تاريح • 05 شىلدە، 2022

ەسكەرتكىشتەر – ەلدىڭ وتكەنى دە، ەرتەڭى دە

336 رەت كورسەتىلدى

الماتىدا عىلىم ورداسىندا اقتوبە وبلىسىنداعى المات تامى كەسەنەسى مەن دوسجان حازىرەت كەشەنىنە (مەشىت، كەسەنە، مەدرەسە، تۇرعىن ۇيلەر) جۇرگىزىلەتىن رەستاۆراتسيا جۇمىستارىن تالداۋ جونىندە عىلىمي-ادىستەمەلىك كەڭەس ءوتتى. بۇل جيىندا وڭىردەگى ەسكى تاريحي ساۋلەت عيماراتتارىن قالپىنا كەلتىرۋ مەن كونسەرۆاتسيالاۋعا قاتىستى كۇردەلى ماسەلەلەر دە ايتىلدى. وڭىردە مامانداردىڭ تاپشىلىعى، رەستاۆراتسيالاۋ مەن كونسەرۆاتسيالاۋ جۇمىستارىندا ورتالىقتاعى عالىمداردىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن باسشىلىققا الۋدى قاجەت ەتەدى.

ءۇش جىلدان بەرى ءوڭىر باسشىسى وڭدا­سىن ءورازاليننىڭ باستاماسىمەن «قازاق­ستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافيا­سى» جوباسى اياسىندا ەسكى مەشىتتەر مەن كەسە­نەلەر، بايىرعى قونىستار مەن تۇراقتار، تاريحي وقيعالار وتكەن جەرلەردى زەرتتەۋ جۇمىستارى باستالدى. بۇرىن-سوڭدى تاريحي ەسكەرتكىشتەر قاتارىنا كىرمەگەن مەشىت، كەسەنە، قورىم، ءدىني-عۇرىپتىق ورىندار تابىلىپ جاتىر. ەسەپكە كىرمەگەن دۇنيەنى تۇگەندەپ، انىق­تاپ-زەرتتەۋگە وبلىستىق ەسكەرت­كىش­تەردى قورعاۋ ورتالىعىنىڭ ساناۋلى قىزمەتكەرىنىڭ تاجىريبەسى دە، كۇشى دە جەتپەيدى.

ء«بىز ابات-بايتاق، دوسجان حازىرەت، «حان مولاسى» كەشەندەرىن اشىق اسپان استىن­داعى مۋزەيگە اينالدىرىپ، شاكەن يشان، المات تامى كەسەنەلەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى جوسپارعا ەنگىزدىك. سونى­مەن بىرگە يساتاي باتىردىڭ سوڭ­عى شايقاسى وتكەن، جەرلەنگەن جەرىن انىقتاۋ ماقساتى دا تۇر. جەرگىلىكتى تا­ريحشى ارحەو­لوگتەر بۇرىن-سوڭدى عى­لىمي اينالىم­عا ەنگىزىلمەگەن كونە قو­نىستار ورنىن، قورعان قالدىقتارى، تاس قورشاۋلار، پەتروگليفتەر، نەوليت، تاس داۋىرىنەن قالعان مۇرالاردى تاۋىپ، قىرۋار جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. 2019 جىلى تەمىر اۋدانىنداعى تاسقوپا قور­عانىنان سارمات كوسەمىنىڭ قابىرى تابىل­دى. رەستاۆراتسيا ناتيجەسىن­دە كيىمى، بەس قارۋى قايتا جاساقتالىپ، وبلىستىق تا­ريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە قو­يىلدى. «دوڭىزتاۋ» ەكسپەديتسياسى باي­عانين اۋدانىنداعى سام ۇستىرتىنە بارار جولدا كونە قونىستىڭ ورنىن تاپتى. اتقارىلىپ جاتقان وسىنداي جۇمىستارعا قاراماستان ىرعىز اۋدانىنداعى «المات تامى» كەسەنەسى مەن تەمىر اۋدانىنداعى دوسجان حازىرەت كەشەنىن قالپىنا كەلتى­رۋگە بايلانىستى كەڭەس قاجەت. ەكى نىسان­عا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇر­گىزىلىپ، زەرتتەلدى. بىراق قالاي قالپىنا كەلتى­رەمىز دەگەنگە سىزدەردىڭ كومەكتەرىڭىز قاجەت»، دەدى اقتوبە وبلىستىق مادەنيەت، ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى التىناي يۋنيسوۆا.

راسىندا دا، اقتوبە دالاسىندا ەرتە­دەگى شەبەرلەرىمىزدىڭ قولىنان شىققان مە­شىت، كەسەنە، قونىس-ۇيلەر ورىندارى ساقتال­سا دا، تابيعات پەن ۋاقىتتىڭ اسە­رىنەن جو­عالىپ بارادى. شەبەر بابا­لارىمىزدىڭ قولتاڭباسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن تياناقتى جۇمىس قاجەت. بۇل شارۋا ورتالىقتاعى عالىمداردىڭ ارالاسۋىنسىز شەشىل­مەيدى. ونىڭ قاتارىندا كۇردەلى جۇمىستى تالاپ ەتەتىن دوڭىزتاۋداعى، قوبدا، ورال، جايىق، ساعىز وزەندەرى بويىنداعى ەسكەرتكىشتەر، سولتۇستىك ارال ماڭى – ىرعىز بەن شالقار بويىندا­عى قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى قاجەت ەتەتىن ەسكەرتكىشتەر بار.

«ەجەلگى كەسەنەلەر – قازاقستاننىڭ شەكارالىق ماركەرى»

«مەن كونە ەسكەرتكىشتەرىمىزدى قال­­پى­نا كەلتىرۋ سالاسىندا 42 جىل جۇ­مىس ىستە­گەنىمدە، بىردە-ءبىر وبلىستىڭ الما­­تىدا عىلىمي-ادىستەمەلىك كەڭەس وتكىز­گەنىن كور­گەنىم جوق. بۇل – وتە دۇرىس باستاما. قازاق دالا­سىنىڭ ساۋلەت ونەرى ءارتۇرلى بول­عاندىقتان دا، ءار ءوڭىردىڭ تاريحي ەسكەرت­كىشتەرىن زەرتتەۋدىڭ وزىندىك باعىتى بولۋعا ءتيىس. قازاقستاندىق رەستاۆراتورلار 40 جىل ىشىندە 450-دەي نىساندى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ شىقتى. قاتەلىكتەر دە بولعانىن مويىندايمىز. مۇنىڭ سەبەبى دە تۇرلىشە. تاريحي نىساندى قايتا قالپىنا كەلتىرەر الدىندا ءار وڭىردەن سىزدەر سياقتى ارنايى كەلىپ، بىزبەن اقىلداسار بولسا، قاتەلىكتەر دە ازايار ەدى.

بۇگىندە ەلىمىزدە رەستاۆراتور مامان­دىعىن ساقتاپ قالۋ وتە ماڭىزدى. اعا بۋىن جاس رەستاۆراتورلار مەكتەبىن قالىپ­تاستىرۋى كەرەك. بىزدە وسى جاعى اقساپ تۇر. ول ءۇشىن وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تا­­ريح فاكۋلتەتى جانىنان رەستاۆراتورلار ­دايارلايتىن ءبولىم اشىلسا جاقسى بولار ەدى. ويتكەنى ورتالىقتان وقۋ بىتىرگەن­دەر الىس وبلىستارعا كوپ بارمايدى. وعان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارىن جۇ­مىسقا شاقىرىپ، كافەدرا ماماندارى قا­لىپ­تاسىپ كەتكەنشە، قولعابىس تيگىز­سە دەگەن ويىم بار. بۇگىندە ءار وبلىس وزىن­دە­گى ەسكەرتكىشتەرگە يە بولعانى ءجون. ەكىن­شى جاعىنان، ەلىمىزدە اتا-بابامىزدىڭ قول­تاڭباسى قالعان دۇنيەنى ساقتاۋعا دەگەن كوزقاراس تومەندەپ كەتتى. ءبۇلدىرۋ، بۇزۋ وڭاي، بىراق قايتا قالپىنا كەلتىرۋ وتە قيىن. مەن ەرتەرەكتە سيريا، مىسىردا ارحەولوگيالىق جۇمىستارمەن اينالىس­تىم. سوندا بايقاعانىم، ول جاقتىڭ مامان­دارى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنا وتە مۇقيات قارايدى، مادەني مۇرالارىن زەرتتەپ، قالپىنا كەلتىرۋدە كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەۋگە دايار. وكىنىشتىسى، بىزدە وسى جاعى كەمشىن. اتا-بابامىزدىڭ كەز كەلگەن مۇرا­­سىنا وسىنداي سالعىرتتىق تانىتا بەرسەك، بارىمىزدان ايىرىلىپ قالار ءتۇرىمىز بار.

بۇگىندە قازاق جەرىندە 11 470 تاريحي ساۋلەت ەسكەرتكىشى تىركەلسە، ونىڭ 250-گە جۋى­عى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى مۇرا­لار. كەڭ-بايتاق دالامىزداعى ساۋلەت قۇرى­لىسىنىڭ ءبارى تۇگەندەلدى دەۋگە ەرتە. ەلسىزدە جاتقان تالاي مۇرا بار. كوبىنە­سە جىبەك جولى بويىنداعى دۇنيەلەرگە كوڭىل اۋدارا بەرەمىز دە، باتىسىمىز مەن شىعى­سىمىزداعى كەسەنە، كونە قورىم، ەسكى مەشىتتەر، قورعان-قۇرىلىستار، قىس­تاۋلار نازاردان تىس قالادى. شالعاي اۋدان­دارداعى ەسكەرتكىشتەر دە زەرتتەل­مەي جاتىر. سول سەبەپتى ءار وبلىس ءوز ەسكەرت­كىشىن ءوزى تۇگەندەمەسە بولمايدى»، دەدى «رەستاۆراتورلار وداعى» قورىنىڭ ديرەكتورى، تاريحشى قانات تۇياقباەۆ.

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى، تا­ريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىك اجى­عالي ەجەلگى ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەپ-ساق­تاۋ­عا بايلانىستى كوزقاراس تومەندەدى دە­گەن ارىپتەسىنىڭ پىكىرىن ماقۇلدادى. «كەز كەلگەن تاريحي ەسكەرتكىشكە قاز­با جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزەر الدىندا تيا­ناق­تى مونوگرافيالىق، مۇراعاتتىق-بيب­ليو­گرافيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. وكىنىشتىسى سول، تاريحي نىساندى الدى-ارتىنا قاراماي قازىپ تاستاي­مىز. ەسكەركىشتەردى قورعاۋ مادەنيە­تىمىز­دىڭ تومەندەۋىنە «مادەني مۇرا» باع­دارلاماسىن جاساۋشىلاردىڭ دا كىناسى بار. ويتكەنى وسى باعدارلاماداعى ەسكەرتكىشتەردى جەدەل قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك دەگەن قاتە كونتسەپتسيانىڭ كەسىرىنەن كوپتەگەن تاماشا ساۋلەت تۋىندىلارىن بۇزىپ الدىق. سونىڭ ءبىر مىسالى، قاي­تا قالپىنا كەلتىرىلگەن ءحى عاسىردىڭ قۇرى­لىسى «ايشا ءبيبى» كەسەنەسى بۇرىنعى اسقاقتىعىنان، بىرەگەيلىگىنەن ايىرىل­دى. جەرگىلىكتى جەرلەردە دە ورەسكەلدىكتەر كو­بەيدى. مۇندايعا «اتا-باباسىن» ىزدەۋ­شىلەر دە كيلىگىپ، ساۋاتسىزدىقپەن بۇ­رىن­عىنىڭ دۇنيەسىن ءبۇلدىرىپ جاتىر. ماسەلەن، اقتوبە وبلىسى مۇعالجار اۋدانىنداعى ءحىح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا سا­لىنعان جالىمبەت باتىر كەسەنەسىن ۇرپاق­تارى بۇزىپ، سيليكات كىرپىشتەن قايتا سالدى. وتكەن زامان شەبەرىنىڭ قولىنان شىققان تاماشا قۇرىلىس وسىلاي جوعالدى.

ءبىز ەجەلگى كەسەنەلەرىمىزدىڭ قازاق­ستان­نىڭ اۋماقتىق ماركەرى ەكەنىن ۇمىت­پاعانىمىز ءجون. قازىرگى كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا بۇل وتە ماڭىزدى. سوندىقتان دا كەڭ-بايتاق دالامىزداعى بارلىق ساۋ­لەت قۇرىلىسىن تۇگەندەپ، ءبىر كىر­پىشى­نىڭ دە بۇزىلۋىنا جول بەرمەۋىمىز كە­­رەك. مىنا مىسالدى ايتا كەتكەنىم ءجون. حح عاسىردىڭ باسىندا سانكت-پەتەر­بۋرگ­تە كوركەمونەر اكادەمياسىن­دا ورتا­ازيا­لىق ەسكەرتكىشتەرگە بايلانىستى وتكەن ارنايى ماجىلىستە قازاق جەرىندەگى كە­سەنە-قۇرىلىستارعا قاتىستى ماسەلە كوتەرىل­گەن. سوندا اكادەميك رادلوۆ ولاردىڭ ءبارى تىزىمدەلىپ-تۇگەندەلىپ، كونسەرۆاتسيالانۋى ءتيىس دەپ شەشىم شىعارعان. رەستاۆراتسيا دا باسقا قولدانبالى عىلىمدار ءتارىزدى داميدى، جەتىلەدى، بۇل سالاعا دا وزىق تەحنولوگيا كەلەدى. الايدا قانشالىقتى تەحنولوگياسى وزىپ كەتكەن ەلدەر ەجەلگى ءريمنىڭ جاۋھارى – كوليزەيدى قايتا سالامىز دەپ جاتقان جوق. سوڭعى جىلدارى تاريحشى­لار مەن ارحەولوگتەر ەسكەرتكىشتەردى قالپى­نا كەلتىرۋدەن سىرت قالدى. رەستاۆراتسيا­عا تاجىريبەسىزدەر كەلدى»، دەدى ارال-كاس­پي ماڭى بويىنداعى كونە قۇرىلىستار­دى جارتى عاسىردان بەرى زەرتتەپ كەلە جات­قان ارحەولوگ سەرىك اجىعالي.

گ

دوسجان حازىرەت مەشىتى

بولاشاقتا تاماشا ەتنواۋىل رەتىن­دە كورۋگە بولاتىن دوسجان حازىرەت كە­شەنى ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا شارۋا­شىلىعى جوعارى باي قازاق اۋىلى بولعان. تاريحي مادەنيەتىمىزدىڭ جارقىن ۇلگىسى، جارتىلاي كوشپەلى شارۋاشىلىقتان وتىرىقشىلىققا كوشكەن وسى اۋىلدىڭ ورتاسىندا جەتى كۇمبەزى اق ءتۇستى قازاقى مەشىت بولعان. جاقىندا ساۋلەتشى-رەس­تاۆ­راتور سادۋاقاس اعىتاەۆ تەمىر اۋدا­نىنداعى ءشيلىسۋ بويىندا دوسجان حازىرەت قورىمىنا بارىپ زەرتتەۋ جۇرگىزدى. ول: «حازىرەت جەرلەنگەن كەسەنە جانىنداعى ەسكى قورىمدا ۇلتىمىزدىڭ تاس قاشاۋ ونە­رىنىڭ ۇلگىسى بار تالاي قورىم، قۇلپىتاستار ساقتالعان. ەسكى ۇيلەردىڭ ورنى، مەدرەسە ىرگەتاستارى، مەشىت جانە مەدرەسە قۇرى­لىسىنا توپىراق الۋ ءۇشىن قازىلعان جەر دە ساقتالعان»، دەيدى.

دوسجان يشان مەشىتى ءحىح عاسىردىڭ 60-70-جىلدارىندا سالىنعان. دوسجان قاشاق ۇلى (1815-1896) اعارتۋشى، ءدىني قايراتكەر، دالالىق ساۋلەت ونەرىن دامىتۋمەن، قازاق شەجىرەسىن جيناۋمەن اتى شىققان تۇلعا. 1840 جىلى بايعانين اۋدانىنىڭ دوڭىزتاۋىندا قاينار مەشى­تىن سالعان. ول 1868 جىلى ءشيلىسۋ بو­يىنا كەلىپ قونىستانىپ، مەدرەسە اشىپ، توڭىرەكتەگى اۋىل بالالارىن وقىتقان. زەرت­تەلىپ جاتقان وسى قونىس ورنى.

سادۋاقاس اعىتاەۆ «شيلىسۋداعى مە­شىت پەن اتىراۋ وبلىسىنداعى دۇيسەكە مەشىتى قۇرىلىسى وتە ۇقساس، بۇلار قازاق­تىڭ جەلكەندى كۇمبەزدى مەشىتتەرى» دەپ اتادى. بۇل – التى كۇمبەزىنىڭ ورتاسىندا بيىگىرەك ۇلكەن كۇمبەزى شىعىپ تۇراتىن، كىرەبەرىس بولمەلەرىنىڭ ارقالىعى شيكى كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان قۇرىلىستار.

ەرتەدەگىلەر دوسجان حازىرەت مەشىتىن يشان اتا مەشىتى دەپ قۇرمەتپەن اتا­عان. مەشىت-مەدرەسە فوتوسۋرەتتەرى رەسەي مۇ­­را­عاتتارىندا ساقتالعان. 1904 جىلى گەو­­بوتانيك دۋبيانسكي تۇسىرگەن فوتوسۋ­رەتتە مەشىتتىڭ بيىك مۇناراسى، مەدرەسە قاتارلارى جاقسى كورىنەدى. سادۋاقاس اعىتاەۆ قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن­دا دۋبيانسكيدىڭ فوتوسۋرەتىن نەگىزگە الماق­شى. يشان اتا كەشەنى مەشىتى مەن مەد­رەسەسى، جاتىن ۇيلەرى مەن شارۋاشىلىق ورىندارى كوپ، كوپتەگەن قىستاۋ ءۇيى بار ەرەكشە اۋىل بولعان. قازىر كەۋىپ قال­عان ءشيلىسۋ وزەنى بويىندا دوسجان قاشاق­ ۇلى باۋ-باقشا ءوسىرىپ، ەگىنشىلىكپەن اينا­لىسقان. ءدىني ءبىلىمى جوعارى، ەلدى وتى­رىقشىلىققا ۇندەپ، زاماننىڭ اعى­مىن تەرەڭ تۇسىنگەن ساۋاتتى جان بىرنەشە رەت مەككەگە قاجىلىققا بارعان. دوسجان قاشا­ق­ ۇلىنىڭ شيلىسۋداعى مەدرەسەسىندە 150-دەن استام شاكىرت وقىعان. ولاردىڭ ارا­­سىنان ەلدىڭ قامىن ويلاعان سانالى دا ساۋاتتى ازاماتتار ءوسىپ شىقتى. دوس­جاننىڭ ۇرپاقتارى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۋدا­لاۋىنا ۇشىراپ، ايدالىپ-اتىلىپ كەت­تى. مەشىتى 1930-جىلدارى قۇلاتى­لىپ، اتقوراعا، ءتىپتى اراق ساتاتىن دۇكەنگە اينالعان.

التى كۇمبەزدى، بىرنەشە بولمەسى بار، ءبىر مەزگىلدە مىڭنان استام ادام سياتىن ەسكى مەشىتتى سالعان شەبەر – ءبىرمان كوشىم­قۇل ۇلى. ول 1922 جىلى 75 جاسىندا قاي­تىس بولعان. سۇيەگى – قوبدا اۋدانىنىڭ قۇم­ساي دەگەن جەرىندە. ۋاقىت پەن قيلى زامان ادامدارىنىڭ قيانا­تىن كوپ كورگەن وسى مەشىتتىڭ بۇگىندە ەكى قابىرعاسىنىڭ قالدىعى ساقتالعان.

«ورتاسىنداعى ەكى مەتر ءۇيىندىنىڭ استىن­دا مەشىتتىڭ نەگىزگى بولىگى قالعان. مە­شىتتى ساقتاپ، ودان ءارى ب ۇلىنۋگە جول بەر­مەۋ ءۇشىن قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك. راس، دوسجان يشان كەشەنىن وسىعان دەيىن دە ارحەولوگتەر زەرتتەگەنىمەن، كوپ كەمشىلىك كەتكەن. ولار قيراعان مەشىت پەن دوسجان يشان جەرلەنگەن كەسەنەنى عانا كورگەن دە، بۇل اۋماققا كەشەندى تۇردە قاراماعان. مەشىتتىڭ وڭتۇستىك-شىعىس جاعىندا مەدرەسە جاتاقحانالارىنىڭ قاتارلارى مەن ۇلكەن شارۋاشىلىق كەشەنى ورنى بار. پ ءارپى ءتارىزدى سالىنعان مەدرەسە قۇجىرالارىنىڭ ىرگەتاستارى انىق بايقالادى. ەندى تاريحشى، ارحەولوگ، رەستاۆراتور بىرلەسە وتىرىپ جۇمىس جاساۋى كەرەك»، دەيدى «ارحرەست» جشس-نىڭ باس ساۋلەتشىسى سادۋاقاس اعىتاەۆ.

المات تامى

ىرعىز ەلدى مەكەنىنەن 20 شاقىرىم جەردە 1886-1888 جىلدارى سالىنعان، المات توبابەرگەن ۇلىنىڭ كەسەنەسى بار. ونى جىعا ەسىمدى سىر بويىنىڭ شەبەرى تۇرعىزعان. كەزىندە جەتى كۇمبەزدى كەسەنە بولعان. جاقىندا كەسەنەگە قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ەندى عالىمدار كۇزگە دەيىن توبەسىن شاتىرمەن جاۋىپ، كەلەسى جىلعا دەيىن كونسەرۆاتسيالاۋ كەرەك دەيدى. سەبەبى ۇيىندىلەر تۇرىندەگى سىرتقى جامىلعىسى الىنعان سوڭ ەسكى عيمارات جاۋىن-شاشىننىڭ اسەرىنەن تەز بۇزىلادى. الداعى جىلى كەسەنە كۇم­بەزدەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ، تاريحي ەسكەرتكىشتىڭ تۇپنۇسقاسىن ساقتاپ قالۋ كەرەك دەيدى.

«كۇمبەز» عىلىمي-جوبالاۋ» جشس ديرەك­تورى ناتاليا تورەقۇلوۆا «ورتاسى تازارتىلعان كەسەنەنىڭ بۇزىلعان قابىرعا­لارىن قالپىنا كەلتىرىپ، كىرپىشىن ءورىپ، كۇمبەزدەرىن قايدا ورناتۋ كەرەك. بىراق كۇمبەزدە ەرتەدەگى سۋرەتتەرى ساقتالماعان. سوعىستان كەيىن قۇلاپ قالسا كەرەك. «ال­مات تامى جەرگىلىكتى ەسكەرتكىش تۇرىندە تىر­كەلگەنىمەن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ەرەكشە قورعالاتىن ەسكەرتكىش ساناتىنا ەنۋگە ءتيىس. بۇلاي دەپ وتىرعانىمىز، اقتوبە وبلىسى وسى كەسەنەنى قايتا قال­پىنا كەلتىرۋگە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كون­كۋرسىن جاريالايتىن بولسا، وعان رەس­تاۆراتسيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋدە تاجىريبەسى جوق فيرمالار قاتىسىپ، ۇتىپ الۋى مۇمكىن. قازىرگى كەزدە جەرگىلىكتى ەسكەرتكىشتەردىڭ قاتارىنداعى ساۋلەت نىساندارىن قالپىنا كەلتىرۋ كونكۋرستارىن عيماراتتىڭ شاتىرىن نە قاسبەتىن بوياۋمەن اينالىساتىن فيرمالار ۇتىپ الىپ ءجۇر. رەستاۆراتسيالاۋ جۇمىستارى ءۇشىن كۇيدىرىلگەن كىرپىش تەحنولوگياسىمەن وت­كەن زاماننىڭ كىرپىشىن جاساي الاتىن شە­بەرحانا كەرەك. ەڭ باستىسى – المات تامى قۇرىلىسىن زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى كەرەك. بۇل قاتارداعى قۇرىلىس ەمەس»، دەيدى.

المات توبابەرگەن ۇلى – 1830 جىلدارى قازاق-ورىس قاتىناستارىندا ەرەكشە ءرول اتقارعان بولىس، ورىنبور-بۇحارا كەرۋەن جولدارىن ۇيىمداستىرعان بەدەلدى تۇلعا. كەسەنەنى كوزى تىرىسىندە سالدىرعان.

 «المات تامى «سولدات كىرپىشتەرى­­نەن» قالانعان. بۇل – وتارلاۋ كەزەڭىندەگى ­ساۋ­لەت قۇرىلىسى، قازاق دالاسىنا سالىنعان بەكىنىستەردىڭ كىرپىشىمەن بىردەي. بيىل­عى قازبا جۇمىستارى كەزىندە كەسەنەنىڭ كومىلگەن بولىكتەرى ارشىلعاننان كەيىن ورتالىق بولىگىندە ەرەكشە ورىن تابىلدى. بەلگىلىسى سول، المات تامى الدىن الا سىزبا بويىنشا سالىنعان، قۇ­رىلىس ولشەمدەرى ۇيلەسىمدى. ساۋلەت عى­لىمىنىڭ ەرەجەسى بويىنشا سالىنعان دۇرىس ەسكەرتكىش بولعاندىقتان وسى زا­مانعا جەتىپ وتىر. المات تامىنا 1983 جىلى كەلدىك. سودان بەرى دالالىق تاماشا ەسكەرتكىشكە ارحەو­لوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەدى. بۇل – ۇلكەن ولقىلىق. ەلۋ جىلدان سوڭ عانا ورال­دىق. ارينە، قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جاقسى، بىراق وتە مۇقيات بولۋىمىز كەرەك، بۇل جەردە اسىعىستىققا جول بەرۋگە بولمايدى. ەڭ اۋەلى ارحيۆ ماتەريالدارىمەن جۇمىس ىستەۋ كەرەك. المات تامى ءوز زامانىندا ەلسىزدە الىس­تان كورىنىپ تۇراتىن ەڭسەلى ەسكەرتكىش بولعاندىقتان، وسى جەردى ارالاعان ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ ساياحاتشىلارى، ودان كەيىنگى ءتۇرلى ەكسپەديتسيالار دا قاعازعا تۇسىرمەي وتپەگەن بولار. سول ءۇشىن دە مۇراعاتتىق-بيبليوگرافيالىق تىڭ ماتەريالدار كەرەك. كۇمبەزىنىڭ بۇزىلماي تۇرعان كەزىندەگى فوتوسۋرەتى تابىلسا، جاقسى بولار ەدى. ماعان 1983 جىلى ىرعىز اۋدانىنىڭ تۇرعىنى، المات توبابەرگەن ۇلىنىڭ نەمە­رەسى راحي ماحانوۆ بەرگەن فوتوسۋرەتتە كۇمبەز جوق»، دەيدى سەرىك اجىعالي.

«المات تامى» – ارنايى ولشەمدەگى ورىس كىر­پىشىمەن سالىنعان وسى جاقتاعى العاشقى قۇرىلىستاردىڭ ءبىرى. كىرپىشى – 250ح120ح165 ولشەمدە، تىكبۇرىشتى. وعان دەيىن قازاق دالاسىنداعى كەسەنە قۇرىلىستارىنا ورتاعاسىرلىق كىر­پىشتەر پايدالانىلىپ كەلگەن. المات توبابەرگەن ۇلى قاجىلىقتان كەلگەن سوڭ كەسەنە قۇرىلىسىن باستاعان. بۇل ساعا­نالىق ۇلگىدەگى جەرلەۋ ورنى، اۋلەت قو­رىمى. 1966 جىلى ەڭ سوڭعى ادام جەر­لەنگەن. التى كۇمبەزدىڭ استىندا ال­تى بالاسى، ورتاسىندا المات توبا­بەر­گەن ۇلىنىڭ ءوزى جەرلەنگەن بولۋى مۇمكىن. 1948 جىلى كەسەنەنىڭ ءىشى اق، اكتەلگەن بول­سا، كۇمبەزىنىڭ توبەسى اشىق، ورتاسىن­دا اربا دوڭگەلەگى تۇرعان ەكەن»، دەدى ق.جۇ­بانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى، تا­ريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى راحىم بەكنازاروۆ.

ولكەتانۋشى بەكارىستان مىرزا­باي­ ۇلى بالا كەزىندە اكەسىنەن سوعىس جىل­دارى المات تامىنىڭ كۇمبەزدەرى بار ەكەن­دىگىن، توبەسىندە اربا دوڭگەلەگى تۇرعانىن ەستىگەنىن ەسىنە الدى: «1983 جىلى المات­تىڭ ۇرپاعى فايزوللا ءابسالىموۆ المات تامى­نا كەلىپ، جوعارىدا ايتىلعان دەرەك­تەردى راستادى. كىرەبەرىس ەسىگى وتە تومەن بول­عاندىقتان، سىرتتان ادام ىشىنە ەڭبەك­تەپ كىرگەن. ەرتەرەكتە كەسەنە ىشىندە كىلەم توسەلىپ، كورپە-توسەك، قازان-وشاعى، وتىنى بولعان. وسى توڭىرەكتەن وتكەن جولاۋ­شى قىسى-جازى ايالداپ وتكەن. كەسەنە ىشىندە ادەمى ماتالار دا قويىلىپتى. ورتالىق كۇمبەزدىڭ جان-جاعىنداعى بەس كۇمبەزدىڭ استىندا 23 ادام جەرلەنگەن. بيىل كەسەنەگە قازبا جۇرگىزىلگەننەن كەيىن كوپ نارسە ايقىندالدى». بەكارىستان مىرزاباي ۇلى تاريحشىلار، ەتنوگرافتار ورتاق تالداۋ جاساسا دەگەن ۇسىنىس ءبىلدىردى. ويتكەنى ءدال مۇنداي ادامداردى جەردىڭ بەتىنە جەر­لەۋ عۇرپى وسى ايماقتا بۇرىن-سوڭ­دى كەزدەسپەگەن. كەسەنەنىڭ قازىلعان بولىك­تەرى كۇزدە جابىلسا، قال­پىنا كەلتىرۋ جۇمىس­تارى كەلەسى جىلعا قال­دىرىلادى. ارحەو­لوگ ناتاليا تورەقۇلوۆا «كەسەنەنىڭ قابىر­عالارىن 270ح140ح130 ولشەمدەگى كىرپىشپەن قالاۋ­عا بولادى. ونى جەرگىلىكتى جەردىڭ توپى­راعىنان دايىنداۋ كەرەك»، دەدى.

عالىمدار المات تامىنىڭ قازىلعان بولىكتەرىن كۇزدە كونسەرۆاتسيالاۋ قاجەت دەپ تاپتى. ەكى قۇرىلىسقا دا ارحەولوگ، ەتنو­­گراف، رەستاۆراتورلار عىلىمي تالداۋ جا­ساپ، ەرەكشە قورعالۋعا ءتيىس رەسپۋب­ليكا­لىق ماڭىزدى ەسكەرتكىشتەر تىزىمىنە ەنگىزۋ ءۇشىن قۇجاتتار دايارلاۋ قاجەت دەپ كورسەتتى.

دوسجان حازىرەتتىڭ مەشىت-مەدرەسە، تۇر­عىن ۇيلەرى سول زامانداعىداي قالپىنا كەلتىرىلسە، الداعى ۋاقىتتا ەرەكشە تاري­حي-تۋريستىك كەشەنگە اينالار ەدى. جوبا ىسكە اسسا، وسى جاققا كەلگەن ءاربىر تۋريست ءحىح عا­سىردىڭ اۋىلىن كورىپ كەتۋگە ىقى­لاس­تى بولارى انىق. اقتوبە وبلىستىق مادە­نيەت، ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باس­قار­ماسىنىڭ باستاماسىمەن عىلىم ور­داسى عيماراتىندا وتكەن كەڭەستىڭ قاتىسۋ­شىلارى وسىنداي قورىتىندىعا كەلدى.

 

اقتوبە – الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار