ول تۇسىنىكتى دە. ءشوپ باعاسى قىمباتتاپ, مال باعۋ قيىنداپ كەتكەندىكتەن بولار, تىشقاق لاقتى دا ەشكىمگە قيمايسىڭ. بۇرىندارى اۋىلداعى اعايىن سۇيىنشىگە, بايعازىعا ءبىر توقتى اتايتىن. قازىر قۇربان ايتتىڭ كەزىندە نەمەسە ەت تاۋسىلعاندا پىشاق قايرايتىن بولعانبىز. ءيا, قيمايتىن دا ءجونى بار. كوزگە كورىنبەيتىن اقشا عوي. كوپتەگەن اۋىلداردا جۇمىسسىز وتىرعان جانداردىڭ باستى بايلىعى دا, سەنەرى دە – ءتورت ت ۇلىگى. وتكەندە بالالارىن مەكتەپكە دايىنداۋ ءۇشىن سەمىز مالىن تاپسىرىپ, كيىندىردى ەمەس پە؟!
مال سانىن كوبەيتۋ ءبىر بولەك, ونى باعۋدى دۇرىس ۇيىمداستىرا ءبىلۋ دە ماڭىزدى. مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز, ءتارتىپ ساقشىلارى مال ۇرلىعىنىڭ باستى سەبەبى قاراۋسىز قالعان ءتورت ت ۇلىك ەكەنىن ايتادى. «مال ۇرلىعىنا قارسى ءىس-قيمىل» تاقىرىبى بويىنشا وتكەن بريفينگتە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى كريمينالدىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ اسا ماڭىزدى ىستەر جونىندەگى اعا جەدەل ۋاكىلى قۇديار نۇرسەيىتوۆ ەلىمىزدەگى احۋالعا توقتالدى.
– مال ۇرلىعىنىڭ 70 پايىزدان استامىنىڭ باستى سەبەبى باقتاشىسىز مال جايۋمەن بايلانىستى بولىپ وتىر. بيىلعى 8 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تىركەلگەن 1015 مال ۇرلىعىنىڭ (2021 جىلى – 1219) 709-ى ءتورت ت ۇلىكتى قاراۋسىز قالدىرعاننان تۋىنداعان. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن جايۋ قاعيدالارىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ بويىنشا قۇزىرەت بەرىلدى. ەرەجەگە سايكەس ولاردى باقىلاۋسىز جايۋعا تىيىم سالىنادى. ءتيىستى ەرەجەلەردى بۇزعانى ءۇشىن 3-تەن 10 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىنگى (17 751) مولشەردە ايىپپۇل سالۋ كوزدەلگەن.
مال ۇرلىعىن انىقتاۋ جانە ونىڭ جولىن كەسۋ ماقساتىندا مينيسترلىك ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قاتىسۋىمەن تۇراقتى تۇردە جەدەل-پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالار وتكىزىپ تۇرادى. مال ۇرلىعىنىڭ توپتىق تۇرىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن وڭىرلەردە تۇراقتى نەگىزدە جەدەل-ىزدەستىرۋ توپتارى جۇمىس ىستەيدى. ولار مال بازارلارى مەن مال سويۋ ورىندارىندا رەيدتەر جۇرگىزەدى. قابىلدانعان شارالار ناتيجەسىندە قىلمىستىڭ وسى ءتۇرىن تومەندەتۋدىڭ تۇراقتى ۇردىسىنە قول جەتكىزىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. بيىل ولاردىڭ سانى 17 %-عا (1219-دان 1015-كە دەيىن) تومەندەدى, اشىلۋى 60 پايىزعا دەيىن جاقساردى. ۇرلانعان 5 مىڭ مال باسىنىڭ 3 مىڭعا جۋىعى (2906) نەمەسە 56 پايىزى تابىلىپ, زاڭدى يەلەرىنە قايتارىلدى, – دەيدى قۇديار نۇرسەيىتوۆ.
بەلگىلى بولعانداي, جىل باسىنان بەرى مال ۇرلىعىمەن اينالىسقان 60 قىلمىستىق توپ ۇستالعان. ال پاۆلودار وبلىسىندا كوپتەگەن ءىرى زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا قاتىسى بار 1 ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ جولى كەسىلدى. بىلتىر قىركۇيەك ايىندا اتالعان وبلىسقا قاراستى ەكىباستۇز قالاسىندا 7 ادامنان قۇرىلعان اككى توپ قۇرىقتالعان-دى. ولار بازاردا رەسمي تۇردە ەت ساتۋمەن اينالىسقاندىقتان ءاۋ باستا كۇدىك تۋدىرماعان. كەيىن جىمىسقى ارەكەتتەرى اشكەرە بولىپ, قولعا ءتۇسىپ وتىر. بەلگىلى بولعانداي, قىلمىستىق توپ ءار اپتا سايىن جەرگىلىكتى ءىرى شارۋا قوجالىقتارىنان 1-2 قارانى ۇرلاۋدى ادەتكە اينالدىرعان. ولاردىڭ 8 قىلمىسقا قاتىسى بار ەكەنى انىقتالدى. ال اقتوعاي اۋدانىندا ۇستالعان قىلمىستىق توپ مال ەتىن كورشىلەس ورنالاسقان اقمولا وبلىسىنا جونەلتىپ وتىرعان. بيىل 22 ساۋىردە سول پاۆلودار وبلىسىندا قۇرامىندا 5 ادام بار وڭىرارالىق قىلمىستىق توپ قۇرىقتالعان. ولاردىڭ قاتىسۋىمەن پاۆلودار, شىعىس قازاقستان جانە قاراعاندى وبلىستارىنىڭ اۋماعىندا مال ۇرلىعىنىڭ 6 فاكتىسى انىقتالدى. پىسىقايلار بارلىعى 167 باس مال ۇرلاپ, جالپى شىعىن سوماسى 77 ملن تەڭگەدەن اسقان.
تاعى ءبىر مىسال. تۇركىستان وبلىسىنىڭ پوليتسيا دەپارتامەنتى قىزمەتكەرلەرى 2022 جىلدىڭ كوكتەمىنەن باستاپ سارىاعاش جانە كەلەس اۋداندارىنىڭ اۋماعىندا جىلقى جانە ءىرى قارا مال ۇرلىعىمەن اينالىسقان 4 ادامنان تۇراتىن قىلمىستىق توپتى قولعا ءتۇسىردى. ۇستالعاندارعا 18 مال ۇرلاۋ فاكتىسى دالەلدەنىپ, 12 ملن تەڭگەدەن استام سوماعا 26 باس مال ۇرلانعانى انىقتالىپ وتىر.
– قازىرگى 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما مال ۇرلىعىنا قارسى كۇرەستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. مال ۇرلىعىنا قارسى ءىس-قيمىلدا تەك پوليتسيانىڭ ەمەس, بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ دا كۇش-جىگەرى قاجەت ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. قاۋىپسىزدىكتىڭ ەڭ قاراپايىم نورمالارىن ساقتاۋ, اتاپ ايتقاندا ءۇش جاقتى شارت جاساسۋ جولىمەن مالدى قاراۋسىز قالدىرماۋ قاجەت (مال يەسى-اكىمدىك-باقتاشى). GPS ترەكەرلەردى ورناتۋ ارقىلى مالدى باقىلاۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىن كەڭىنەن قولدانۋ دا ارتىق ەتپەيدى, – دەيدى ق.نۇرسەيىتوۆ.
بۇرىندارى مال ۇرلىعى جالعىز ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ جۇمىسى سياقتى قارالاتىن. بۇگىندە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, ۆەتەرينارلىق قىزمەت جانە جەرگىلىكتى اكىمدىك ماماندارىمەن بىرلەسىپ, كەشەندى جۇمىستار اتقارىلۋدا. قىلمىستىق كودەكسكە «مال ۇرلىعى» دەگەن ارنايى باپ ەنگىزىلىپ, دۇنيە-مۇلكىن تاركىلەۋمەن 12 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى بەلگىلەنگەن. ارينە, جازانىڭ كۇشەيتىلۋى قىلمىستىڭ ازايۋىنا سەپ بولاتىنى تۇسىنىكتى. مال ۇرلىعىمەن اينالىساتىندار جالعىز جۇرمەيدى. قىلمىستىق توپ قۇرىپ, ايلاسىن اسىرۋعا تىرىسادى. ءار اۋىلدا سىبايلاستارى بار بولۋى مۇمكىن. ولاردى قۇرىقتاۋ ماقساتىندا جەدەل الدىن الۋ ءىس-شارالارى ءجيى ۇيىمداستىرىلادى. تۇرعىندارمەن دە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇيەلى جۇرگىزىلۋدە. ءتارتىپ ساقشىلارى ءاردايىم بازارلاردى, مال سوياتىن ورىنداردى, بۇرىن مال ۇرلىعىنا قاتىسى بولعان ازاماتتاردى باقىلاۋدا ۇستاۋدا. مال ۇستاعان اعايىننىڭ ءبارى بىردەي GPS ترەكەر ورناتۋعا شاماسى جەتپەس. دەسە دە, زاماناۋي قۇرىلعىلاردىڭ ۇرلىقتىڭ الدىن الۋعا كومەگى كوپ ەكەنى دالەلدەنۋدە. مالدى سىرعالاۋ جۇمىستارى دا جۇيەلى اتقارىلۋعا ءتيىس.
