گۇلدەنسە اۋىل – گۇلدەنەمىز ءبارىمىز
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق 2030 جىلعا دەيىن وعان قاتىسۋشى ءۇش ەلگە ىشكى جالپى ءونىمدى 25 پايىز وسىرۋگە جانە 600 ملرد. دوللاردان استام كىرىس الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.ن.ءا.نازارباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى.
وسىدان 20 جىل بۇرىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الدىمەن –ەكونوميكا, سوسىن ساياسات» دەگەن ۇستانىمىنىڭ دۇرىستىعىن حالقىمىز سەزىنىپ وتىر. داستارقانى تولىق ەمەس, اشقۇرساق ۇيدە بەرەكە بولا ما؟ بولمايدى. بالا-شاعاسىنىڭ قامى ءۇشىن, سولاردى اش ەتپەيمىن دەپ ەڭبەككە ۇمتىلعان وتباسىلارىنىڭ قوراسى مالعا, ءۇيى جانعا تولادى, داستارقانى دا باي بولادى. سىيلاستىق بەرەكەلى وتباسىنىڭ ءسانىن, ءمانىن كەلتىرەدى. كىشىسى ۇلكەنىنىڭ, بالاسى اتا-اناسىنىڭ الدىن كەسىپ وتپەيدى. اركىم ءوزىنىڭ ءىزى-جولىن ساقتايدى. قاراپ وتىرساق, مەملەكەتتە دە وسىنداي وتباسىنىڭ ومىرىنە ۇقساستىق بار. ەكونوميكا جاقسى دامىسا, ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دا جاقسارادى, جۇرتتىڭ تۇرمىسى تومەندەمەيدى, تۇزەلگەن ۇستىنە تۇزەلە بەرەدى. ونداي ەلدە بەرەكە دە, مەرەكە دە سالتانات قۇراتىنىن قازاقستان ءوز مىسالىنان كورسەتىپ وتىر.
دەگەنمەن, حالقىنىڭ سانى اينالامىزداعى مەملەكەتتەرگە قاراعاندا ءالى كوپ دەۋگە كەلمەيتىن, ولجاسىنىڭ ءبارى ورتاق قازانعا تۇسكەن كەڭەستىك ءداۋىردە شيكىزات قويماسى بولىپ, ۇقساتۋ ءوندىرىسىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرىلمەگەن قازاقستان سەكىلدى ەلدىڭ ەندى توماعا-تۇيىقتالىپ قالۋى ەشقانداي تيىمدىلىك اكەلمەيدى. كورشىڭمەن ارالاسۋ, بارىڭدى بەرىپ, جوعىڭدى الىپ وتىرۋ جاراتىلىس زاڭدىلىعىنىڭ ءبىرى ەمەس پە؟ سوندىقتان ەكونوميكانى, الەۋمەتتىك, ءتىپتى مادەني-رۋحاني سالانى دامىتۋ ءۇشىن دە ينتەگراتسيانى دۇرىس پايدالانۋىمىز وتە ماڭىزدى دەپ بىلەمىن.
مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مامانى, شارۋاشىلىق جەتەكشىسى بولعاندىقتان ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنىڭ وسى سالا ءۇشىن تيىمدىلىگىن ءجيى ويلايمىن, قۇپتايمىن. «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاق ەلىنە وتكەن عاسىردىڭ اياق كەزى دە وڭايعا تۇسكەن جوق. تەك تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتىپ, ارتى قايىرلى بولدى. جوسپارلى, ابدەن بايلانىسىپ قالعان ەكونوميكانىڭ ورنىنا نارىق كەلگەننەن كەيىن, ەلدە ىشكى ميگراتسيا باستالدى. قازىر اۋىل كەۋدە كوتەرىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن ينتەگراتسيا وتە قاجەت. قازاقستاندا جىل سايىن 20 ميلليون تونناداي استىق وندىرىلەدى. ءبىزدىڭ استىقتىڭ ساپاسى, ءداننىڭ قامىرلىلىعى وتە جوعارى. قوستاناي وبلىسى ەلىمىزدەگى بارلىق استىق پەن ۇننىڭ تورتتەن ءبىرىن, ەتتىڭ 11 پايىزىن, ءسۇتتىڭ – 7, جۇمىرتقانىڭ 12 پايىزىن وندىرەدى. قازاقستان ەكسپورتقا شىعاراتىن استىقتىڭ – 25, ۇننىڭ 27 پايىزى قوستاناي جەرىندە وندىرىلەتىنىن ماقتانىپ ايتسام دا ارتىق ەمەس.
وندىرگەن ءونىمىڭدى ساتىپ ۇقساتپاساڭ شىعىنعا باتاسىڭ. بۇل ەكونوميكانىڭ بۇلجىماس زاڭى. 20 ميلليون توننا استىقتىڭ بارلىعىن قازاقستاننىڭ ىشكى سۇرانىسى سىڭىرە المايدى. سوندىقتان ونى سىرتقا ساتۋ قاجەت. وسى تۇرعىدا دا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بىزگە تيىمدىلىگى جاقسى بولعالى تۇر. قوستانايدىڭ ىرگەسىندەگى 144 ميلليونعا جۋىق حالقى بار رەسەي قازاقستان ءۇشىن ءتيىمدى نارىق بولىپ سانالادى. استىقپەن قاتار, سوڭعى جىلدارى ءبىزدىڭ ديقاندار ىشكى-سىرتقى نارىق سۇرانىسىن زەرتتەپ, ەگىن شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋدى ءساتتى ەنگىزە باستادى. قازىر ديقاندار تەك استىقپەن شەكتەلىپ قالماي, مايلى داقىلدار القابىن كەڭەيتىپ كەلەدى. وسى كوكتەمدە وبلىس بويىنشا 284 مىڭ گەكتارعا مايلى داقىلدار سەبىلەدى. بۇل وتكەن جىلعا قاراعاندا 51 مىڭ گەكتارعا كوپ. سوڭعى جىلدارى ماي سىعۋ كاسىپورىندارىنىڭ قاتارى دا جيىلەي باستادى. وتكەن جىلى 340 توننا وسىمدىك مايى سىرتقا ارتىلسا, بيىلعى جىل باسىنداعى ەكى ايدىڭ ىشىندە 207 توننا ماي وبلىستان سىرت جەرگە ساتىلىپتى. ءبىزدىڭ استىعىمىز, وندىرگەن ۇنىمىز, ءتىپتى ءوندىرىسى ەندى دامىپ كەلە جاتقان وسىمدىك مايى دا ساپا تۇرعىسىنان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اكەلەتىن باسەكەگە قارسى تۇرا الادى.
ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا سىن بولاتىنىن دا مويىنداۋىمىز قاجەت. ول, اسىرەسە, بىزدەگى ءالى ورىستەپ كەتە الماي وتىرعان مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بولادى دەپ بىلەمىن. بىزدە مال باسى كوبەيىپ كەلەدى. دەگەنمەن, ەت پەن ءسۇتتىڭ وزىندىك قۇنى ءالى جوعارى. بەلارۋس رەسپۋبليكاسى بۇل جونىنەن الدا ەكەنىن مويىنداپ, ولاردان ۇيرەنەتىن ۋاقىت جەتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىدان بىرەر جىل بۇرىن مال شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, كورشى رەسەيشە 60 مىڭ توننا سيىر ەتىن ەكسپورتتاۋدى مىندەتتەگەن بولاتىن. قازىر وسى باعىتتا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ وتىر. ەت باعىتىنداعى مال ءوسىرۋ, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جانە جەم-ءشوپ دايىنداۋ جۇمىستارىن ىلگەرىلەتۋ قولعا الىنعان. ءسۇت وندىرۋدە دە سولاي. ەگىن شارۋاشىلىعىنا قاراعاندا بىزدە مال ونىمدەرىن وڭدەيتىن ۇقساتۋ كاسىپورىندارى تىم از, جۇتاڭ. مال شارۋاشىلىعىنان وندىرىلەتىن ءونىم تەك ەت پەن ءسۇت ەمەس قوي؟ ونىڭ ءجۇنى, تەرىسى قازىر كوڭىلدەگىدەي كادەگە اسىپ وتىرعان جوق. ەۋرازيا ءبىزدى وسى جونىندە ويلانتىپ قانا قويماي, يگى ىستەرگە يتەرمەلەيتىن بولادى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرىلعان سوڭ بىزدەگى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى دا ۋاقىتتىڭ سىنىنان وتەتىن بولادى. ويتكەنى, وزگەلەردىڭ جاقسىسىن ءبىز ۇتىمدى ۇيرەنە ءبىلۋىمىز قاجەت. جوسپارلى ەكونوميكا كەزىندە ءبىزدىڭ مەڭدىعارا اۋدانىندا نەبارى ون بەس شاقتى كەڭشار بولاتىن. ولاردا مىڭداعان باس مال ءوسىرىلىپ, مىڭداعان گەكتار ەگىن سەبىلەتىن. مەن مۇنى وتكەندى اڭساپ ايتىپ وتىرعانىم جوق. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق كەزىندە ساپالى ءونىم وندىرمەي قاتاڭ باسەكەگە توتەپ بەرە المايسىڭ. قاي ۋاقىتتا دا وزىق تەحنولوگيا بولماي ساپا جەتكىزگەن ەمەس. باياعى ءىرى شارۋاشىلىقتار ورنىنا كەلگەن جۇزدەگەن ۇساق شارۋا قوجالىقتارى بۇگىندە وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزە الماي وتىر. سەبەبى, وزىق تەحنولوگياعا وزىق ۇلگىدەگى شەتەلدىك قىمبات تەحنيكالار قاجەت. ونى الۋعا شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ قارجىمى كەلمەيدى. بۇل – ۇلكەن جانە جان-جاقتى قارالاتىن ماسەلە. وزىق تەحنولوگيا تەك مول ءونىم ءوندىرۋدىڭ كەپىلى عانا ەمەس, ونى قولدانعاندا توپىراق تا جاقسى وڭدەلەدى, ونىڭ ازۋىنا جول بەرىلمەيدى. سوندىقتان ولار كووپەراتيۆتەرگە بىرىگۋى كەرەكتىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى تالاپ ەتەدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق وسى تۇرعىدا بىزگە كوپ ماسەلەلەردى ۇيرەتەدى.
90-شى جىلدارى, شارۋاشىلىق ىدىراعان قيىن كەزدە اۋىلداستارىمنىڭ جوعارى سەنىمىمەن جانە ولارمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەي وتىرىپ, شارۋاشىلىقتى توزدىرماي, ادامداردى لاجىنشا اۋىلدان سەندەلتىپ كوشىرمەي ۇستاپ قالعان ەدىم. قازىر سونىڭ قايتارىمى, دۇرىس باعىتتا جۇمىس ىستەگەنىمنىڭ ناتيجەسى جۇرتتىڭ كوز الدىندا. مەن باسقاراتىن «قارقىن» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى بۇگىندە 36 مىڭ گەكتار جەرگە ەگىن ەگەدى. بىزدە استىقپەن قاتار مايلى داقىلدار دا بار. اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى تەحنيكالاردى تۇگەلدەي دەرلىك جاڭالاپ الدىق. ەگىن شارۋاشىلىعىن وزىق, ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىمەن جۇرگىزەمىز. بۇل ساپا مەن توپىراقتىڭ قۇنارىن ساقتاۋدىڭ باستى كەپىلى ەكەنىنە دە كوزىمىز جەتتى. مال شارۋاشىلىعىن دا جۇيەلى دامىتىپ كەلەمىز. الداعى ۋاقىتتا مال ءونىمىن ۇقساتۋدى دا قولعا الاتىن بولامىز.
ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا اۋىل شارۋاشىلىعىنا ۋاقىت تالابىنان قالىپ قويماۋعا جەتەلەيتىن بولادى. ول ءۇشىن اگروكەشەندى وندىرىستىك-يننوۆاتسيالىق نەگىزدە دامىتۋعا باعىتتايدى. وعان مەملەكەت تاراپىنان دا قولداۋ-كومەك ەرەكشە. بيىل وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى باسىمدىق بەرىلگەن سالالارعا 19 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ وتىر. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە كوپ! اۋىل شارۋاشىلىعى دامىسا, ونىمەن بىرگە اۋىل كوركەيەدى. قازىردىڭ وزىندە اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك دەڭگەيى وسىدان 20 جىل بۇرىنعى ۋاقىتپەن سالىستىرعاندا كوش بويى ىلگەرى كەتكەن. كوپتەگەن ەلدى مەكەندەرگە كوگىلدىر وتىن قۇبىرلارى تارتىلدى. اۋىز سۋ ماسەلەسى دە بىرتىندەپ شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. سىرت جەردەگى جاقسى, وزىق تاجىريبەنىڭ بارلىعىنان ءبىز ۇيرەنەتىن بولامىز. باسەكە بار جەردە سىلكىنىس, سەرگەكتىك, ەڭ باستىسى, دامۋ بولادى. ينتەگراتسيا ءبىزدى ۇيرەنۋگە يتەرمەلەيدى. مەن وسىعان قۋانامىن.
سايران بۇقانوۆ,
«قارقىن» جشس ديرەكتورى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى.
قوستاناي وبلىسى,
مەڭدىعارا اۋدانى.
_____________
دەرەك پەن دايەك
2013 جىلى كەدەن وداعى ەلدەرىنە جونەلتىلگەن قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنى ونىمدەرى ەكسپورتىنىڭ كولەمى ەكى ەسە ارتتى.
* * *
2013 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا تاعام ونىمدەرىنىڭ بارلىق نەگىزگى تۇرلەرى بويىنشا ىشكى تۇتىنۋداعى وتاندىق ءوندىرىستىڭ ۇلەسى 80 پايىزدىق كورسەتكىشتەن اسىپ ءتۇستى.
