمكەنت جانە اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنداعى جوسپارلى جوندەۋ جۇمىستارىن اۋىستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بۇل نارىقتى قوسىمشا 150 مىڭ تونناعا دەيىن ديزەل وتىنىمەن قامتاماسىز ەتەدى. ال «قازاقستان تەمىر جولىنىڭ» قاجەتتىلىگىن جابۋ ءۇشىن 100 مىڭ تونناعا دەيىن ديزەل وتىنى يمپورتتالادى, – دەيدى م.مىرزاعاليەۆ.

ۇلتتىق كومپانيا باس­شى­سىنىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, جول بويىنان الىس ورنا­لاس­قان جانار-جاعارماي بەكەتتەرىندەگى ساتىلىم كور­سەت­كىشى وڭىرلەردەگى جاع­داي­دىڭ تۇراقتى ەكەنىن جانە ءو­نىم­نىڭ سىرتقا كەتىپ جاتپا­عا­نىن كورسەتەدى. بەكەتتەردەگى ءونىم كولەمى وزگەرىسسىز.

– ال شەكارا ماڭىنداعى جانار-جاعارماي بەكەت­تەرىندە جازعى-كۇزگى كەزەڭ­دە سۇرانىس كۇرت ءوسىپ, بەكەت­تەردەگى جانارماي كولەمى ازاي­عانى بايقالادى. بۇل وتان­دىق ءونىمدى شەتەلدىك اۆتو­كو­لىك­تەردىڭ اكەتىپ جات­قانىن كورسەتەدى. شەكارا ماڭىن­داعى ايماقتارداعى بەكەتتەردە ءونىمنىڭ ازدىعىنان تراسساداعى جانارماي بەكەت­تەرىندە دە تاپشىلىق بار. شەكارالاس مەملەكەتتەرمەن ديزەل وتىنىنا بولشەك ساۋدا باعاسىنداعى ايىرماشى­لىق قازاقستان بەكەتتەرىندەگى جانارمايعا اسەر ەتەتىنى انىق. ماسەلەن, 2022 جىلى ناۋرىز ايىندا رەسەي فەدەراتسياسىن­دا ديزەل وتىنىنا بولشەك ساۋدا باعاسى قازاقستانداعى باعانىڭ دەڭگەيىنە دەيىن تومەندەدى. وسىعان بايلانىس­تى كوكتەمدە قازاقستاننىڭ شەكارا ماڭىنداعى جانە تراسساداعى بەكەتتەرىندە جانارماي كولەمى ۇلعايدى (ساتىلىم تومەندەدى), ەلىمىزدەگى جانارماي بەكەتتەرىنەن جاپپاي ديزەل وتىنىن اكەتۋ­گە قىزىعۋشىلىق بولمادى. شەكارالاس ەلدەردە ديزەل باعاسىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى جازدا جانە كۇزدە قازاقستان بەكەتتەرىندە جانارماي ازاي­دى. بۇل ءوز كەزەگىندە شەتەل­دىك اۆتوكولىكتەردىڭ ديزەل وتىنىن بىزدەن كوبىرەك قۇيا باس­تاعانىن كورسەتەدى, – دەپ ناقتىلادى ۇلتتىق كومپا­نيانىڭ باسشىسى.

م.مىرزاعاليەۆتىڭ مالى­مەتىن­شە, قازاقستاندا ديزەل وتىنىنىڭ كۇن سايىنعى قورى 14 كۇنگە, اي-92 بەنزينى 16 كۇنگە, اي-95 14 كۇنگە دەيىن جە­تە­دى. وسىلايشا, وندىرىلگەن جانار-جاعارماي كولەمى (مۇناي بازالارى مەن جولداعى) ءونىمنىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىن كورسەتەدى.

– اۆياوتىن مەن بيتۋم بويىنشا تۇتىنۋ كولەمى بىر­قاتار فاكتورعا بايلانىستى ارتقانى بايقالادى. ءبىرىنشى كەزەكتە, اۆياوتىن بويىنشا قازاقستان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭعىرتۋ بارىسىندا ىشكى اۆياتاسىمالداردىڭ قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرۋ مىندەتى قويىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون. قازىر اۆياوتىن تۇتىنۋدىڭ ەكى ەسە ۇلعايۋىنا, الەمدەگى گەوساياسي احۋالدى قوسا العاندا, ترانزيتتىك شەتەلدىك اۆياتاسىمالداۋشىلاردىڭ جانارماي قۇيۋ كولەمىنىڭ ارتۋى اسەر ەتتى. وسىعان بايلانىستى ەسەلەنگەن اۆياوتىنعا سۇرانىس يمپورت ەسەبىنەن وتەلىپ جاتىر, – دەيدى ول.

ەسكە سالا كەتەيىك, قازاق­ستان مۇناي وڭدەۋ زاۋىت­تارى­نىڭ وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 14,2 ملن توننادان 17,2 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتىلدى.