جاۋاپكەرشىلىك جۇگى اۋىر

جاقىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن ەلوردانى ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەستە پرەزيدەنت ءوز ءسو­زىندە ەلوردادا قازاقستان بويىنشا ەڭ جوعارى قىلمىس دەڭگەيى تىركەلىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتتى. سول سياقتى باس پروكۋراتۋرانىڭ تاياۋداعى القاسىندا  پروكۋرورلىق تەكسەرۋلەر ناتيجەسى قىلمىستار تۋرالى ارىزداردى قابىلداۋ مەن تىركەۋ بارىسىندا تەرگەۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان جىبەرىلەتىن ورەسكەل زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالعاندىعى, تەرگەۋ ءىس-شارالارىن تولىق ەمەس جانە ساپاسىز جۇرگىزۋ فاكتىلەرىنە جول بەرۋ جالعاسۋدا ەكەندىگى, شەشىم قابىلداۋ مەرزىمدەرى نەگىزسىز, فور­مالدى ۋاجدەرمەن ۇزارتى­لاتىندىعى, قىلمىستىق ءىستى قوزعاۋدان باس تارتۋ تۋرالى زاڭسىز شەشىمدەر شى­عارىلاتىندىعى, ءىس جۇرگىزۋشىلىك شەشىمدەردى وعان ۋاكىلەتتىلىگى جوق لاۋ­ازىمدى تۇلعالار قابىلدايتىندىعى ايتىلدى. جالپى مۇنداي, ياعني ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كەلەڭسىز قىزمەتىنە قاتىستى سىندار ءجيى ايتىلىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. ەل-جۇرت سودان ءبىر قورىتىندى شىعادى دەپ كۇتەتىندىگى دە ءسوزسىز. ويتكەنى, ولار وقالى كيىمدىلەر تاراپىنان كوڭىلدى كۇپتى ەتكەن سۇ­راقتارعا تىڭ جاۋاپ الىپ, ءۇمىت وتىن ۇشتاي تۇسەمىز دەپ سەنەدى. الايدا, اۋىر سىندار ايتىلىپ جاتىر. سوندىقتان دا بولار, كەشە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىنە كەلگەن ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆ جۋرناليستەرگە ءوزىنىڭ بىلگەنىن جايىپ سالدى. وندا ول ءىىو-نىڭ قىزمەتى قازاقستاندى الەمدەگى ەڭ قاۋىپسىز جانە حالىقتىڭ ءومىر سۇرۋىنە قولايلى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدىرۋ باعىتىنا ساي جۇرگىزىلىپ كەلەدى, دەدى. بۇل, ارينە, ەلباسىنىڭ حالقىنا ارناعان جولداۋىنان تۋىندايتىن مىندەتتەردىڭ ءبىرى ەكەندىگى دە ءسوزسىز. بۇل ورىندالۋعا ءتيىس ءىس. سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس پوليتسيا قىزمەتىنىڭ ءتيىم­دىلىگىن ارتتىرۋعا, ىشكى ىستەر ور­گاندارىنىڭ مىندەتتەرى مەن فۋنكتسيالارىن ناقتى ايقىنداۋعا, ولاردىڭ جۇرتشىلىقپەن ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە جانە ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەت­كەرلەرى ءۇشىن الەۋمەتتىك كەپىلدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكi iستەر ورگاندارى تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. مىنە, وسىنىڭ ارقاسىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ زاماناۋي تالاپتارىنا سايكەس  ءىىو-نىڭ جاڭارعان جۇيەسىن قۇرۋ ىسىنە نەگىز قالاندى, دەدى مينيستر. بۇدان ءارى قاراي ق.قاسىموۆ قوعاممەن اشىق تۇردە ىقپالداسۋ ساياساتى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقانىن, بۇل ءۇشىن ينتەرنەت-رەسۋرستار قولدا­نىلاتىنىن, ءىىم-ءنىڭ رەسمي سايتى جۇمىس اتقاراتىنىن, بۇعان قوسا «ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ بلوگى» قىزمەتى دە بار ەكەنىن, ونداعى «سۇراق-جاۋاپ» رەجىمىندەگى قىزمەت مينيسترلىك تاراپىنان ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى مەن قۇقىقتىق سۇراقتاردى تۇسىندىرۋدە جەدەل دەن قويۋ تەتىكتەرىنە اينالىپ وتىرعانىن, سونداي-اق رەسپۋبليكالىق «ءىىم بىرىڭعاي سەنىم تەلەفونى» قۇرىلىپ, ول تاۋلىك بويى قىزمەت اتقاراتىندىعىن جانە بۇعان ازاماتتار كەز كەلگەن ۋاقىتتا حابارلاسا الاتىندىعىن, ءتىپتى قۇقىق قورعاۋشى جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن ىسكەرلىك قاتىناس ورناعانىن جەتكىزدى. ايتا بەرسە, كوپ ءىس ءبىتىپ قالىپتى. سوعان وراي ەلدەگى كريمينالدىق احۋال دا تۇزەلىپ قالىپتى. ماسەلەن, مينيستر سوزىنە دەن قويساق, سوڭعى ءۇش جىلدا اۋىر جانە اسا اۋىر, كىسى ءولتىرۋ, دەنساۋلىققا زيان كەلتىرۋ, قاراقشىلىق, توناۋ, پاتەر ۇرلىعى سىندى قىلمىستاردىڭ سانى قىسقارا تۇسكەن. ونى ايتاسىز, كوشەلەردە جاسالاتىن قىل­مىستاردىڭ, سونداي-اق كامەلەتكە جاسى تولماعانداردىڭ اراسىندا جاسالاتىن قىلمىستاردىڭ سانى دا ازايعان كورىنەدى. الايدا, – دەدى ودان ءارى ق. قاسىموۆ جاسىرۋعا بولمايتىن كەمشىلىكتەر دە بار ەكەنىنە توقتالىپ, – سونىمەن  قاتار, ورتا جانە اۋىر ەمەس, بۇزاقىلىق, الاياقتىق جانە ۇرلىق سىندى قىلمىستاردىڭ سانى ءبىرشاما ءوسىپ وتىر. بۇعان بۇرىن سوتتالعاندار جاساعان, ماس كۇيىندە جانە قوعامدىق ورىنداردا جاسالاتىن قىلمىستاردىڭ دا سانى ارتىپ وتىرعانىن قوسىڭىز, دەدى. ءيا, جاسىراتىنى جوق, ەلدەگى قىلمىستاردىڭ 60 پايىزدان استامى ۇرلىققا تيەسىلى, كەيبىر وبلىستاردا بۇل كورسەتكىش تىپتەن جوعارى. ال ۇرلىقتىڭ اشىلۋ دەڭگەيى 31,5 پايىزدى قۇرايدى, كەيبىر وڭىرلەردە ءتىپتى 15 پايىزدان اسپايدى ەكەن. وسى ارادا «بۇل نەلىكتەن؟» دەگەن سۇراق وزدىگىنەن تۋىندايدى. بۇعان مينيستر: «سوندىقتان ۇرلىققا قارسى كۇرەستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءبىزدىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى بولىپ تابىلدى» دەيدى. ارينە, حالىق مۇنى ايتپاسا دا بىلەدى, بىراق حالىققا كەرەگى سول مىندەتتەردىڭ ورىندالۋى عوي. بۇدان ءارى مينيستر كوشە قىل­مىسىنا قارسى كۇرەس, قوعامدىق ءتار­تىپتى كۇزەتۋ, جول قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ جانە ىشكى ىستەر ورگان­دارىنىڭ قىزمەتىنە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ بارىسىنا توقتالدى. قازىرگى كۇنى پوليتسيانىڭ قىزمەتىن جاڭا تەحنولوگيالارسىز ەلەستەتۋ قيىن. بىرتىندەپ پوليتسيا «تەترا» اتتى بايلانىستىڭ زاماناۋي ساندىق جۇيەسىمەن جاراقتانۋدا كورىنەدى. وسىلايشا ءاربىر قالالىق, اۋداندىق ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلارى, كەزەكشىلىك بولىمدەر, جاساقتار مەن جەدەل توپتار جاڭا جۇيەمەن قامتاماسىز ەتىلەدى ەكەن. ءسويتىپ, پوليتسەيلەر قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىنەن ءىىم-ءنىڭ ارنايى بىرىكتىرىلگەن مالىمەتتەر بازاسىنان قاجەتتى اقپاراتتى لەزدە الادى. بۇل ولاردىڭ اقپاراتتىق-ساراپتامالىق قامتاماسىز ەتىلۋىن ەداۋىر ارتتىرادى, دەيدى. سول سياقتى قىلمىستاردى اشۋ مەن تەرگەۋ ءىسى سوڭعى ەكى جىلدا جاڭا زامانعى ارنايى قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالعان. استانا قالاسىندا دنك-زەرتحانالار, فيزيكالىق-حيميالىق زەرتحانالار دا قۇرىلعان. ءبىر سوزبەن ايت­قاندا, ءىىو قىزمەتىنە قاجەتتى زاماناۋي تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ, جابدىقتاردىڭ, ساراپتامالىق ويدا­عىداي جۇزەگە اسىرا الاتىن نەبىر زەرتحانالاردىڭ ءبارى بار. ال ەندى ءتارتىپتىڭ تۇزەلۋىنە نە كەدەرگى سوندا؟ الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».