ابايتانۋشى-اكادەميك م.اۋەزوۆ ابايدىڭ «تولىق ادامىن» العاش رەت ايتىپ, بىلسە دە جان-جاقتى زەرتتەۋگە, ناسيحاتتاۋعا سول كەزەڭنىڭ قىسىمىنان مۇمكىندىگى بولمادى, تەك «اباي جولى» ەپوپەياسىندا, عىلىمي ەڭبەكتەرىندە ويىن جاسىرىن, بۇركەمەلەپ قانا ايتىپ كەتتى. وسىلايشا, جاسىرىلعان «التىن كومبەنى» ءوزىنىڭ بۇكىل الپىس جىلدىق شىعارماشىلىق ءومىرىن ارناپ تولىعىمەن وسى كۇننىڭ ابىزى, عۇلاما عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى جان-جاقتى زەرتتەپ, كوپشىلىككە ۇسىندى. پروفەسسور م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ابايدىڭ ءىلىمىن اشۋداعى ينەمەن قۇدىق قازعانداي ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسىندە تەك اباي تۋرالى جازعان, جارىق كورگەن ەڭبەگى ون كىتاپتان اسىپ جىعىلادى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ايتقان «قازاق حالقىنىڭ ومىرلىك فيلوسوفياسى» دەگەن قاعيداسىن تالداۋ ءۇشىن حاكىم ابايدىڭ «اسەمپاز بولما ارنەگە» ولەڭىندە كوز جۇگىرتەيىن. كوپ جاعدايدا وقىرمان ولەڭنىڭ مازمۇنىن تالداعاندا: «سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە كەتىگىن تاپ تا, بار قالان!» دەپ ومىردەن ءوز ورنىڭدى تاپ دەگەن ويدى, ال: «ۇستازدىڭ قىلعان جالىقپاس, ۇيرەتۋدەن بالاعا», دەپ ۇستازدىقتى جوعارى باعالاعان دەگەن پىكىر ايتادى. دۇرىس-اق, بىراق بۇل نەگىزگى ايتايىن دەگەنىن تولىقتىرۋشى وي, ال نەگىزگىسى مىنا جولداردا:
قايرات پەن اقىل جول تابار,
قاشقانعا دا قۋعانعا.
ادىلەت, شاپقات كىمدە بار,
سول جاراسار تۋعانعا.
باستاپقى ەكەۋ سوڭعىسىز
بىتە قالسا قازاققا,
الدىڭ – جالىن, ارتىڭ – مۇز,
بارار ەدىڭ قاي جاققا؟
مۇنداعى باستاپقى ەكەۋ – قايرات پەن اقىل, ال سوڭعىسى – جۇرەك. ەگەر قايرات پەن اقىل جۇرەكتى قوسپاي ەكەۋى عانا ارەكەت ەتسە, ولار جاقسىلىققا دا, جاماندىققا دا جول تاۋىپ بەرەدى, ياعني قىزمەت ەتە بەرەدى. قايرات, اقىل, جۇرەكتى ۇنەمى بىرلىكتە قاراستىرۋ, الدىڭعى ەكەۋىنىڭ تەك ادىلەت پەن شاپقاتتى كوزدەيتىن جۇرەككە باعىنۋىن قالاۋ – قازاق ۇلتىنىڭ ءومىر فيلوسوفياسى ەكەنىن اباي ولەڭىنەن انىق اڭعارامىز. ابايدىڭ تەرەڭ ويدىڭ يەسى ەكەندىگىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ولەڭدەرى مەن قاراسوزدەرىن تۇتاس وقۋ قاجەت. ولەڭىندە ايتقان ءۇش ۇعىمدى – قايرات, اقىل, جۇرەك تۋرالى ويىن ون جەتىنشى قاراسوزىندە قايتا توقتالىپ, جان-جاقتى تالداپ, تولىقتىرىپ قورىتىندى جاسايدى: «وسى ۇشەۋىڭ باسىڭدى قوس, ءبارىن دە جۇرەككە بيلەت, – دەپ ۇقتىرىپ ايتۋشىنىڭ اتى عىلىم ەكەن. – وسى ۇشەۋىڭ ءبىر كىسىدە مەنىڭ ايتقانىمداي تابىلساڭدار, تابانىنىڭ توپىراعى كوزگە سۇرتەرلىك قاسيەتتى ادام – سول. ۇشەۋىڭ الا بولساڭ, مەن جۇرەكتى جاقتادىم. قۇدايشىلىق سوندا, قالپىڭدى تازا ساقتا, قۇداي تاعالا قالپىڭا ءاردايىم قارايدى دەپ كىتاپتىڭ ايتقانى وسى, – دەپتى».
ابايدىڭ ء«ۇش-اق نارسە – ادامنىڭ قاسيەتى: ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك» دەۋى دانالىق, حاكىمدىك دارەجەگە جەتكەنىن كورسەتەدى. وتىز سەگىزىنشى قاراسوزىندە «اداسپاي تۋرا ىزدەگەن حاكىمدەر بولماسا, دۇنيە ويران بولار ەدى. ...ءاربىر عالىم-حاكيم ەمەس, ءاربىر حاكىم – عالىم» دەيدى. اباي حاكىمدى جوعارى قويادى. عالىمنىڭ ەڭبەگى جاقسىلىققا دا, جاماندىققا دا قىزمەت ەتەدى, ەگەر عالىم قايرات پەن اقىلىنا عانا سەنىپ جۇرەكتى تىڭداماسا جاماندىققا بەت بۇرىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس, وندا ىستىق قايراتى مەن نۇرلى اقىلى سۋىق قايرات, سۋىق اقىلعا اينالىپ, جۇرەگى قارايا باستاۋى مۇمكىن, ال حاكىم قايرات, اقىل, جۇرەكتى تەڭ ۇستايدى نە بولماسا جۇرەككە باسىمدىق بەرەدى, سەبەبى حاكىمنىڭ جۇرەگى تەك قانا جاقسىلىققا ۇندەيدى, قايرات پەن اقىلىن جاماندىققا ەشقاشان جىبەرمەيدى ياعني حاكىم ادامزات بالاسىن تەك جاقسىلىققا باستاپ, دۇنيەنى ويراننان ساقتايدى. قازاق ۇعىمىندا ادامزاتقا اۋىرمايتىن ەم ىزدەگەن لۇقپان حاكىم ايتىلسا, ءبىز عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە ءال-فارابي جانە اباي اتالارىمىزدى حاكىم دەپ ايتا الامىز. ابايدىڭ حاكىمدىگىن بۇگىنگى كۇنى ءبىز ويلاپ تاپقان جوقپىز, بىزدەن بۇرىن زامانداستارى ايتا باستاعان. اقىن اعاسى تۋرالى شاكارىم دە ءوز پىكىرىن ايتىپ قالدىرعان. ونىڭ پىكىرىندە ءسۇيىنىش تە, كۇيىنىش تە بار ەكەنى بايقالادى: «يبراھيم مىرزا, قازاق ىشىندە اباي دەپ اتايدى. سول كىسى مۇسىلمانشا ءھام ورىسشا عىلىمعا جۇيرىك, ءھام اللانىڭ بەرگەن اقىلى دا بۇل قازاقتان بولەك دانا كىسى ەدى. ەر جەتكەن سوڭ سول كىسىدەن ءتالىم الىپ, ءارتۇرلى كىتابىن وقىپ, ناسيحاتىن تىڭداپ, از عانا عىلىمنىڭ ساۋلەسىن سەزدىم. يبراھيم مىرزانىڭ تۇراعى قازاق ءىشى بولعاندىقتان, قادىرى ازىراق ءبىلىندى. ولاي بولماعاندا دانىشپان, حاكىم, فيلوسوف كىسى ەدى» دەيدى.
قازاقتىڭ ويعا جۇيرىك, سوزگە شەشەن اقىنى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ تا اباي تۋرالى تولعانىسقا تۇسەدى:
بايقاساڭ قازاقتىڭ وزىندە بار,
دۇنيەنىڭ گەنيلىگى* (كەمەڭگەر),
پايعامبارى.
«ەر تارعىن», «قوبىلاندىنى»
وقىپ بايقا,
ابايدىڭ وقى, تاڭىرقا, باسىڭ شايقا.
اقىندىقتىڭ قۋاتى ەسىڭدى الىپ,
باس الماستان وقىرسىڭ قايتا-قايتا.
ءتىپتى ابايدىڭ زامانداسى ءجۇز جاساعان جامبىل دا حاكىمدىك قاسيەتىن ءدوپ باسىپ ايتادى:
مىناۋ تۇرعان ابايدىڭ سۋرەتى مە؟
ولەڭ ءسوزدىڭ ۇقساعان قۇدىرەتىنە.
اقىل, قايرات, ءبىلىمدى تەڭ ۇستاعان,
ءور ابايدىڭ توتەگەن كىم بەتىنە؟!
تەرەڭ ويدىڭ تۇبىندە تەڭىزى بار,
تەسىلە كوپ قاراساڭ كوڭىل ۇعار.
سول تەرەڭگە ءسۇيسىنىپ جان ۇڭىلمەي,
ەسىل ساباز ىزامەن وتكەن شىعار.
وتە ساۋاتتى, اسقان تالانتتى اقىن ماعجان جۇماباەۆ ابايدىڭ ادامگەرشىلىك ءىلىمدى مەڭگەرۋدىڭ شىڭىنا شىققانىن, ونىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى دانالاردىڭ دانىشپانى حاكىم ەكەنىن مۇلتىكسىز تانىعانىن جىرىن وقىساق انىق بايقايمىز:
شىن حاكىم, ءسوزىڭ اسىل – باعا جەتپەس,
ءبىر ءسوزىڭ مىڭ جىل جۇرسە ءدامى كەتپەس.
قارادان حاكىم بولعان سەندەي جاننىڭ
الەمنىڭ قۇلاعىنان ءانى كەتپەس!
بۇكىل شىعارماشىلىق عۇمىرىن اباي مەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋگە ارناپ اباي «تولىق ادام» ءىلىمىن جارىققا شىعارعان توقسان ءتورت جاستان اسقان عۇلاما اقساقالىمىز مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى مىنانداي تۇجىرىم جاسايدى: «تولىق ادام (تولىق ينسانيات) دەگەنىمىز: ابايدىڭ تانىتۋىندا – ءاربىر ادام اقىلىمەن, بىلىمىمەن مال-داۋلەتىمەن بىرەۋلەرگە ادىلەت, شاپاعاتىمەن جاقسىلىق جاساۋ نەمەسە اقىل, قايراتتى جۇرەكتىڭ قالاۋىمەن جۇرگىزىپ, ولاردى تەك ىزگىلىكتى ىستەرگە قىزمەت ەتتىرۋ جولى بوپ شىعادى. كىمدە-كىم وسى: «...جولعا ءجۇرۋدى وزىنە شارت قىلىپ كىم قادام باستى ول ...تولىق ادام دەلىنەدى», – دەپ, ەڭ باستى وي بايلامىن جاسايدى. بۇل پىكىرلەرىنىڭ نەگىزگى جەلىلەرى ابايدىڭ بۇكىل اعارتۋشىلىق-گۋمانيستىك كوزقاراسىنان تۋىنداپ, شىعار كوزىن جوعارىدا تاراتىلعان ادامدىق ءۇش سيپاتتان تارتادى. بۇل بۇكىل اقىن شىعارمالارىنىڭ بويىنا جىلىلىق بەرىپ, تارالىپ جاتقان تولىق ادام جايلى ويلارىمەن تەرەڭ تۇردە ساباقتاسىپ جاتادى».
حاكىم ابايدى «دانالاردىڭ دانىشپانى» دەپ جالاڭ ماقتاۋ, قىزىل ءسوز رەتىندە ايتىپ تۇرعان جوقپىن, كەيدە ۇستازىم مەكەمتاس اعايعا دا, ماعان دا «ابايدى تىم ماداقتاپ, بارىنەن ارتىق قويىپ جىبەرگەن جوقسىڭدار ما؟» دەگەن سۇراقتار قويىلىپ جاتادى. ارينە, بۇعان ءبىر ماقالانىڭ شەڭبەرىندە تولىق جاۋاپ بەرۋ قيىنىراق. دەگەنمەن وقىرمانعا ويىمىزدى قىسقاشا جەتكىزۋگە تالاپتانىپ كورمەكشىمىن. بۇكىل مۇسىلماندى, ادامزات بالاسى تولعاندىرعان اللا تۋرالى ۇعىمدى دارىپتەپ, سيپاتتاپ كوپشىلىككە ۇعىنىقتى ەتىپ «اللا دەگەن ءسوز جەڭىل», «اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس», «پاتشا قۇداي, سىيىندىم», ت.ب. ولەڭدەرىن ارناسا, وسى ولەڭدەرىندە ايتقاندارىن قاراسوزدەرىندە تەرەڭدەتە قورىتىندىلايدى. مىسال كەلتىرەيىك, وتىز سەگىزىنشى قاراسوزىندە: «ول – اللا تاعالانىڭ زاتى, ەشبىر سيپاتقا مۇقتام ەمەس, ءبىزدىڭ اقىلىمىز مۇقتاج... اللا تاعالا – ولشەۋسىز, ءبىزدىڭ اقىلىمىز – ولشەۋلى». ياعني اللا ادامعا اقىل بەردى, جاراتىلعانداردىڭ ىشىندە ادام عانا اللانى مىناۋ جۇيەلى جارالعان الەمگە قاراپ اللانىڭ بار ەكەنىن سەزىنسىن دەپ. قاراپايىم دالەل, كۇن مەن اي ۇنەمى بىرىنەن كەيىن ءبىرى تۇراقتى قوزعالىستا, ال اباي تابيعات تۋرالى ولەڭدەرىندە كورسەتكەنىندەي جىل مەزگىلى كوكتەم, جاز, كۇز, قىس تۇراقتى تۇردە كەزەكپەن كەلەدى, ال ادامنىڭ عۇمىرى سولاي. ەگەر اللا بىرەۋ بولماي, جاراتۋشى قۇدايلار كوپ بولسا بۇل جۇيە بۇزىلار ەدى, كۇن – بىرەۋ, اي – بىرەۋ قۇداي كوپ بولسا ولاردىڭ ءبىر-بىرىنەن تالاسپاۋى مۇمكىن ەمەس, حاكىم اباي شىعارمالارىنىڭ ءون بويىندا اللا – جاراتۋشى, ادام جانە بۇكىل الەم جاراتىلعاندار ەكەنى سەزىلىپ تۇرادى, تەك ىنتا قويىپ اباي شىعارماسىن ۇزبەي وقىڭىز.
اباي اسپاننان تۇسە قالعان جوق, ول دا ءبىز سياقتى پەندە, تەك ابايدىڭ دانالىعى قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن مول سۋسىنداپ مەڭگەرگەندى. قازاق ۇلتى بالاسى ەسى كىرىپ ەسەيگەنشە «جامان بولادى» دەگەن شەكتەۋ ءسوزدى كوپ قولدانادى, سونىمەن قاتار بالاسىنا «الپامىس پەن قوبىلاندىداي باتىر بولار ما ەكەنسىڭ» دەپ بەسىگىندە قۇلاعىنا قۇيادى, تارقاتىپ ايتساق «وتانىڭدى قورعا, اتا-اناڭدى سىيلا, قورعا» دەيدى, «ەشقاشان دا باسقادان قايتسەڭ دە ارتىق بول, باسقا ەلدى جاۋلاپ ال» دەپ ايتپايدى, ءتىپتى «تاسپەن ۇرعاندى, اسپەن ۇر» دەپ ۇيرەتەدى. حاكىم اباي قازاقى اقىل-ويدى شىعارماسىندا ودان ءارى دامىتىپ, باستاۋدىڭ قايدا جاتقانىن اڭعارتادى: «...نە ءتۇرلى بولسا دا, يا دۇنيەڭنەن, يا اقىلىڭنان, يا مالىڭنان, عادالات, شاپاعات سەكىلدى بىرەۋلەرگە جاقسىلىق تيگىزبەك ماقساتىڭ بولسا, ول جول – قۇدايدىڭ جولى». بۇل جول – قازاق ۇلتىنىڭ دا حاكىم اباي جىرلاعان باستى جولى. قازاق ۇلتى دا, ونىڭ حاكىم ءال-ءفارابيى دە, ابايى دا تەك ادامزاتتى جاقسىلىققا ۇندەيدى, جاقسىلىققا تاربيەلەيدى, جاقسىلىققا جەتۋدىڭ ماقسات-مۇراتىن انىقتاپ, تۋرا جولعا سالادى. الەم حالقى ءسىرا, وسى ءۇشىن قازاق ەلى حاكىمدەرىنىڭ شىعارمالارىن وقۋعا قۇلشىنىس تانىتۋدا.
«اباي – قازاقتىڭ باس اقىنى» دەپ بۇكىل قازاققا جار سالعان, «ابايدىڭ اسىلىن تانىپ, دۇرىس باعا بەرگەن جالعىز ولەڭ ەمەس. كوپ نارسەنى اباي ءسوز قىلعان, سول سوزدەرىنىڭ بارىندە دە ابايدىڭ ءار نارسەنىڭ اسىلىن تانىعىسى, بىلگەنى كورىنەدى. ابايدىڭ ولەڭدەرى قازاقتىڭ باسقا اقىندارىنىڭ ولەڭىنەن ارتىقشىلىعى ءار نارسەنىڭ بەرگى جاعىن الماي, ارعى اسىلىنا قاراپ سويلەگەندىكتەن. باسقا اقىنداردىڭ سوزگە شەبەرلىگى, شەشەندىگى ابايدان كەم بولماسا دا, ءبىلىمى كەم بولعاندىعى داۋسىز» دەپ اباي شىعارماشىلىعىن تەرەڭىنەن پايىمداعان الاش ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى 1928 جىلى 1 قازاندا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى بولىپ اشىلۋ سالتاناتىندا نەگىزگى بايانداماشى رەتىندە سويلەپ قانا قويماي, ۋنيۆەرسيتەتتە ستۋدەنتتەرگە ءدارىس تە بەرەدى. ال ابايتانۋدىڭ نەگىزىن قالاعان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اقىن مۇراسىن تەرەڭ زەرتتەپ تانىپ بىلۋدەگى العاشقى تانىمدارى ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءدارىس بەرگەن كەزىنەن باستاۋ الادى. 1935 جىلى قازاقتىڭ وقۋ ورنىنا اباي ەسىمى بەرىلىپ, «قازاقتىڭ اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتى» دەگەن اتاۋ الادى (ينستيتۋت ديرەكتورى شايحيسلام بەكجانوۆ). ۋنيۆەرسيتەتتە قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور قاجىم جۇماليەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن كافەدرا جانىنان اباي كابينەتى اشىلادى. وسى پروفەسسور ق.جۇماليەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تۇلەگى, شاكىرتى م.مىرزاحمەت ۇلىنا 1961 جىلى اسپيرانتى بولعان كەزدە ەركىنەن تىس تالاپ ەتىپ, «ابايدىڭ ادەبي مۇراسىنىڭ زەرتتەلۋ جايى» دەگەن قيىندىعى مول كۇردەلى ءارى زەرتتەلمەگەن تىڭ تاقىرىپ بەرەدى. كوممۋنيستىك قوعامنىڭ يدەولوگياسىنىڭ قىسىمىنا ۇشىراپ, سوتتالىپ اۋىر ازاپتى باسىنان وتكەرسە دە, قايسار عالىم اباي مۇراسىن كەلەر ۇرپاققا جەتكىزەتىن, زەرتتەپ, ناسيحاتتايتىن ابايتانۋشى تاربيەلەۋدى ەل الدىنداعى مىندەتىم دەپ سانادى. ۋنيۆەسيتەت ۇستازدارى ستۋدەنتتەرگە اباي مۇراسى تاقىرىبىندا ديپلوم جۇمىستارىن جازدىرىپ, ارنايى كۋرس, سەمينار دارىستەرى وتكىزىلىپ, عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلىپ, باياندامالار جاسالىپ وتىردى. پروفەسسور, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نىعمەت عابدۋليننىڭ قۇراستىرۋىمەن «اباي تاعىلىمى» عىلىمي جيناعى شىقتى.
ابايتانۋ عىلىمى ۇزاق جولدان ءوتتى. قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ۇلكەن ءبىر سالاسى بولىپ قالىپتاستى.
بۇل ءپان باستاۋىن مەكتەپتەن الۋ ءۇشىن م.مىرزاحمەت ۇلى شاكىرتى ن.كەرىمبەكوۆپەن بىرگە 5-9-سىنىپتارعا ارنالعان «ابايتانۋ الىپپەسى» ينتەللەكتۋالدى وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەنىنىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك تەحنولوگياسىمەن جاپونيانىڭ توكيو قالاسىندا شىعاردى.
جابال شويىنبەت,
ابايتانۋشى,
اباي اتىنداعى قازۇپۋ حاكىم اباي عزو ديرەكتورى
