پرەزيدەنت • 29 ماۋسىم، 2022

التىنشى كاسپي ءسامميتىنىڭ كومميۋنيكەسى

16 رەت كورسەتىلدى

التىنشى كاسپي ءسامميتىنىڭ كومميۋنيكەسى جاريالاندى، دەپ حابارلايدى اقوردا. Egemen.kz قۇجاتتىڭ تولىق ءماتىنىن جاريالايدى.

2022 جىلعى 29 ماۋسىمدا اشحابادتا ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ، يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يبراحيم رايسي، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ، رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين، تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆتىڭ قاتىسۋىمەن التىنشى كاسپي ءسامميتى ءوتتى.

پرەزيدەنتتەر دوستىق پەن سەنىم جاعدايىندا كاسپيدەگى بەسجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن، سونداي-اق ءوزارا مۇددە تۇرعىسىنان وزەكتى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك پروبلەمالاردى تالقىلادى.

پرەزيدەنتتەر اشحابادتا (2002 جىلى)، تەگەراندا (2007 جىلى)، باكۋدە (2010 جىلى)، استراحاندا (2014 جىلى) جانە اقتاۋدا (2018 جىلى) وتكەن كاسپي سامميتتەرى شەشىمدەرىنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن ولاردى ناتيجەلى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن اتاپ كورسەتتى.

پرەزيدەنتتەر 2018 جىلعى 12 تامىزداعى كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويۋدىڭ ءمانىن جوعارى باعالادى.

مەملەكەتتەر باسشىلارى جان-جاقتى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ قازىرگى جوعارى الەۋەتىن اتاپ ءوتىپ، كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ ىنتىماقتاستىق دەڭگەيىنە وڭ باعا بەردى.

كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ كوشباسشىلارى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى جارعىسىنىڭ جانە حالىقارالىق قۇقىقتىڭ قاعيداتتارى مەن نورمالارىنا بەيىلدىگىن راستاپ، كاسپي تەڭىزى ءوڭىرىنىڭ الەمدەگى ءوسىپ كەلە جاتقان ءرولىن نازارعا الا وتىرىپ، كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قولداۋعا، ءوزارا ءتيىمدى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا، ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە، مادەني-گۋمانيتارلىق، عىلىمي جانە وزگە دە بايلانىستاردى دامىتۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى.

پرەزيدەنتتەر جاعالاۋ مەملەكەتتەرىنىڭ كاسپي تەڭىزىندەگى قىزمەتى تومەندەگى قاعيداتتار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلاتىنىن قايتا راستادى:

1) مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگىن، اۋماقتىق تۇتاستىعىن، تاۋەلسىزدىگىن، ەگەمەندىك تەڭدىگىن قۇرمەتتەۋ، كۇش نەمەسە كۇشپەن قورقىتۋدى قولدانباۋ، ءوزارا قۇرمەت، ىنتىماقتاستىق، ءبىر-ءبىرىنىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپاۋ;

2) كاسپي تەڭىزىن بەيبىت ماقساتتاردا پايدالانۋ، ونى بەيبىتشىلىك، تاتۋ كورشىلىك، دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق ايماعىنا اينالدىرۋ، كاسپي تەڭىزىنە بايلانىستى بارلىق ماسەلەلەردى بەيبىت جولدارمەن شەشۋ;

3) كاسپي وڭىرىندە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ;

4) جاعالاۋ مەملەكەتتەرىنىڭ كاسپي تەڭىزىندەگى قارۋ-جاراقتارىنىڭ تۇراقتى تەڭگەرىمىن قامتاماسىز ەتۋ، بارلىق جاعالاۋ مەملەكەتتەرىنىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ، اسكەري قۇرىلىستى اقىلعا قونىمدى جەتكىلىكتى شەگىندە جۇزەگە اسىرۋ، ءبىر-ءبىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرمەۋ;

5) وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ بويىنشا ورتاق كۇش-جىگەرگە سايكەس، ونىڭ ىشىندە بارلىق جاعالاۋ مەملەكەتتەرى اراسىندا جاسالعان حالىقارالىق شارتتارعا سايكەس بولجامدىلىق جانە اشىقتىق رۋحىندا اسكەري قىزمەت سالاسىنداعى كەلىسىلگەن سەنىم شارالارىن ساقتاۋ;

6) كاسپي تەڭىزىندە جاعالاۋ مەملەكەتتەرىنە تيەسىلى ەمەس قارۋلى كۇشتەردىڭ بولماۋى;

7) قانداي دا ءبىر جاعالاۋ مەملەكەتىنىڭ ءوز اۋماعىن باسقا مەملەكەتتەرگە جاعالاۋ مەملەكەتتەرىنىڭ كەز كەلگەنىنە قارسى باسقىنشىلىق جانە باسقا دا اسكەري ءىس-قيمىلدار جاساۋعا ۇسىنباۋى;

8) جاعالاۋ مەملەكەتتەرىنىڭ ەگەمەندىك جانە ايرىقشا قۇقىقتارى جانە وسىعان بايلانىستى ولار جاعالاۋ مەملەكەتتەرى ايقىنداعان قىزمەت تۇرلەرىنە قاتىستى بەلگىلەگەن قاعيدالار ساقتالعان كەزدە، ءاربىر جاعالاۋ مەملەكەتىنىڭ اۋماقتىق سۋلارىنىڭ سىرتقى شەكتەرىنەن تىس تەڭىزدە ءجۇزۋ ەركىندىگى;

9) تەڭىزدە ءجۇزۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ;

10) حالىقارالىق ساۋدا مەن ەكونوميكالىق دامۋدى كەڭەيتۋ ماقساتىندا ترانزيت جاعالاۋ مەملەكەتىنىڭ زاڭدى مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ، حالىقارالىق قۇقىقتىڭ جالپىعا بىردەي تانىلعان قاعيداتتارى مەن نورمالارى جانە ءتيىستى جاعالاۋ مەملەكەتتەرىنىڭ ۋاعدالاستىقتارى نەگىزىندە كاسپي تەڭىزىنەن باسقا تەڭىزدەرگە، الەمدىك مۇحيتقا ەركىن شىعۋ جانە ولاردان ەركىن قايتىپ كىرۋ قۇقىعى;

11) كاسپي تەڭىزىندە ءجۇزۋدى، وعان كىرۋدى/ودان شىعۋدى تەك جاعالاۋ مەملەكەتتەرىنىڭ ارقايسىسىنىڭ مەملەكەتتىك تۋى بار كەمەلەرمەن عانا جۇزەگە اسىرۋ;

12) بىرلەسكەن سۋ بيولوگيالىق رەسۋرستارىنىڭ ءوسىمىن مولايتۋ جانە ولاردىڭ پايدالانىلۋىن رەتتەۋ بويىنشا كەلىسىلگەن نورمالار مەن قاعيدالاردى قولدانۋ;

13) لاستانۋعا جول بەرگەن جاعالاۋ مەملەكەتىنىڭ كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسىنە كەلتىرىلگەن نۇقسان ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگى;

14) كاسپي تەڭىزىنىڭ تابيعي ورتاسىن قورعاۋ، ونىڭ بيولوگيالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ، قالپىنا كەلتىرۋ جانە ۇتىمدى پايدالانۋ;

15) كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكولوگياسى، بيولوگيالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ جانە پايدالانۋ سالالارىندا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە جاردەمدەسۋ;

16) حالىقارالىق ازاماتتىق اۆياتسيا ۇيىمىنىڭ قاعيدالارىنا سايكەس ازاماتتىق اۋە كەمەلەرىنىڭ ۇشۋ ەركىندىگى;

17) جاعالاۋ مەملەكەتتەرىنىڭ ەگەمەندىك جانە ايرىقشا قۇقىقتارى، سونداي-اق وسىعان بايلانىستى ولار زەرتتەۋلەردىڭ ايقىندالعان تۇرلەرىنە قاتىستى بەلگىلەگەن قاعيدالار ساقتالعان كەزدە، جاعالاۋ مەملەكەتتەرى كەلىسكەن قۇقىقتىق نورمالارعا سايكەس ءاربىر جاعالاۋ مەملەكەتىنىڭ اۋماقتىق سۋلارىنان تىس تەڭىزدە عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ.

پرەزيدەنتتەر ىنتىماقتاستىقتىڭ ءارتۇرلى اسپەكتىلەرىنە شولۋ جاساۋ جانە بەسجاقتى قۇجاتتاردى كەلىسۋدى ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا كاسپي تەڭىزى ماسەلەلەرى بويىنشا جوعارى دەڭگەيدەگى جۇمىس توبىنىڭ تۇراقتى نەگىزدەگى قىزمەتىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتتى.

كاسپي تەڭىزىندە تىكەلەي باستاپقى سىزىقتاردى بەلگىلەۋ ادىستەمەسى تۋرالى كەلىسىم جوباسىن بەسجاقتى فورماتتا جەدەل كەلىسۋ كاسپي كەلىسسوز پروتسەسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتى بولىپ تابىلادى.

كاسپي ىنتىماقتاستىعىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە بەسجاقتى سالالىق تەتىكتەر شەڭبەرىندەگى ءوزارا ءىس-قيمىلدى ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كاسپي تەڭىزىندەگى بەسجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ، تەرەڭدەتۋ، وڭتايلاندىرۋ، ونىڭ فورماتتارىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلاتىن، كاسپي سامميتتەرىنىڭ شەشىمدەرىن ىسكە اسىرۋ، كۇن ءتارتىبى مەن قورىتىندى قۇجاتتارىنىڭ تىزبەسىن دايىنداۋ بويىنشا كەلىسىلگەن شارالار ازىرلەنەتىن، سونداي-اق ءوزارا مۇددەلىلىك بىلدىرەتىن وزگە دە ماسەلەلەر قاراستىرىلاتىن كەزدەسۋلەر مەن تالقىلاۋلاردى تۇراقتى نەگىزدە وتكىزىپ تۇرادى.

پرەزيدەنتتەر كاسپي جاعالاۋى مەملەكەتتەرى ىنتىماقتاستىعىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋ پروتسەسسىنە قاناعاتتانۋشىلىعىن ءبىلدىرىپ، وسى باعىتتاعى بەلسەندى جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.

پرەزيدەنتتەر قازىرگى ۋاقىتتا كاسپي ىنتىماقتاستىعىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن دامىتۋ ءۇشىن ازىرلەنىپ جاتقان بەسجاقتى قۇجاتتاردىڭ جوبالارىن كەلىسۋ پروتسەسىن جەدەلدەتۋدىڭ، سونداي-اق بۇعان دەيىن قول قويىلعان كەلىسىمدەردى ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ جونىندەگى كونسۋلتاتسيالاردى جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.

پرەزيدەنتتەر قازىرگى كەزەڭدە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق سيپاتتاعى توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردىڭ ورشۋىنە دەن قويۋ سالاسىنداعى كۇش-جىگەردى ودان ءارى شوعىرلاندىرۋ كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى دەگەن ورتاق پىكىر ءبىلدىردى. كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنىڭ پاندەمياسىنان تۋىنداعان كۇردەلى جاعدايلاردا كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە ءوزارا قولداۋ كورسەتىپ، جاناشىرلىق تانىتقانى قاناعاتتانارلىق دەپ اتاپ ءوتىلدى.

كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق بايلانىستاردى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى، ۇكىمەتتەردى، حالىقارالىق ينستيتۋتتاردى، ىسكەر توپتاردى، عىلىمي جۇرتشىلىقتى كەڭىنەن تارتا وتىرىپ، ەكونوميكالىق تاقىرىپ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ءۇشىن ماڭىزدى الاڭ بولعان  2019 جىلعى 11-12 تامىزدا تۇرىكمەنباشىدا وتكەن ءبىرىنشى كاسپي ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ ءرولى اتاپ كورسەتىلدى. رەسەي فەدەراتسياسىندا ەكىنشى كاسپي ەكونوميكالىق فورۋمىن وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس قولداۋ تاپتى.

پرەزيدەنتتەر كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ ەنەرگەتيكا سەكتورىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلىن ارتتىرۋعا مۇددەلىلىگىن راستادى.

پرەزيدەنتتەر 2018 جىلعى 12 تامىزدا اقتاۋدا قول قويىلعان كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى كولىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمنىڭ كۇشىنە ەنۋىن قۇپتادى.

كاسپي تەڭىزىنىڭ ورتاسىن قورعاۋ سالاسىندا قابىلدانعان مىندەتتەمەلەرگە بەيىلدىك راستالدى.

2003 جىلعى 4 قاراشاداعى كاسپي تەڭىزىنىڭ ورتاسىن قورعاۋ جونىندەگى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسيا (تەگەران كونۆەنتسياسى) تاراپتارىنىڭ التىنشى كونفەرەنتسياسىن 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ازەربايجان رەسپۋبليكاسىندا وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس قولداۋ تاپتى.

پرەزيدەنتتەر جان-جاقتى ءوزارا ءتيىمدى بەسجاقتى ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندى دامىتۋ، تەرەڭ تاريحي تامىرى بار دوستىق پەن تاتۋ كورشىلىك قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋ جاعالاۋ ەلدەرى حالىقتارىنىڭ تۇپكى مۇددەلەرىنە ساي كەلەتىنىن، بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ىسىنە قىزمەت ەتەتىنى قاناعاتتانارلىق دەگەن باعا بەرىلدى.

پرەزيدەنتتەر كاسپي تەڭىزى بەيبىتشىلىك، كەلىسىم، تاتۋ كورشىلىك جانە جەمىستى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق تەڭىزى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.

كاسپي تەڭىزىندەگى اسكەري سالاداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ماڭىزدىلىعى اتاپ ءوتىلدى.

پرەزيدەنتتەر كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ قاعيداتتارىنا سايكەس قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە، كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ اسكەري سالاداعى ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ نورمالارى مەن قاعيدالارىن بەلگىلەۋگە كومەكتەسەتىن كاسپي تەڭىزىندەگى اسكەري قىزمەت سالاسىنداعى سەنىم شارالارى تۋرالى كەلىسىم جوباسىن كەلىسۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر پروتسەسىن ىلگەرىلەتۋدى جاقتادى.

كاسپي سامميتتەرىنىڭ تۇراقتى سيپاتى كاسپي تەڭىزىندەگى ىنتىماقتاستىق پەن وڭىرلىك دامۋدىڭ باسىمدىقتارىن ايقىنداۋعا، بەلگىلەنگەن ماقساتتاردى ىسكە اسىرۋدىڭ جالپى تاسىلدەرىن ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋلەرىن وتكىزۋ تاجىريبەسىن ودان ءارى دە قولداۋ نيەتى راستالدى.

التىنشى كاسپي ءسامميتىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانى جانە قوناقجايلىق كورسەتكەنى ءۇشىن تۇرىكمەنستان ەلىنىڭ باسشىلىعىنا ريزاشىلىق ءبىلدىرىلدى.

جەتىنشى كاسپي ءسامميتى كەلىسىلگەن مەرزىمدە يران يسلام رەسپۋبليكاسىندا وتەدى.

 اشحاباد قالاسى، 2022 جىلعى 29 ماۋسىم

ايانا توعانبەك

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • كەشە

يدەولوگيا

رۋحانيات • كەشە

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • كەشە

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • كەشە

بي پاديشاسى

رۋحانيات • كەشە

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • كەشە

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • كەشە

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار