رۋحانيات • 16 تامىز، 2022

«ءبىر جۇلدىز بولىپ قالام مەن»

281 رەت كورسەتىلدى

اقىن زەينوللا شۇكىروۆ سەگىز جاسىندا اسay تايلاقتان قۇلاپ، ج ۇلىنىنا زاقىم كەلىپ، سال اۋرۋىنا ۇشىراپ، ەكى اياعىن باسا المايتىن بولىپ قالادى.

مۇنىسىن اقىن بىلايشا تەبىرەنىپ، بىلايشا جىرلاعان ەدى:

ول كەزدە ءسابي ەدىم، سەگىزدە ەدىم.

بىلمەيمىن نەنى ارمان قىپ، نەنى ىزدەدىم.

سارتوسەك ناۋقاس بولىپ جاتتىم ءالسىز،

ومىردەن كۇدەرىمدى تەك ۇزبەدىم..

اقىننىڭ كورگەن ءومىر ازابىن مۇزافار الىمباەۆ بىلاي دەپ جازادى: «ول جار قۇشقان جوق، ول پەرزەنت سۇيگەن جوق. ەلۋ ەكى جاستان اسا بەرە قازا بولدى. وسى ماعلۇماتتارعا قاراپ، سىرىن بىلمەس سىرت كوزدەر «ايانىشتى ەكەن! ومىردەن ەشبىر قىزىق كورمەي، وكسۋمەن وتكەن ەكەن-اۋ!» – دەۋى ىقتيمال.

ال شىنداپ كەلگەندە شە؟! شىنداپ كەلگەندە، بۇل – اياۋلى ازاماتتىڭ تاعدى­رى، بۇل قايسار كۇرەسكەردىڭ تاعدىرى، ول – كوزى تىpicىندە كوركەم شىعارمالاردىڭ باس قاھارمانى اتانعان جىگىت تاعدىرى!

ول – تالانتتى اقىننىڭ تاعدىرى، تالايدىڭ تالابىن قولداپ، تالانتىن اشقان ۇستاز اعا تاعدىرى!

ول – «قازاقتىڭ كورچاگينى» اتانعان قۇرىش قازاقتىڭ تاعدىرى!.

ەندىگى ايتپاعىمىز، اقىنمەن كەزدەس­كەن ساتتەرى­مىزدەگى ۇققانىمىزدى، بىلگە­نى­مىزدى ازدى-كوپتى اڭگىمە ەتۋ. ولاي بولسا، ءسوز باسىن اقىننىڭ ولەڭى­مەن باستايىقشى:

كىندىگىم بىرگە ارالمەن،

تەڭىزدەن تىنىس الام مەن.

اق پەيىل انا سەكىلدى،

الدىمدا جاتىر دالام كەڭ.

سىرلاسىپ جىبەك سامالمەن،

جەلپىنسە جۇرەك جاڭا انمەن.

تەڭىزشە جانىم كەڭ شالقىپ،

تەڭىزشە تولقىپ قالام مەن.

تارتىپپىن، تەڭىز، ساعان مەن،

داۋىلىڭ بەرسە ماعان دەم.

ءوزىمنىڭ جۇمساق كوڭىلىمدەي،

كوك ءپ ۇلىش كىلەم جاعاڭ مەن.

اسپاننىڭ قانداي ارال كەڭ!

كۇرسىنىپ نەگە الام دەم،

ءبىر ناشار تۋعان بالاڭ با ەم؟

قيادا بيىك سول مۇرات،

وزىڭنەن الىپ زور قۋات.

بiر جۇلدىز بولىپ جانام مەن،

بiر جۇلدىز بولىپ قالام مەن!

حوش، بۇدان ءبىز نە كورەمىز؟ بۇندا ءبىز اقىننىڭ تەڭىزدە تۋىپ، تەڭىزدە وسكە­نىن، ءومىرىنىڭ كوبى تەڭىزگە بايلانىستى بولعانىن اڭعارامىز. زەينوللا شۇكىروۆ ارال تەڭىزىنىڭ جاعاسىنداعى بوگەن دەپ اتالاتىن بالىقشى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن.

تۋعان جەر تۋرالى اڭگىمە قوزعاعاندا اقىن اعامىز «ارال دەگەندە، مەنىڭ شىعارعا عانا جانىم بولەك، شىر ەتىپ جارىق دۇنيەگە كەلگەنىمدە ەڭ العاش كۇلاعىما انامنىڭ ءالديى مەن تەڭىزدىڭ شۋىلى تيگەن شىعار-اۋ»، دەيتىن.

ولاي بولسا مىنا ءبىر ولەڭىن وقىپ كورەيىكشى.

شالقار تەڭىز، شۋىلدايسىڭ،

نەگە المايسىڭ سەن تىنىم،

اسىر سالىپ، كوككە اتىلىپ،

وينايدى ەركە تولقىنىڭ.

كوبىك شاشىپ كۇركىرەيدى،

سوعىپ جارتاس توسىنە،

بۇرق-سارق ەتىپ قۇلاپ ءتۇسىپ،

قايتا ۇرادى وشىگە.

ونان سەنىڭ قايتپاس قايسار

قايراتىڭدى كورەم مەن،

اسقاق ءۇندى جىر ىزدەسەم،

كۇندە ساعان كەلەم مەن.

تىمىق تۇندە تۇڭعيىققا

 قوناقتاتتىڭ سەن ايدى،

كۇمىس كۇن دە كوكجيەكتەن،

قيماي ساعان قارايدى.

قانداي كوركەم ماۋجىراعان،

جازعى سابات كەشكى ۋاق،

مۇلگيدى ويشىل جاسىل جاعاڭ،

نە تىڭدايدى جاس كۇراق؟

سىرشىل جىردىڭ ءبىر شۋماعىن

 تاپتىم با ەكەن سونان مەن،

تەرەڭ ويدا تولقىپ جالعىز

تەبىرەنگەندەي بولام مەن.

قانداي راحات تولقىندا ويناپ،

شايقالعانى كەمەنىڭ

قيالىما قياعا ۇشار قانات بەرشى دەپ ەدىم.

كوكتە ويناقتاپ شاباق قۋعان

كول ەركەسى شاعالا،

نەگە ءماز بoپ ساق-ساق ك ۇلىپ،

شارق ۇرىپ ءجۇر جاعادا؟

ەندى ءبىلدىم،

ەركەلىكتى ۇيرەنىپپىن سەنەن مەن،

ادەمى جىر مازامدى السا،

ءالى تالاي كەلەم مەن.

تەڭىز سۋرەتىن مولدىرەتىپ، كەي تۇستا­رىن داۋىلداتىپ، مىڭ كۇبىلتىپ، جىرلاۋ اقىننىڭ قۇدىرەتتىلىگى ەمەس پە؟!

اكەسى ءاناپيا بالىقشىلىقتى كاسىپ ەتسە، شەشەسى نابات ءۇي تىرشىلىگىمەن اينا­لىسقان ابزال انا بولاتىن. ءبىزدىڭ اقىن وتباسىمەن جاقىن جەكجاتتىعىمىز بار-دى. سودان با، الدە، اقىننىڭ باۋىر­مالدىلىعى ما، قىزىلوردا قالاسىنا بارا قالساق، اقىن اعامىزعا سالەم بەرىپ شىعۋ – ءبىز ءۇشىن جازىلماعان ەرەجە سياقتى ەدى. اسىرەسە 1970-1979 جىلدار ارالىعىندا زەينوللا اعانىڭ ۇيىندە ءجيى بولىپ، تالاي ازاماتتارمەن تانىسقان ەدىك. ونىڭ قىزىلورداداعى ءۇيى ءبىر ءسات قوناقتان بوس بولمايتىن. ءبىرى كەتىپ جاتسا، ەندى ءبىرى كەلىپ جاتاتىن.

ماسەلەن، مەن ءوزىم قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەك­تى وكىلى قالماقان ابدىقادىروۆ، اقىن­ ازامات ابدىكارىم وڭالباەۆ، جازۋشى­لار سايد بايازيتوۆ، ءناسىراددين سەراليەۆ، دوسماعانبەت تاسەكەەۆ جانە باسقا دا اقىن-جازۋشىلارمەن زەينوللا اعانىڭ ۇيىندە كەزدەسىپ، تانىسقان بولاتىنمىن.

سول كەزدە وبلىس كولەمىندەگى تالاپكەر جاستار­دىڭ اقىننىڭ وتباسىندا بول­ما­عانى كەمدە-كەم شىعار. ولاردىڭ بارلى­عىنا دا ول اقىل-كەڭەسىن بەرىپ، جول سىلتەپ وتىراتىن. بىردە قازالىلىق اقىن جىگىت فايزۋللا وماروۆ ەكى داپتەر ولەڭىن اپارىپ وقىتىپتى. اسىقپاي وقىپ شىققان اقىن:

– قازاق بالاسىندا ەكى قانات بولادى. ءبىرى – انا ءتىلى، ەكىنشىسى – ورىس ءتىلى. وسى ەكى قاناتپەن عانا ۇشا الاسىڭ. ءبىر الاقانمەن قول شاپالاقتاۋعا بولمايتىنى سياقتى، ءبىر قاناتپەن ۇشا المايسىڭ، وسىنى ەسكەر. بۇل ءبىر!

ەكىنشىسى، اۋەلى جوعارى وقۋ ورنىن وقىپ، شىنايى ءبىلىم ال، ال اقىندىق كا­سىپ ەمەس، ونەر. ومىردەن ورنىن تاۋىپ قالانىپ ال، سوسىن قالامىڭدى ال! ازىرشە تەك تالابىڭ بار، وقىدىم ولەڭدەرىڭدى! ەكەۋى عانا ولەڭ، باسقاسى كوبەڭ، شىنى سول، – دەگەن ەكەن.

«ولەڭىم – سولماس گ ۇلىم، كوڭىل حوشىم،

تۋىسىم، ومىردەگى جاقىن دوسىم.

كۇي تىلەپ، كەرىلمەيتىن، ەرىنبەيتىن،

جايلاۋدا كابينەتىم – قامىس قوسىم»

اقىن زەينوللا شۇكىروۆتىڭ ءوز اۋزىنان ەcىتكەنىمىزدەي، ءۇشىنشى كلاسىن­دا تولىق وقي الماي ۇيدە وتىرىپ قالادى. بىراق ول تابيعاتتان الارىن الۋ ءۇشىن ءوز بەتىنشە ىزدەنىپ، ءوز بەتىنشە وقۋىن ۇزبەيدى. اۋىل كىتاپحاناسىنداعى كى­تاپ­تىڭ بارلىعىن وقىپ تاۋىسادى. ونى­مەن شەكتەلمەي ءوز بەتىنشە سوزدىك ارقىلى ورىس ءتىلىن ۇيرەنۋمەن بولادى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا 50 تومدىق ورىس تىلىندەگى «بولشايا سوۆەتسكايا ەنتسيكلوپەديا» اتتى كىتاپتى تولىق وقىپ شىعادى. ۇيدە وتىرىپ وزىنشە ءبىلىمىن كوتەرۋمەن اينالىسقان ول ستەپان ششيپاچەۆ پەن سامۋيل مارشاكتى، ماكسيم گوركي مەن ميحايل شولوحوۆتى، فەت تيۋتچەۆ پەن ادام ميتسكەۆيچتى، گەتە مەن بايروندى سۇيسىنە دە، تۇسىنە دە وقيتىن دارەجەگە كوتەرىلەدى.

ونىڭ العاشقى ولەڭدەرى وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدە 1952 جىلدان باستاپ ۇزبەي جارىق كورە باس­تادى. «مەنىڭ دوستارىم» اتتى ال­عاش­قى ولەڭدەر جيناعى 1955 جىلى شى­عادى. مۇنىڭ ءوزى جاس تالانتقا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىپ، قۇلاشىن بيىككە قاراي سەرمەۋىنە، جاڭا تۋىن­دىلاردى جازۋعا تالاپ جۇگىن ارتقانداي بولدى.

مۇنان كەيىن ونىڭ «تەڭىز جىرلارى»، «توعىسقان تاعدىرلار»، «ارال داپتەرى» اتتى كىتاپتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى دۇنيەگە كەلە باستادى. ادەبيەت مايدانىنا قوسىلعان جيىرما شاقتى جىل ىشىندە ول ون ءۇش كىتاپ بەردى. اقىننىڭ ءان شىعاراتىن دا ونەرى بولاتىن. مىسالى، «نەگە، ساۋلەم، شىعارىپ سالا المادىڭ» اتتى ءاننىڭ ءسوزى دە، مۋزىكاسى دا زەينوللا شۇكىروۆتىكى.

وسى ولەڭىن اقىننىڭ 95 جىلدىعىندا تاعى ءبىر ەسكە ءتۇسىرىپ كورەيىك.

نەگە وسىندا كەزدەستىم ساعان، جانىم!

نەگە اڭعاردىڭ قارا كوز قادالعانىن؟

كەتەر جەردە امال نە ءبىر ءوزىڭدى،

كوپ دوسىمنىڭ ىشىندە تابا المادىم.

تابا المادىم، ارتىما الاڭدادىم،

نەگە، جانىم، شىعارىپ سالا المادىڭ.

كەتە بەردىم جاۋدىراپ جاناردا مۇڭ،

تەرەزەدەن كوزىمدى الا المادىم.

قالاي بىرگە قالمادىم مەن دە وسىندا،

كولەڭكەڭ بوپ نەلىكتەن جارالمادىم.

كورە المادىم، ارتىما الاڭدادىم،

نەگە، قالقام، شىعارىپ سالا المادىڭ؟

ول مانداليندە دە اجەپتاۋىر وينايتىن. ۇيىنە قوناق كەلگەندە ءانشى قىزدارعا ءان ايتقىزاتىن. ءوزى ماندالينىمەن قو­سىلىپ وتىراتىن. ونىڭ تالاي رەت كۋاسى بولعانىم بار.

وسى تۇستا وتكەن كەزەڭنىڭ تاريح بەتتە­رىن پاراقتاپ وتىرىپ، اقىنعا تىكە­لەي بايلانىستى بولعان وقيعالاردان ەستەلىك ايتۋدىڭ ءساتى كەلىپ تۇرعانى.

1966 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ 23 جۇل­دىزى بولاتىن. وبلىس باسشىلا­رىنىڭ شاقىرۋىمەن الماتى قالاسىنان قىزىلوردا قالاسىنا كومپوزيتور ءشام­شى قالداياقوۆ كەلدى.

ول كەزدە وبلىستىق پارتيا كوميتە­تىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى مۇستاقىم ءبىلال ۇلى ىقسانوۆ، يدەولوگيا جونىندەگى حاتشى قارجاۋبەك جارقىنبەكوۆ ەدى.

رەسپۋبليكاعا تانىمال تالانتتى جاس كومپوزيتور ءشامشى قالداياقوۆتى كۇتiپ الۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىci ءداۋىرحان ايداروۆ، «لەنين جولى» (بۇگىنگى «سىر بويى») گازەتىنىڭ رەداكتورى ۇزاق باعاەۆ جانە وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىpىنشى حاتشىسى ابىلاي ايدوسوۆقا جۇكتەلىپتى. شاقىرعانداعى باس­تى ماق­سات – سىر كۇرىشىن ناسيحاتتاۋ جانە سوعان ارناپ ءان شىعارۋ.

سول ساپارىندا ءشامشى قالداياقوۆ اقىن زەينوللامەن العاش رەت تانىسىپ، اقىننىڭ ۇيىندە ارنايى قوناق بولعان-دى. قازاقتىڭ ەكى بىردەي تالانتتى ازاماتىنىڭ كەزدەسۋىنەن كەيىن ومىرگە «سىر سۇلۋى» اتتى ءان كەلگەن-ءدى.

ءانىن كومپوزيتور ءشامشى قالداياقوۆ شىعارىپ، ءسوزىن اقىن زەينوللا شۇكىروۆ جازعان ەدى.

سول جىلدارى ءوز باسىم ارال اۋدان­دىق پارتيا كوميتەتىندە قىزمەت اتقارىپ ءجۇرىپ، قىزمەت بابىندا قىزىلوردا قالاسىندا ىسساپارمەن ءجۇرىپ وسى جوعارىدا ايتىلعان وقيعالارعا كۋاگەر بولعان ەدىم. وي، زامان-اي، دەسەڭىزشى. سودان بەرى دە ەلۋ جىلدان استام ۋاقىت ءوتىپتى-اۋ؟!

اقىننىڭ 50 جىلدىعىندا نۇرحان جاناەۆ، جانۇزاق قوجابەرگەنوۆ، ادىربەك سوپىبەكوۆ ارنايى ارناۋ ولەڭ جازعان. ولەڭدى وقىپ شىققاننان كەيىن اقىن زەينوللا:

نۇرحانىم، جانۇزاعىم، ادىربەگىم،

تۇرعانداي قۇلاعىمدا ءالى ۇندەرىڭ.

كوڭىلدىڭ كۇي قوبىزى سازىنا كەپ،

قالدى عوي ءبىر جەلپىنىپ جانىم مەنىڭ.

بولعىسى كەلمەيدى ءالى كىم ارداقتى،

كوڭىلدە بىراق كۇدىك، كۇمان قاتتى.

كۇتكەنى كوپ ەكەن عوي مەنەن ەلدىڭ،

ءبىر ساتكە سول ءۇمىتتى جىر اڭعارتتى.

مەن ەمەن كەۋدەگە ۇرىپ جۇرەر كۇپتى،

كىممىن مەن، җىرىمدى وقىپ كىم ەلتىپmi?

قاي جاكقا كوتەرمەلەپ باراسىڭدار،

عافۋلار كوزى تۇسسە كۇلەر minmi، – دەپ ولارعا ولەڭ جولدارىن ارناعان ەدى.

قازاق اقىندارىنىڭ اراسىندا زەي­نوللا شۇكىروۆتىڭ وزىندىك ەرەكشە ورنى بار. ول اقىندىق ونەردىڭ ۇلكەن جولىنان وتكەن. ءسويتىپ، ۇلكەن توپقا تىڭنان جول سالىپ، ءوز سۇرلەۋىمەن قوسىلعان اقىن. ول ارتىنا شىعارماشىلىق مول مۇرا قالدىردى. ونىڭ پوەزياسى نازىك ليريكانى، اسقاق رومانتيكانى، ۇزاق ءوpىستى، ەپيكانى قۇشاعىنا سىيعىزا بىلگەن. اقىن جايلى مۇزافار الىمباەۆ «قۇرىش قازاق» اتتى پوەما جازىپ، ول «لەنينشىل جاس» (بۇگىنگى «جاس الاش») گازەتىنە جاريالانعان-دى.

اقىن ءوز سوزىمەن ايتقاندا، قازاق ادەبيەتى تاريحىندا:

ءبىر جۇلدىز بولىپ جاندى دا،

ءبىر جۇلدىز بولىپ قالدى دا!

 

شىڭعىس ايبوسىنوۆ،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

 

قىزىلوردا وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ءوڭىر جانە وركەنيەت

ساياسات • كەشە

اعا بۋىننىڭ قولداۋى

ساياسات • كەشە

ەسىمنەن كەتپەس ەساعاڭ

رۋحانيات • كەشە

بار ءۇمىت – بۋبليكتە

تەننيس • كەشە

وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسى

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار