جولدا
قوستانايدان شىققاندا باستالعان دۋ-دۋ اڭگىمە ورتا جولدان اسقاندا ساپ تىيىلىپ, سوڭى قالعىپ-مۇلگىگەن ۇنسىزدىككە ۇلاستى. جول ۇزاق. اركىم ءوز ويىمەن اۋرە بولىپ كەلەدى. مەن ويشا الاشتىڭ اياۋلىسى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى شىعارماسىنىڭ كەيىپكەرى سارسەنبەكپەن سىرلاسىپ كەلەمىن.
– وسى كۇنى ەل ىشىندە بيلەردىڭ كوبى ءبىر جاقسى ءسوزدى ايتسا, «قۇنانبايدىڭ ىبىرايى ايتقان ەكەن» دەپ وتىرادى. وزىمىزگە كەلسەك, «احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي» دەپ وتىرامىز. مۇنىڭ سەبەبى نە؟ سەبەبى بۇل ادامدار حالىق كوڭىلىندەگى كىرشىكسىز جاندار. ...بىرنەشە ءجۇز جىلداردان سوڭ حالىقتىڭ: «احمەت كيەم, قولداي گور! ءبىر وزىڭە سيىندىم» دەپ تۇرماسىن كىم ءبىلسىن؟ – دەيدى سارسەنبەك.
مىنا سوزدەن كەيىن شىعارماداعى قابدەشتىڭ كۇيىن كەشىپ, «الدىمنان التىن سارايدىڭ ەسىگى اشىلىپ كەتكەندەي» بولدى.
– ساكە-اۋ! ايتقانىڭىز ايداي كەلدى عوي! ءبىزدىڭ قازىرگى بيلەرىمىز جۇرتقا ارناعان جاقسى ءسوزىن «احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي» دەپ باستايتىن بولىپ ءجۇر, – دەيمىن ءسۇيىنشى سۇراعانداي.
ءوز بولجامىنىڭ ءجۇز جىلعا جەتپەي اقيقاتقا اينالعانىن ەستىگەن سارسەنبەك تولقىپ كەتكەندەي كورىندى. ءجۇزى وتتاي جانىپ شابىتتانا سويلەپ كەتتى. ءسوزى ۋاقىت جاڭعىرىقتارىنا جۇتىلىپ بارىپ, تالىپ جەتەدى. ءبىرىن ەستىسەم, ءبىرىن ەستىمەي قالامىن.
سارسەنبەك ماناعىداي ەمەس, سۇستانىپ العان. سويلەگەن سايىن تۇقىرتىپ, تۇلعالانىپ بارادى. ار سوتىنىڭ مىنبەرىنەن ءتونىپ كەلىپ, ءبىر ۋىس قىپ ءبۇرىپ تاستارداي ايبارلانىپ العان. جان القىمعا تىرەلىپ, تىنىسىم تارىلىپ بارا جاتقان سوڭ, جان دارمەن اقتالا باستادىم.
– ءيا, ءدال ايتتىڭىز! احاڭ – اۋليە ادام عوي! اۋليەلىگى سول, ول كىسىنى وقىعان سايىن ءوز باسىم جانىم تازارىپ, ءبىر جاساپ قالام. ءسال بولسا دا, پەندەلىكتەن ارىلعانداي بولام. احاڭدى ءتۇسىنىپ وقىعان ادام تازارادى, كاكىر-شۇكىر مايدا مىنەزدەن, ۇساقتىقتان, جاساندى جاعىمپازدىقتان ارىلادى. نيەتى تۇزەلەدى. ەلگە ادال قىزمەت ەتۋدى ويلايدى. بىرتە-بىرتە ءبارىمىز وقيتىن بولامىز...
سارسەنبەك اياپ كەتتى-اۋ دەيمىن, رايىن وزگەرتىپ, ەندى ءجىبي سويلەدى. بىراق نە ايتقانىن ەستي المادىم. ويشا اڭگىمەنى قاسىمدا وتىرعان يبراحيم اقساقالدىڭ تەلەفون قوڭىراۋى ءۇزىپ جىبەردى.
– شۇبالاڭنىڭ بۇرىلىسىنان اۋدان اكىمى كۇتىپ الادى, – دەدى قاريا الدەكىممەن سويلەسىپ بولعان سوڭ.
بۇرىلىستا
ايتسا, ايتقانداي-اق, تورعايعا جەتپەي, شۇبالاڭنىڭ ماڭىنان سول جاققا, اقكولگە قاراي بۇرىلاتىن تۇستا اۋدان اكىمى شوتا وسپان ۇلى كۇتىپ تۇر ەكەن.
– احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىعى اياسىندا مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جوسپارىنا ەنگەن بارلىق ءىس-شارالار بۇگىنگى تاڭدا 90 پايىز ورىندالدى. قازىر ءبىزدىڭ اۋداندا اتقارىلىپ جاتقان ءىرىلى-ۇساقتى جوبالاردىڭ ءبارىن ايماق باسشىسى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ تىكەلەي ءوز باقىلاۋىنا العان. بۇل جونىندە وبلىس اكىمدىگىندە جەتىسىنە ءبىر رەت ارنايى جيىن وتكىزىپ, ءتيىستى مەكەمەلەر مەن اۋدانداردان دايىندىق بارىسى تۋرالى ەسەپ الىپ وتىرادى. ءبىر-ەكى كۇندە ءوتىپ كەتەتىن دۇنيە عوي دەپ ويلاۋعا بولمايدى. ويتكەنى بۇل تويدىڭ ءبىز سياقتى شالعاي اۋدانعا تيگىزەتىن شاراپاتى مول بولايىن دەپ تۇر. ماسەلەن, توي قارساڭىندا وسى وڭىرگە جەتىسپەي جاتقان بىرنەشە مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك نىساندار ىسكە قوسىلادى. ەندى قولدان كەلگەن دۇنيەنىڭ ءبارىن جاساپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ اۋداننىڭ قولى قىسقا, مۇمكىندىگى از ەكەنىن بىلەسىزدەر. ۇلكەن كاسىپورىندار, ءىرى كاسىپكەرلەر جوق. سوندىقتان, كوبىنە, مەملەكەتكە, سىرتتا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. وسى وڭىردە تۋىپ-وسكەن ازاماتتاردىڭ ەشقايسىسى ايانىپ قالىپ جاتقان جوق, قولدارىنان كەلگەنشە دەمەۋ كورسەتىپ جاتىر. ال مەملەكەت قارجىسىنا جوسپارلانعان دۇنيەنىڭ ءبارى ۋاقىتىندا شەشىمىن تاپتى, – دەدى اۋدان اكىمى.
شوتا سابيتبەك ۇلىمەن قوشتاسىپ, اقكولگە قاراي اتتانىپ كەتتىك. شۇبالاڭ – قاراسۋ اۆتوكولىك جولىنىڭ باس جاعى ادام تانىماستاي وزگەرىپ, تاقتايداي تەگىس تراسساعا اينالعان. 12 شاقىرىمعا جەتەر-جەتپەس جولعا اسفالت توسەلىپتى. جول جوندەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, تويعا دەيىن تاعى 40 شاقىرىم اسفالتتالادى. جۇمىس مۇنىمەن توقتاپ قالمايدى, جوندەۋ جۇمىستارى تويدان كەيىن دە جالعاساتىن بولادى. تورعاي وزەنى ارقىلى وتەتىن ۇزىندىعى 85 مەترلىك ۇلكەن كوپىر دە كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ جاتىر.
قوستانايدان تاڭەرتەڭ شىققان ءبىز تۇندەلەتىپ اقكولدى اينالىپ ءوتىپ, احمەت بايتۇرسىنوۆ اۋىلىنا ءبىر-اق توقتادىق.
شالعاي اۋىلدىڭ شىرايى كىرە باستادى
ناعاشىباي ەسىمدى قوناقجاي اعامىزدىڭ ۇيىنە تۇنەپ شىعىپ, تاڭەرتەڭ اۋىل ارالاۋعا شىقتىق. اقپاندا ءبىر كەلگەندە تىپ-تيپىل بولىپ جاتقان تەگىس جەرگە بىردەن بىرنەشە نىسان ءتۇسىپ, مەشىت, ەمحانا, بالالار الاڭقايى مەن فۋتبول الاڭى سالىنىپ جاتىر ەكەن. ات باسىن الدىمەن ەمحاناعا قاراي بۇردىق.
اۋىلدا مەديتسينالىق پۋنكت بۇعان دەيىن دە بولعان. بىراق ەسكى ەمدەۋ مەكەمەسىنىڭ عيماراتى ابدەن توزىپ, ەدەنىنەن جەل ۇرىپ, تەرەزەسى قىسى-جازى ءبىر اشىلماي تۇرعان. سۋىن دا مەدبيكە سىرتتان تاسيتىن. ال ۇلت ۇستازىنىڭ 150 جىلدىعىنا وراي, احاڭنىڭ كىندىك قانى تامعان مەكەندە بوي كوتەرگەن جاڭا عيماراتتىڭ سوڭعى تالاپقا ساي, ىشىندە قازىرگى ەمدەۋ مەكەمەسىنە قاجەتتىڭ ءبارى قامتىلعان, حالىققا قاجەت قۇندى دۇنيە ەكەنىن كوردىك.
ەمدەۋ مەكەمەسىن «اليۋمينقۇرىلىس» سەرىكتەستىگى سالىپ جاتىر. بريگادا باسشىسى ايتجان ءابدىمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ باستالعانىنا ءبىر ايدان اسىپتى.
– توبەسى ءبىتتى. فاسادىن اياقتادىق. قازىر ىشكى ارلەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. كارىز قۇبىرى كىرىپ تۇر. ورتالىق سۋ قۇبىرى تارتىلدى. جىلۋ كەلىپ تۇر. ەندى ەسىكتىڭ الدىن اباتتاندىرۋ عانا قالدى. اۋلاعا توسەمتاس توسەلەدى, 160 شارشى مەترى اسفالتتالادى. شامامەن ون شاقتى كۇننىڭ ىشىندە قۇرىلىس تولىق اياقتالادى. ىشىندە اپتەكاسى, اكۋشەردىڭ كابينەتى, ەگۋ بولمەسى, دارەتحانا, ۆانناسى بار. باس-اياعى 11 بولمە بولادى. كافەلدەردى جاپسىرىپ بولىپ, قابىرعاسىن اياقتادىق. ەندى ەدەندى باستاپ جاتىرمىز. قۇرىلىسشىلاردىڭ كوبى وسى اۋىلدىڭ جىگىتتەرى. ون شاقتى ادامدى جۇمىسپەن قامتىدىق, – دەدى ايتجان ءابدىمانوۆ.
مەديتسينالىق پۋنكتتىڭ وڭ جاعىندا سالىنىپ جاتقان مەشىت قۇرىلىسىنىڭ باسىندا الماتى, تالدىقورعاننان كەلگەن ازاماتتار ءجۇر ەكەن.
– اتامىز احاڭنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا اۋىلدا كوپتەگەن يگى ىستەر باستالىپ جاتىر. بۇرىن-سوڭدى بولماعان فەلدشەرلىك امبۋلاتوريا بوي كوتەردى. اللانىڭ ءۇيى مەشىت سالۋ دا كوپتەن ويىمىزدا جۇرەتىن. وسى اۋىلدىڭ 1980 جىلى تۋعان تۇلەكتەرى جاستارى ۇيىمداستىرىپ, وزدەرىنىڭ كۇشىمەن قابىرعاسىن قالاپ تۇرعىزىپ كەتتى. احاڭنىڭ اۋىلىندا وسىنداي جاقسى ءبىر ءىس باستالىپ جاتىر دەگەندى ەستىپ, شىمكەنت جاعىنان 4 جىگىت كەلىپ, وسى مەشىتتى سالىپ بەرەمىز, كۇمبەزىن قويىپ بەرەمىز دەدى. سەبەپتى جاعدايلارعا بايلانىستى ولار جۇمىسىنان شىعا الماي قالدى. سودان ول ازاماتتار 1 جارىم ملن تەڭگە قارجىلارىن اۋدارىپ, قازىر جۇمىس ىستەپ جاتقان جىگىتتەردى جىبەردى. وسى اۋىلدىڭ كۇللى تۇلەكتەرى قوسىلىپ جاساپ جاتىر. اۋىل تۇرعىندارى دا كومەگىن اياپ قالىپ جاتقان جوق. كوپ بولىپ كوتەرىپ جاتقان دۇنيە عوي. احاڭنىڭ اۋىلى دەگەننەن كەيىن, ءبىر تانىمايتىن جىگىتتەر اقشا اۋدارىپ جاتىر. پاۆلوداردا ءبىر مۇگەدەك كىسى بار ەكەن, 22 جىل بالداقپەن ءجۇردىم دەيدى. 9 جىل اربادا وتىر ەكەن. ء«وزىم پاتەر, كۇتۋشى جالداپ تۇرام. مىنانى ەستىپ, قازاق دەگەن نامىسىم شىداتپاي 10 مىڭ تەڭگە جىبەرىپ وتىرمىن. احاڭنىڭ ارۋاعى قولداپ, ىستەرىڭىزگە بەرەكە بەرسىن!» دەپ حابارلاستى, – دەيدى اۋىل تۇرعىنى ناعاشىباي اقساقال.
مەشىتتىڭ سول جاعىنا تامان ۇلكەن فۋتبول الاڭى, ودان ارىرەك بالالار الاڭقايى سالىنىپ جاتىر. فۋتبول الاڭىنىڭ اينالاسى تەمىر تورمەن قورشالعان, قورشاۋدىڭ تۇبىندە جۇمساق جاسىل توسەنىش ورالىپ جاتىر. مۇنداعى جۇمىستاردى ءالىمباي جاۋلىباەۆ دەگەن كىسى باسقارىپ ءجۇر ەكەن. سالەم بەرىپ, ءجون سۇراپ ەدىك «وسى اۋىلدا تۋىپ-وستىك. بۇگىندە ەلوردادا تۇرىپ جاتىرمىز. ءبىز ۇلكەن ءبىر مەرەكەنىڭ قارساڭىندا تۇرمىز. وسىعان وراي, ەلىمىزگە كىشكەنتاي بولسا دا سەپتىگىمىز ءتيسىن, كومەگىمىز بولسىن دەگەن نيەتپەنەن اۋىلعا بالالار وينايتىن شاعىن الاڭ جاساپ جاتىرمىز. مۇنىڭ ماتەريالدارىنىڭ ءبارىن نۇر-سۇلتان قالاسىنان اكەلدىك. ەندى وسىنى جابدىقتاپ, ىسكە قوسىپ, 6 قىركۇيەك كۇنى اتامىزعا اس بەرىپ, وسى جەردە بالالارعا تابىس ەتپەكپىز. مىناۋ فۋتبول الاڭىن دا اياقتاپ قالدىق. بۇگىن جاسىل توسەنىشىن توسەيىك دەپ جاتىرمىز, – دەدى ءالىمباي اعا.
احمەت اۋىلىنا وسىدان ءبىر جارىم جىل بۇرىن ورتالىق سۋ قۇبىرى تارتىلعان. بۇگىندە ءار ۇيگە اۋىز سۋ كىرىپ تۇر. سارى توپىراققا باقشا ەگىپ, قيار-قىزاناق ءوسىرىپ وتىرعاندار دا كوپ.
احاڭنىڭ اق كەسەنەسى
تۇسكە تامان سارتۇبەكتەگى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مۋزەي ءۇيى مەن اق كەسەنەسىنە كەلدىك. بيىكتىگى 7 مەتر, اۋدانى 16 شارشى مەتر بولاتىن ءزاۋلىم كەسەنە الىستان مەن مۇندالاپ كورىنەدى. احاڭنىڭ اكەسى بايتۇرسىن مەن اعاسى قالي جاتقان قورىمنىڭ الدىنا اقتاۋدىڭ ۇلۋ تاسىنان قالانىپتى. بايتۇرسىن مەن قاليدىڭ باسىنا ءمارماردان قۇلپىتاس قويىلىپ, اق كەسەكپەن قورشالىپتى. توسەمتاس توسەلگەن.
اقكول اۋىلىنىڭ اكىمى بالعاباي قاليەۆ, وسى ىسكە ەكى اۋىلدىڭ ازاماتتارىن جۇمىلدىرىپ, كەسەنەنىڭ قۇرىلىسىن باستان-اياق باسقارىپ جۇرگەن نۇرعوجا ەرنازاروۆ اعاي دا وسىندا ەكەن. ارۋاقتارعا قۇران وقىلىپ, دۇعا باعىشتالدى.
– وسى ەكى اۋىلدىڭ مەن احمەتتىڭ ۇرپاعىمىن دەگەن ازاماتتارى 10 ملن تەڭگە قارجى جيناپ تۇرعىزعان كەسەنە بۇل. بۇرىن بۇل جەردە بايتۇرسىن اتا مەن قالي اتانىڭ قورىمى تۇردى عوي. سودان وبلىس اكىمى كەلىپ, 5 ملن تەڭگەگە دەمەۋشىلىك جاساپ قورشاۋدى ۇزارتتى. قازىر اقتوبەدە تۇرىپ جاتقان بوران وپابەكوۆ دەگەن ازامات تاس توسەنىشتى بەردى. ەندى ەرتەڭ الماتىنىڭ ماڭايىنداعى احمەت اتامىز اتىلعان جەردەن سۇيەگىن تابا الماساق تا, توپىراعىن اكەپ وسى كەسەنەگە قويامىز, – دەدى بالعاباي قاليەۆ.
اكىمنىڭ ايتۋىنشا, سارتۇبەكتەگى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مۋزەي ءۇيىنىڭ قۇرىلىسى تامىزدىڭ 25-ىنە دەيىن اياقتالادى. ءىشى كىرگەن ادامعا احاڭنىڭ بالالىق شاعى وتكەن ەسكى زاماندى ەلەستەتەتىندەي ەتىپ جابدىقتالىپ, كوپتەگەن ەكسپوناتتار قويىلادى. احاڭنىڭ مۋزەي ءۇيى قىستا ەلەكترمەن جىلىتىلاتىن بولىپتى.
سارتۇبەك پەن احمەت اۋىلىندا سالىنىپ جاتقان نىسانداردىڭ اشىلۋ ءراسىمى قىركۇيەكتىڭ باسىندا, توي ۇستىندە وتەدى.
قوستاناي وبلىسى,
جانگەلدين اۋدانى
