جيىندا الەمدەگى گەوساياسي جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا بايلانىستى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ەكونوميكالىق تۇرعىدا ءوزارا ىقپالداسۋدى ارتتىرۋعا ءتيىس دەگەن پىكىرلەر ايتىلدى. رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قاقتىعىس, بەلارۋس ەلىنىڭ بۇل پروتسەسكە جاناما نەگىزدە كىرىگۋى رەسەي ارقىلى وتەتىن ترانزيتتىك جولداردى كۇردەلەندىرىپ جىبەردى. قازاقستان اۋماعى ارقىلى وتەتىن ترانزيتتىك جولدار دا ساياسي تەتىكتەرگە اينالىپ كەتە جازدادى. مۇنىڭ بارلىعىن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى كورىپ-ءبىلىپ وتىر. ەندى رەسەي اۋماعى ارقىلى وتەتىن ترانزيتتىك جولداردى باسقا ايماقتارمەن الماستىرۋعا تەك قازاقستان ەمەس, ورتالىق ازيا ەلدەرى دە مۇددەلى. بۇل شەشىمگە الەمدىك وزگەرىستەر مەن باسقا ەلدەردىڭ ايماقتىق جانە جاھاندىق بلوكتارعا قوسىلۋى اسەر ەتكەنى داۋسىز.
جيىندى اشقان ينستيتۋت ديرەكتورى ەرجان سالتىباەۆ ايماقتاعى ەلدەر سان الۋان سىن قاتەرگە تاپ بولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. «جاھاندىق قاۋىپسىزدىك داعدارىسىنىڭ اسەرىن الدىمەن ايماق ەلدەرى قاتتىراق سەزەدى. ەندىگى باعىت – «سىن-قاتەرلەرگە قالاي جاۋاپ بەرەمىز؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ. سەبەبى بۇل ءبارىمىز ءۇشىن ماڭىزدى», دەدى ول.
«بىزگە ءبىرىنشى كەزەكتە ينتەگراتسيالىق جوبالاردى بىرگە پايدالانۋ ماڭىزدى: 75 ملن حالقى بار ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى وزدەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن, الەۋەتىن تولىعىمەن پايدالانىپ وتىرعان جوق. بىزگە ءدال قازىر مۇمكىندىگىمىزدى پايدالانىپ, تىعىرىقتان شىعۋدان وزگە جول جوق. تۇركى ەلدەرىنىڭ وداعى نەمەسە تۇران يدەياسى ازىرگە مەموراندۋمدار دەڭگەيىندە. ورتالىق ازيا ەلدەرى ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىن ستراتەگيالىق كەلىسىمشارتتار شەڭبەرىندە زاڭداستىرعان, ىنتىماقتاستىقتى العا جىلجىتۋعا بىزدە زاڭدىق-ەكونوميكالىق تۇرعىدا بارلىق مۇمكىندىك بار. ەندى سولاردى العا جىلجىتۋ كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى ە. سالتىباەۆ.
جيىندا ءسوز العان قازاق-گەرمان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى رۋستام بۋرناشەۆ سىن-قاتەرلەرگە «ناقتى» جاۋاپ بەرۋ ءپرينتسيپىن ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, قاجەت بولعان جاعدايدا بۇكىل ايماق بولىپ جۇمىلۋ كەرەك. ساراپشى ورتالىق ازياداعى ىنتىماقتاستىق تالپىنىستارى وسىعان دەيىن دە تالاي رەت بايقالعانىن اتاپ ءوتتى. «ينۆەستيتسيالىق سەرىكتەستىك شىنىمەن جۇزەگە اسا باستاسا, ول قاي ەلدەردە جانە قانداي باعىتتا ءجۇرۋى مۇمكىن دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋ ماڭىزدى. قازاقستان مەن وزبەكستان – ەكونوميكاسى بويىنشا ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ەكى مەملەكەت. ايماقتاعى وزگە ەلدەر وسى ەكى ەلدىڭ ساياساتىنا قاراپ بەت تۇزەيدى. وسىعان دەيىن تۇرىكمەنستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن وزبەكستان ارقىلى قازاقستان مەن قىرعىزستانعا جەتكىزۋ ماسەلەسى بارلىق تاراپتىڭ كەلىسىمىمەن كەلىسىلگەن. الدا دا كەلىسۋدى, بىرىگىپ شەشۋدى توسىپ تۇرعان جايتتار بارشىلىق», دەدى ول.
«تەوريالىق تۇرعىدان العاندا وا ەلدەرىندە قوردالانىپ قالعان, شەشىمىن كۇتكەن ماسەلە جەتەدى. سولاردىڭ ىشىندە قازاقستاننان وزبەكستانعا استىق تاسىمالىن شەشۋ ماسەلەسىن جەكە-دارا قاراستىرۋعا بولادى. ءبىز وسى كۇنگە دەيىن تاشكەنتكە تەك بيداي تاسىمالداۋمەن اينالىسىپ كەلدىك. ەندى بۇل باعىت وزگەردى, تەك بيداي ەمەس, ۇن ەكسپورتتاعىمىز كەلەدى. مۇنداي الىس-بەرىس بارىسىندا ورىن الۋى مۇمكىن كەلىسپەۋشىلىكتەردى كونسورتسيۋمدار مەن ورتاق كاسىپورىندار قۇرۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى», دەگەن ساراپشى ينتەگراتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىنىمىزدى دە قاپەرگە سالىپ ءوتتى.
ر.بۋرناشەۆتىڭ بۇل پىكىرىن تاجىكستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى كومرون حيدوياتزودا دا قۇپتادى. تاجىكستاندىق ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, كوپۆەكتورلى ساياسات – ءبىزدىڭ ەلدەر ءۇشىن الەمدىك ارەنادا ارەكەت ەتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءارى دالەلدەنگەن نۇسقاسى.
«ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن ەڭ باستى ماسەلە – ايماقتىڭ قاۋىپسىزدىگى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. ونى ءبىز تەك بىرلەسكەن كۇش-جىگەرمەن عانا شەشە الامىز», دەگەن ساراپشى ترانزيتتىك باعىتتاردى ءارتاراپتاندىرۋ ماسەلەسى كۇردەلى دەڭگەيدە قالىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. «ەگەر بۇل ماسەلەلەر مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەر دەڭگەيىندە شەشىلمەسە, ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قارسى قايتالاما سانكتسيالاردى ەنگىزۋ ىقتيمالدىلىعى سەيىلمەيدى. ال بۇل ەكونوميكالىق داعدارىسقا اكەلۋى ابدەن مۇمكىن. ءبىز الەمدىك دەرجاۆالار اراسىنداعى تەكە تىرەستىڭ سالدارىن باستان كەشىرىپ جاتىرمىز, ولاردىڭ اراسىندا ءبىزدىڭ باستى ەكونوميكالىق جانە ساياسي سەرىكتەستەرىمىز – رەسەي مەن قىتاي دا بار. ءبىزدىڭ ەلدەر ءۇشىن باستى قاۋىپ سىرتقى ويىنشىلارعا ىقپال ەتۋ ارەكەتتەرى بولىپ تابىلادى. تاجىكستان مۇنداي ينتەگراتسيالىق فورماتتى ماسەلەلەردى شەشۋ قۇرالى رەتىندە كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋ وتكىزۋدى قاراستىرىپ جاتىر» دەپ اتاپ ءوتتى ك.حيدوياتزودا.
وزگەرمەلى الەمدە ورتالىق ازيا ەلدەرى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن ءبىرىنشى ورىنعا قويۋ كەرەگىن بۇعان دەيىن دە ايتىلىپ كەلەدى. ال سول «وزگەرمەلى الەمدە ورتالىق ازيانىڭ ءرولى جانە ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگى قانداي؟» دەگەن ماسەلە ساراپشىلار ءۇشىن جەكە-دارا تالقىلاۋدى قاجەت ەتەتىن سالماقتى تاقىرىپ.
جيىنعا ساراپشى رەتىندە شاقىرىلعان Financial Freedom قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى راسۋل رىسمامبەتوۆ وا ەلدەرىنە ورتاق قارجى ينستيتۋتى كەرەگىن قاپەرگە سالدى. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ينتەگراتسيا دەگەن تۇسىنىك مەملەكەت باسشىلارى اراسىندا «كىم ءبىرىنشى نەمەسە كىم اعا مەملەكەت» دەگەن ماسەلەنى تۋىنداتادى. «ەندىگى جەردە ايماق ەلدەرى اراسىندا ءبىر-ءبىرىن باسەكە كورەتىن ۇعىم ەمەس, ءبىر-بىرىمەن تەڭ دارەجەدەگى ەلدەر دەگەن تۇسىنىك باسىم بولۋى كەرەك. قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر وزبەكستان مەن اۋعانستان شەكاراسىندا ساۋدا ورتالىعىن قۇرۋعا, ينۆەستيتسيا سالۋعا دايىن. ءتىپتى تاجىكستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى قاقتىعىس ايماعىنىڭ الەۋەتى ايماق دامۋىنىڭ العىشارتىنا اينالا الادى. ايماقتى دامىتۋعا قارجى كوزى جەتكىلىكتى» دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.
ورتالىق ازيا ءۇشىن شيكىزاتقا بايلانعان ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ – ورتاق پروبلەما ەكەنى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. بۇل ماسەلەدە 5 مەملەكەت بىرلەسە جۇمىس ىستەگەندە عانا ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولادى. بۇل ماسەلە قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اشىق ايتىلا باستادى.
بۇۇ مالىمەتتەرىندە ورتالىق ازيا ەلدەرى ۇلى جىبەك جولىن جانداندىراتىن بولسا, الداعى 10 جىلدا ىشكى جالپى ءونىمىن 2 ەسەگە ۇلعاياتىن كورىنەدى. بۇل فاكتور شيكىزاتقا تاۋەلدى ايماق ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىنا ۇلكەن كومەك بولارى انىق. دەمەك وسىعان دەيىنگى ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ ءبارىن وا ەلدەرىنىڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋعا جاسالعان قادام دەپ باعالاۋعا بولادى.
الماتى
