ءۇش جىلدان بەرى ءوڭىر باسشىسى وڭداسىن ءورازاليننىڭ باستاماسىمەن «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى اياسىندا ەسكى مەشىتتەر مەن كەسەنەلەر, بايىرعى قونىستار مەن تۇراقتار, تاريحي وقيعالار وتكەن جەرلەردى زەرتتەۋ جۇمىستارى باستالدى. بۇرىن-سوڭدى تاريحي ەسكەرتكىشتەر قاتارىنا كىرمەگەن مەشىت, كەسەنە, قورىم, ءدىني-عۇرىپتىق ورىندار تابىلىپ جاتىر. ەسەپكە كىرمەگەن دۇنيەنى تۇگەندەپ, انىقتاپ-زەرتتەۋگە وبلىستىق ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ورتالىعىنىڭ ساناۋلى قىزمەتكەرىنىڭ تاجىريبەسى دە, كۇشى دە جەتپەيدى.
ء«بىز ابات-بايتاق, دوسجان حازىرەت, «حان مولاسى» كەشەندەرىن اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالدىرىپ, شاكەن يشان, المات تامى كەسەنەلەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى جوسپارعا ەنگىزدىك. سونىمەن بىرگە يساتاي باتىردىڭ سوڭعى شايقاسى وتكەن, جەرلەنگەن جەرىن انىقتاۋ ماقساتى دا تۇر. جەرگىلىكتى تاريحشى ارحەولوگتەر بۇرىن-سوڭدى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلمەگەن كونە قونىستار ورنىن, قورعان قالدىقتارى, تاس قورشاۋلار, پەتروگليفتەر, نەوليت, تاس داۋىرىنەن قالعان مۇرالاردى تاۋىپ, قىرۋار جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. 2019 جىلى تەمىر اۋدانىنداعى تاسقوپا قورعانىنان سارمات كوسەمىنىڭ قابىرى تابىلدى. رەستاۆراتسيا ناتيجەسىندە كيىمى, بەس قارۋى قايتا جاساقتالىپ, وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە قويىلدى. «دوڭىزتاۋ» ەكسپەديتسياسى بايعانين اۋدانىنداعى سام ۇستىرتىنە بارار جولدا كونە قونىستىڭ ورنىن تاپتى. اتقارىلىپ جاتقان وسىنداي جۇمىستارعا قاراماستان ىرعىز اۋدانىنداعى «المات تامى» كەسەنەسى مەن تەمىر اۋدانىنداعى دوسجان حازىرەت كەشەنىن قالپىنا كەلتىرۋگە بايلانىستى كەڭەس قاجەت. ەكى نىسانعا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, زەرتتەلدى. بىراق قالاي قالپىنا كەلتىرەمىز دەگەنگە سىزدەردىڭ كومەكتەرىڭىز قاجەت», دەدى اقتوبە وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى التىناي يۋنيسوۆا.
راسىندا دا, اقتوبە دالاسىندا ەرتەدەگى شەبەرلەرىمىزدىڭ قولىنان شىققان مەشىت, كەسەنە, قونىس-ۇيلەر ورىندارى ساقتالسا دا, تابيعات پەن ۋاقىتتىڭ اسەرىنەن جوعالىپ بارادى. شەبەر بابالارىمىزدىڭ قولتاڭباسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن تياناقتى جۇمىس قاجەت. بۇل شارۋا ورتالىقتاعى عالىمداردىڭ ارالاسۋىنسىز شەشىلمەيدى. ونىڭ قاتارىندا كۇردەلى جۇمىستى تالاپ ەتەتىن دوڭىزتاۋداعى, قوبدا, ورال, جايىق, ساعىز وزەندەرى بويىنداعى ەسكەرتكىشتەر, سولتۇستىك ارال ماڭى – ىرعىز بەن شالقار بويىنداعى قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى قاجەت ەتەتىن ەسكەرتكىشتەر بار.
«ەجەلگى كەسەنەلەر – قازاقستاننىڭ شەكارالىق ماركەرى»
«مەن كونە ەسكەرتكىشتەرىمىزدى قالپىنا كەلتىرۋ سالاسىندا 42 جىل جۇمىس ىستەگەنىمدە, بىردە-ءبىر وبلىستىڭ الماتىدا عىلىمي-ادىستەمەلىك كەڭەس وتكىزگەنىن كورگەنىم جوق. بۇل – وتە دۇرىس باستاما. قازاق دالاسىنىڭ ساۋلەت ونەرى ءارتۇرلى بولعاندىقتان دا, ءار ءوڭىردىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋدىڭ وزىندىك باعىتى بولۋعا ءتيىس. قازاقستاندىق رەستاۆراتورلار 40 جىل ىشىندە 450-دەي نىساندى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ شىقتى. قاتەلىكتەر دە بولعانىن مويىندايمىز. مۇنىڭ سەبەبى دە تۇرلىشە. تاريحي نىساندى قايتا قالپىنا كەلتىرەر الدىندا ءار وڭىردەن سىزدەر سياقتى ارنايى كەلىپ, بىزبەن اقىلداسار بولسا, قاتەلىكتەر دە ازايار ەدى.
بۇگىندە ەلىمىزدە رەستاۆراتور ماماندىعىن ساقتاپ قالۋ وتە ماڭىزدى. اعا بۋىن جاس رەستاۆراتورلار مەكتەبىن قالىپتاستىرۋى كەرەك. بىزدە وسى جاعى اقساپ تۇر. ول ءۇشىن وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تاريح فاكۋلتەتى جانىنان رەستاۆراتورلار دايارلايتىن ءبولىم اشىلسا جاقسى بولار ەدى. ويتكەنى ورتالىقتان وقۋ بىتىرگەندەر الىس وبلىستارعا كوپ بارمايدى. وعان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارىن جۇمىسقا شاقىرىپ, كافەدرا ماماندارى قالىپتاسىپ كەتكەنشە, قولعابىس تيگىزسە دەگەن ويىم بار. بۇگىندە ءار وبلىس وزىندەگى ەسكەرتكىشتەرگە يە بولعانى ءجون. ەكىنشى جاعىنان, ەلىمىزدە اتا-بابامىزدىڭ قولتاڭباسى قالعان دۇنيەنى ساقتاۋعا دەگەن كوزقاراس تومەندەپ كەتتى. ءبۇلدىرۋ, بۇزۋ وڭاي, بىراق قايتا قالپىنا كەلتىرۋ وتە قيىن. مەن ەرتەرەكتە سيريا, مىسىردا ارحەولوگيالىق جۇمىستارمەن اينالىستىم. سوندا بايقاعانىم, ول جاقتىڭ ماماندارى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنا وتە مۇقيات قارايدى, مادەني مۇرالارىن زەرتتەپ, قالپىنا كەلتىرۋدە كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەۋگە دايار. وكىنىشتىسى, بىزدە وسى جاعى كەمشىن. اتا-بابامىزدىڭ كەز كەلگەن مۇراسىنا وسىنداي سالعىرتتىق تانىتا بەرسەك, بارىمىزدان ايىرىلىپ قالار ءتۇرىمىز بار.
بۇگىندە قازاق جەرىندە 11 470 تاريحي ساۋلەت ەسكەرتكىشى تىركەلسە, ونىڭ 250-گە جۋىعى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى مۇرالار. كەڭ-بايتاق دالامىزداعى ساۋلەت قۇرىلىسىنىڭ ءبارى تۇگەندەلدى دەۋگە ەرتە. ەلسىزدە جاتقان تالاي مۇرا بار. كوبىنەسە جىبەك جولى بويىنداعى دۇنيەلەرگە كوڭىل اۋدارا بەرەمىز دە, باتىسىمىز مەن شىعىسىمىزداعى كەسەنە, كونە قورىم, ەسكى مەشىتتەر, قورعان-قۇرىلىستار, قىستاۋلار نازاردان تىس قالادى. شالعاي اۋداندارداعى ەسكەرتكىشتەر دە زەرتتەلمەي جاتىر. سول سەبەپتى ءار وبلىس ءوز ەسكەرتكىشىن ءوزى تۇگەندەمەسە بولمايدى», دەدى «رەستاۆراتورلار وداعى» قورىنىڭ ديرەكتورى, تاريحشى قانات تۇياقباەۆ.
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىك اجىعالي ەجەلگى ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەپ-ساقتاۋعا بايلانىستى كوزقاراس تومەندەدى دەگەن ارىپتەسىنىڭ پىكىرىن ماقۇلدادى. «كەز كەلگەن تاريحي ەسكەرتكىشكە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزەر الدىندا تياناقتى مونوگرافيالىق, مۇراعاتتىق-بيبليوگرافيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. وكىنىشتىسى سول, تاريحي نىساندى الدى-ارتىنا قاراماي قازىپ تاستايمىز. ەسكەركىشتەردى قورعاۋ مادەنيەتىمىزدىڭ تومەندەۋىنە «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جاساۋشىلاردىڭ دا كىناسى بار. ويتكەنى وسى باعدارلاماداعى ەسكەرتكىشتەردى جەدەل قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك دەگەن قاتە كونتسەپتسيانىڭ كەسىرىنەن كوپتەگەن تاماشا ساۋلەت تۋىندىلارىن بۇزىپ الدىق. سونىڭ ءبىر مىسالى, قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن ءحى عاسىردىڭ قۇرىلىسى «ايشا ءبيبى» كەسەنەسى بۇرىنعى اسقاقتىعىنان, بىرەگەيلىگىنەن ايىرىلدى. جەرگىلىكتى جەرلەردە دە ورەسكەلدىكتەر كوبەيدى. مۇندايعا «اتا-باباسىن» ىزدەۋشىلەر دە كيلىگىپ, ساۋاتسىزدىقپەن بۇرىنعىنىڭ دۇنيەسىن ءبۇلدىرىپ جاتىر. ماسەلەن, اقتوبە وبلىسى مۇعالجار اۋدانىنداعى ءحىح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا سالىنعان جالىمبەت باتىر كەسەنەسىن ۇرپاقتارى بۇزىپ, سيليكات كىرپىشتەن قايتا سالدى. وتكەن زامان شەبەرىنىڭ قولىنان شىققان تاماشا قۇرىلىس وسىلاي جوعالدى.
ءبىز ەجەلگى كەسەنەلەرىمىزدىڭ قازاقستاننىڭ اۋماقتىق ماركەرى ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. قازىرگى كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا بۇل وتە ماڭىزدى. سوندىقتان دا كەڭ-بايتاق دالامىزداعى بارلىق ساۋلەت قۇرىلىسىن تۇگەندەپ, ءبىر كىرپىشىنىڭ دە بۇزىلۋىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. مىنا مىسالدى ايتا كەتكەنىم ءجون. حح عاسىردىڭ باسىندا سانكت-پەتەربۋرگتە كوركەمونەر اكادەمياسىندا ورتاازيالىق ەسكەرتكىشتەرگە بايلانىستى وتكەن ارنايى ماجىلىستە قازاق جەرىندەگى كەسەنە-قۇرىلىستارعا قاتىستى ماسەلە كوتەرىلگەن. سوندا اكادەميك رادلوۆ ولاردىڭ ءبارى تىزىمدەلىپ-تۇگەندەلىپ, كونسەرۆاتسيالانۋى ءتيىس دەپ شەشىم شىعارعان. رەستاۆراتسيا دا باسقا قولدانبالى عىلىمدار ءتارىزدى داميدى, جەتىلەدى, بۇل سالاعا دا وزىق تەحنولوگيا كەلەدى. الايدا قانشالىقتى تەحنولوگياسى وزىپ كەتكەن ەلدەر ەجەلگى ءريمنىڭ جاۋھارى – كوليزەيدى قايتا سالامىز دەپ جاتقان جوق. سوڭعى جىلدارى تاريحشىلار مەن ارحەولوگتەر ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋدەن سىرت قالدى. رەستاۆراتسياعا تاجىريبەسىزدەر كەلدى», دەدى ارال-كاسپي ماڭى بويىنداعى كونە قۇرىلىستاردى جارتى عاسىردان بەرى زەرتتەپ كەلە جاتقان ارحەولوگ سەرىك اجىعالي.
دوسجان حازىرەت مەشىتى
بولاشاقتا تاماشا ەتنواۋىل رەتىندە كورۋگە بولاتىن دوسجان حازىرەت كەشەنى ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا شارۋاشىلىعى جوعارى باي قازاق اۋىلى بولعان. تاريحي مادەنيەتىمىزدىڭ جارقىن ۇلگىسى, جارتىلاي كوشپەلى شارۋاشىلىقتان وتىرىقشىلىققا كوشكەن وسى اۋىلدىڭ ورتاسىندا جەتى كۇمبەزى اق ءتۇستى قازاقى مەشىت بولعان. جاقىندا ساۋلەتشى-رەستاۆراتور سادۋاقاس اعىتاەۆ تەمىر اۋدانىنداعى ءشيلىسۋ بويىندا دوسجان حازىرەت قورىمىنا بارىپ زەرتتەۋ جۇرگىزدى. ول: «حازىرەت جەرلەنگەن كەسەنە جانىنداعى ەسكى قورىمدا ۇلتىمىزدىڭ تاس قاشاۋ ونەرىنىڭ ۇلگىسى بار تالاي قورىم, قۇلپىتاستار ساقتالعان. ەسكى ۇيلەردىڭ ورنى, مەدرەسە ىرگەتاستارى, مەشىت جانە مەدرەسە قۇرىلىسىنا توپىراق الۋ ءۇشىن قازىلعان جەر دە ساقتالعان», دەيدى.
دوسجان يشان مەشىتى ءحىح عاسىردىڭ 60-70-جىلدارىندا سالىنعان. دوسجان قاشاق ۇلى (1815-1896) اعارتۋشى, ءدىني قايراتكەر, دالالىق ساۋلەت ونەرىن دامىتۋمەن, قازاق شەجىرەسىن جيناۋمەن اتى شىققان تۇلعا. 1840 جىلى بايعانين اۋدانىنىڭ دوڭىزتاۋىندا قاينار مەشىتىن سالعان. ول 1868 جىلى ءشيلىسۋ بويىنا كەلىپ قونىستانىپ, مەدرەسە اشىپ, توڭىرەكتەگى اۋىل بالالارىن وقىتقان. زەرتتەلىپ جاتقان وسى قونىس ورنى.
سادۋاقاس اعىتاەۆ «شيلىسۋداعى مەشىت پەن اتىراۋ وبلىسىنداعى دۇيسەكە مەشىتى قۇرىلىسى وتە ۇقساس, بۇلار قازاقتىڭ جەلكەندى كۇمبەزدى مەشىتتەرى» دەپ اتادى. بۇل – التى كۇمبەزىنىڭ ورتاسىندا بيىگىرەك ۇلكەن كۇمبەزى شىعىپ تۇراتىن, كىرەبەرىس بولمەلەرىنىڭ ارقالىعى شيكى كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان قۇرىلىستار.
ەرتەدەگىلەر دوسجان حازىرەت مەشىتىن يشان اتا مەشىتى دەپ قۇرمەتپەن اتاعان. مەشىت-مەدرەسە فوتوسۋرەتتەرى رەسەي مۇراعاتتارىندا ساقتالعان. 1904 جىلى گەوبوتانيك دۋبيانسكي تۇسىرگەن فوتوسۋرەتتە مەشىتتىڭ بيىك مۇناراسى, مەدرەسە قاتارلارى جاقسى كورىنەدى. سادۋاقاس اعىتاەۆ قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىندا دۋبيانسكيدىڭ فوتوسۋرەتىن نەگىزگە الماقشى. يشان اتا كەشەنى مەشىتى مەن مەدرەسەسى, جاتىن ۇيلەرى مەن شارۋاشىلىق ورىندارى كوپ, كوپتەگەن قىستاۋ ءۇيى بار ەرەكشە اۋىل بولعان. قازىر كەۋىپ قالعان ءشيلىسۋ وزەنى بويىندا دوسجان قاشاق ۇلى باۋ-باقشا ءوسىرىپ, ەگىنشىلىكپەن اينالىسقان. ءدىني ءبىلىمى جوعارى, ەلدى وتىرىقشىلىققا ۇندەپ, زاماننىڭ اعىمىن تەرەڭ تۇسىنگەن ساۋاتتى جان بىرنەشە رەت مەككەگە قاجىلىققا بارعان. دوسجان قاشاق ۇلىنىڭ شيلىسۋداعى مەدرەسەسىندە 150-دەن استام شاكىرت وقىعان. ولاردىڭ اراسىنان ەلدىڭ قامىن ويلاعان سانالى دا ساۋاتتى ازاماتتار ءوسىپ شىقتى. دوسجاننىڭ ۇرپاقتارى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۋدالاۋىنا ۇشىراپ, ايدالىپ-اتىلىپ كەتتى. مەشىتى 1930-جىلدارى قۇلاتىلىپ, اتقوراعا, ءتىپتى اراق ساتاتىن دۇكەنگە اينالعان.
التى كۇمبەزدى, بىرنەشە بولمەسى بار, ءبىر مەزگىلدە مىڭنان استام ادام سياتىن ەسكى مەشىتتى سالعان شەبەر – ءبىرمان كوشىمقۇل ۇلى. ول 1922 جىلى 75 جاسىندا قايتىس بولعان. سۇيەگى – قوبدا اۋدانىنىڭ قۇمساي دەگەن جەرىندە. ۋاقىت پەن قيلى زامان ادامدارىنىڭ قياناتىن كوپ كورگەن وسى مەشىتتىڭ بۇگىندە ەكى قابىرعاسىنىڭ قالدىعى ساقتالعان.
«ورتاسىنداعى ەكى مەتر ءۇيىندىنىڭ استىندا مەشىتتىڭ نەگىزگى بولىگى قالعان. مەشىتتى ساقتاپ, ودان ءارى ب ۇلىنۋگە جول بەرمەۋ ءۇشىن قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك. راس, دوسجان يشان كەشەنىن وسىعان دەيىن دە ارحەولوگتەر زەرتتەگەنىمەن, كوپ كەمشىلىك كەتكەن. ولار قيراعان مەشىت پەن دوسجان يشان جەرلەنگەن كەسەنەنى عانا كورگەن دە, بۇل اۋماققا كەشەندى تۇردە قاراماعان. مەشىتتىڭ وڭتۇستىك-شىعىس جاعىندا مەدرەسە جاتاقحانالارىنىڭ قاتارلارى مەن ۇلكەن شارۋاشىلىق كەشەنى ورنى بار. پ ءارپى ءتارىزدى سالىنعان مەدرەسە قۇجىرالارىنىڭ ىرگەتاستارى انىق بايقالادى. ەندى تاريحشى, ارحەولوگ, رەستاۆراتور بىرلەسە وتىرىپ جۇمىس جاساۋى كەرەك», دەيدى «ارحرەست» جشس-نىڭ باس ساۋلەتشىسى سادۋاقاس اعىتاەۆ.
المات تامى
ىرعىز ەلدى مەكەنىنەن 20 شاقىرىم جەردە 1886-1888 جىلدارى سالىنعان, المات توبابەرگەن ۇلىنىڭ كەسەنەسى بار. ونى جىعا ەسىمدى سىر بويىنىڭ شەبەرى تۇرعىزعان. كەزىندە جەتى كۇمبەزدى كەسەنە بولعان. جاقىندا كەسەنەگە قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ەندى عالىمدار كۇزگە دەيىن توبەسىن شاتىرمەن جاۋىپ, كەلەسى جىلعا دەيىن كونسەرۆاتسيالاۋ كەرەك دەيدى. سەبەبى ۇيىندىلەر تۇرىندەگى سىرتقى جامىلعىسى الىنعان سوڭ ەسكى عيمارات جاۋىن-شاشىننىڭ اسەرىنەن تەز بۇزىلادى. الداعى جىلى كەسەنە كۇمبەزدەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, تاريحي ەسكەرتكىشتىڭ تۇپنۇسقاسىن ساقتاپ قالۋ كەرەك دەيدى.
«كۇمبەز» عىلىمي-جوبالاۋ» جشس ديرەكتورى ناتاليا تورەقۇلوۆا «ورتاسى تازارتىلعان كەسەنەنىڭ بۇزىلعان قابىرعالارىن قالپىنا كەلتىرىپ, كىرپىشىن ءورىپ, كۇمبەزدەرىن قايدا ورناتۋ كەرەك. بىراق كۇمبەزدە ەرتەدەگى سۋرەتتەرى ساقتالماعان. سوعىستان كەيىن قۇلاپ قالسا كەرەك. «المات تامى جەرگىلىكتى ەسكەرتكىش تۇرىندە تىركەلگەنىمەن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ەرەكشە قورعالاتىن ەسكەرتكىش ساناتىنا ەنۋگە ءتيىس. بۇلاي دەپ وتىرعانىمىز, اقتوبە وبلىسى وسى كەسەنەنى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرسىن جاريالايتىن بولسا, وعان رەستاۆراتسيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋدە تاجىريبەسى جوق فيرمالار قاتىسىپ, ۇتىپ الۋى مۇمكىن. قازىرگى كەزدە جەرگىلىكتى ەسكەرتكىشتەردىڭ قاتارىنداعى ساۋلەت نىساندارىن قالپىنا كەلتىرۋ كونكۋرستارىن عيماراتتىڭ شاتىرىن نە قاسبەتىن بوياۋمەن اينالىساتىن فيرمالار ۇتىپ الىپ ءجۇر. رەستاۆراتسيالاۋ جۇمىستارى ءۇشىن كۇيدىرىلگەن كىرپىش تەحنولوگياسىمەن وتكەن زاماننىڭ كىرپىشىن جاساي الاتىن شەبەرحانا كەرەك. ەڭ باستىسى – المات تامى قۇرىلىسىن زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى كەرەك. بۇل قاتارداعى قۇرىلىس ەمەس», دەيدى.
المات توبابەرگەن ۇلى – 1830 جىلدارى قازاق-ورىس قاتىناستارىندا ەرەكشە ءرول اتقارعان بولىس, ورىنبور-بۇحارا كەرۋەن جولدارىن ۇيىمداستىرعان بەدەلدى تۇلعا. كەسەنەنى كوزى تىرىسىندە سالدىرعان.
«المات تامى «سولدات كىرپىشتەرىنەن» قالانعان. بۇل – وتارلاۋ كەزەڭىندەگى ساۋلەت قۇرىلىسى, قازاق دالاسىنا سالىنعان بەكىنىستەردىڭ كىرپىشىمەن بىردەي. بيىلعى قازبا جۇمىستارى كەزىندە كەسەنەنىڭ كومىلگەن بولىكتەرى ارشىلعاننان كەيىن ورتالىق بولىگىندە ەرەكشە ورىن تابىلدى. بەلگىلىسى سول, المات تامى الدىن الا سىزبا بويىنشا سالىنعان, قۇرىلىس ولشەمدەرى ۇيلەسىمدى. ساۋلەت عىلىمىنىڭ ەرەجەسى بويىنشا سالىنعان دۇرىس ەسكەرتكىش بولعاندىقتان وسى زامانعا جەتىپ وتىر. المات تامىنا 1983 جىلى كەلدىك. سودان بەرى دالالىق تاماشا ەسكەرتكىشكە ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەدى. بۇل – ۇلكەن ولقىلىق. ەلۋ جىلدان سوڭ عانا ورالدىق. ارينە, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جاقسى, بىراق وتە مۇقيات بولۋىمىز كەرەك, بۇل جەردە اسىعىستىققا جول بەرۋگە بولمايدى. ەڭ اۋەلى ارحيۆ ماتەريالدارىمەن جۇمىس ىستەۋ كەرەك. المات تامى ءوز زامانىندا ەلسىزدە الىستان كورىنىپ تۇراتىن ەڭسەلى ەسكەرتكىش بولعاندىقتان, وسى جەردى ارالاعان ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ ساياحاتشىلارى, ودان كەيىنگى ءتۇرلى ەكسپەديتسيالار دا قاعازعا تۇسىرمەي وتپەگەن بولار. سول ءۇشىن دە مۇراعاتتىق-بيبليوگرافيالىق تىڭ ماتەريالدار كەرەك. كۇمبەزىنىڭ بۇزىلماي تۇرعان كەزىندەگى فوتوسۋرەتى تابىلسا, جاقسى بولار ەدى. ماعان 1983 جىلى ىرعىز اۋدانىنىڭ تۇرعىنى, المات توبابەرگەن ۇلىنىڭ نەمەرەسى راحي ماحانوۆ بەرگەن فوتوسۋرەتتە كۇمبەز جوق», دەيدى سەرىك اجىعالي.
«المات تامى» – ارنايى ولشەمدەگى ورىس كىرپىشىمەن سالىنعان وسى جاقتاعى العاشقى قۇرىلىستاردىڭ ءبىرى. كىرپىشى – 250ح120ح165 ولشەمدە, تىكبۇرىشتى. وعان دەيىن قازاق دالاسىنداعى كەسەنە قۇرىلىستارىنا ورتاعاسىرلىق كىرپىشتەر پايدالانىلىپ كەلگەن. المات توبابەرگەن ۇلى قاجىلىقتان كەلگەن سوڭ كەسەنە قۇرىلىسىن باستاعان. بۇل ساعانالىق ۇلگىدەگى جەرلەۋ ورنى, اۋلەت قورىمى. 1966 جىلى ەڭ سوڭعى ادام جەرلەنگەن. التى كۇمبەزدىڭ استىندا التى بالاسى, ورتاسىندا المات توبابەرگەن ۇلىنىڭ ءوزى جەرلەنگەن بولۋى مۇمكىن. 1948 جىلى كەسەنەنىڭ ءىشى اق, اكتەلگەن بولسا, كۇمبەزىنىڭ توبەسى اشىق, ورتاسىندا اربا دوڭگەلەگى تۇرعان ەكەن», دەدى ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى راحىم بەكنازاروۆ.
ولكەتانۋشى بەكارىستان مىرزاباي ۇلى بالا كەزىندە اكەسىنەن سوعىس جىلدارى المات تامىنىڭ كۇمبەزدەرى بار ەكەندىگىن, توبەسىندە اربا دوڭگەلەگى تۇرعانىن ەستىگەنىن ەسىنە الدى: «1983 جىلى الماتتىڭ ۇرپاعى فايزوللا ءابسالىموۆ المات تامىنا كەلىپ, جوعارىدا ايتىلعان دەرەكتەردى راستادى. كىرەبەرىس ەسىگى وتە تومەن بولعاندىقتان, سىرتتان ادام ىشىنە ەڭبەكتەپ كىرگەن. ەرتەرەكتە كەسەنە ىشىندە كىلەم توسەلىپ, كورپە-توسەك, قازان-وشاعى, وتىنى بولعان. وسى توڭىرەكتەن وتكەن جولاۋشى قىسى-جازى ايالداپ وتكەن. كەسەنە ىشىندە ادەمى ماتالار دا قويىلىپتى. ورتالىق كۇمبەزدىڭ جان-جاعىنداعى بەس كۇمبەزدىڭ استىندا 23 ادام جەرلەنگەن. بيىل كەسەنەگە قازبا جۇرگىزىلگەننەن كەيىن كوپ نارسە ايقىندالدى». بەكارىستان مىرزاباي ۇلى تاريحشىلار, ەتنوگرافتار ورتاق تالداۋ جاساسا دەگەن ۇسىنىس ءبىلدىردى. ويتكەنى ءدال مۇنداي ادامداردى جەردىڭ بەتىنە جەرلەۋ عۇرپى وسى ايماقتا بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن. كەسەنەنىڭ قازىلعان بولىكتەرى كۇزدە جابىلسا, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى كەلەسى جىلعا قالدىرىلادى. ارحەولوگ ناتاليا تورەقۇلوۆا «كەسەنەنىڭ قابىرعالارىن 270ح140ح130 ولشەمدەگى كىرپىشپەن قالاۋعا بولادى. ونى جەرگىلىكتى جەردىڭ توپىراعىنان دايىنداۋ كەرەك», دەدى.
عالىمدار المات تامىنىڭ قازىلعان بولىكتەرىن كۇزدە كونسەرۆاتسيالاۋ قاجەت دەپ تاپتى. ەكى قۇرىلىسقا دا ارحەولوگ, ەتنوگراف, رەستاۆراتورلار عىلىمي تالداۋ جاساپ, ەرەكشە قورعالۋعا ءتيىس رەسپۋبليكالىق ماڭىزدى ەسكەرتكىشتەر تىزىمىنە ەنگىزۋ ءۇشىن قۇجاتتار دايارلاۋ قاجەت دەپ كورسەتتى.
دوسجان حازىرەتتىڭ مەشىت-مەدرەسە, تۇرعىن ۇيلەرى سول زامانداعىداي قالپىنا كەلتىرىلسە, الداعى ۋاقىتتا ەرەكشە تاريحي-تۋريستىك كەشەنگە اينالار ەدى. جوبا ىسكە اسسا, وسى جاققا كەلگەن ءاربىر تۋريست ءحىح عاسىردىڭ اۋىلىن كورىپ كەتۋگە ىقىلاستى بولارى انىق. اقتوبە وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باستاماسىمەن عىلىم ورداسى عيماراتىندا وتكەن كەڭەستىڭ قاتىسۋشىلارى وسىنداي قورىتىندىعا كەلدى.
اقتوبە – الماتى
