ءىس-شاراعا مودەراتورلىق جاساعان وسپان قاجى سۇلەيمەن ۇلى: «اقمولا وبلىسىنىڭ استراحان اۋدانىنا قاراستى «جاڭا قۇلان» (قازىرگى كامىشەنكا اۋىلىنىڭ) ءوڭىرىنىڭ تۋماسى ساعىندىق جايلاۋ ۇلى دەگەن ازاماتتى ءبىر تۇندە تۇتقىنداپ, ۇيىنەن تابىلعان قۇران كىتاپتار, كوزگە تۇسكەن جازبالاردى تەگىس ورتەپ, قولدارىنداعى بار قۇندى زاتتارىن كەڭەستىك جەندەتتەر تارتىپ الىپ كەتكەن ەدى», دەپ باستادى ءسوزىن. «1931 جىلى سول كەزەڭدەگى ساياساتتىڭ كەسىرىنەن ساعىندىق يمام «حالىق جاۋى» رەتىندە تۇتقىندالعانى دا ءمالىم. ارتىندا قالعان ەكى ءىنىسى ساعادات پەن ساعىناي, ءتورت قارىنداسى قاديشا, بيكەن, ايناجان, دامەت جانە جۇبايى مەن بالالارىنىڭ باستان وتكىزگەن قيىندىقتارىن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن.
ساعىندىق جايلاۋ ۇلىنىڭ ۇرپاقتارى مەن 90 جىلدان كەيىن كەنجە قارىنداسى دامەت جايلاۋقىزىنىڭ ۇرپاقتارى (جيەن, جيەنشارلارى) كوز الدارىڭىزدا تانىساتىن بولادى», دەدى جيىن مودەراتورى ءوز سوزىندە. وسىلايشا, عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءبىر-ءبىرىن بىلمەگەن تۋىستار كىتاپحانا تورىندە تابىستى. ءىس-شاراعا قاتىسقان ازاماتتار قاسىرەتتى جىلدار سالعان جارانىڭ ورنى ەشقاشان جازىلمايتىنىن ايتتى.
«اقمولا وڭىرىنەن قاسىرەتتىڭ زاردابىن شەككەن ازاماتتار از ەمەس. ەۆرەي جۇرتى جاھاندىق سوعىستا مەرت بولعان التى ميلليون ازاماتىنان ايىرىلعانىن ۇمىتپاي, عالامنىڭ قاي تۇكپىرىندە جۇرسە دە, ءبىر مينۋت ۇنسىزدىكپەن ۋاقىتىندا ەسكە الادى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقان التى ميلليون قازاقتىڭ تەڭ جارتىسى كەڭەستىك جۇيە ساياساتىنىڭ قۇربانى بولدى. ءبىز وسىنى ۇدايى جاس ۇرپاقتىڭ قاپەرىنە سالىپ وتىرۋىمىز كەرەك», دەدى كونفەرەنتسيادا العاش ءسوز العان سەنات دەپۋتاتى نۇرتورە ءجۇسىپ. بۇدان سوڭ ءسوز الاش ارداقتىلارىنىڭ رۋحىنا ارنالىپ قۇران باعىشتالدى.
كەيىننەن ءسوز سويلەگەن قمبد-نىڭ نايب ءمۇفتيى سانسىزباي قۇربان ۇلى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ, ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ماقسات الپىسبەس, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سابىر قاسىموۆ باستاعان وزگە دە ازاماتتار ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا قاتىستى تاريحي دەرەكتەرمەن ءبولىستى.
«بۇگىنگى كونفەرەنتسيانىڭ ءمانى – حالىققا جاسالعان قياناتتى قامتىپ وتىر. كەزىندە عالىمدار حالىقتى قىرعان ون التى مەملەكەتتى اتاعان. ولار 100 ميلليوننان استام ادامدى جەر بەتىنەن جويعان. الگى ون التىنىڭ ىشىندە ادام ءومىرىن ويىنشىققا اينالدىرعانداردىڭ كوش باسىندا كەڭەس وداعى تۇرعان. سول وكىمەتتىڭ جۇرگىزگەن سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن ميلليونداعان ادام باقيلىق بولدى. سوعىس سالدارىنان, اشتىقتان 61 ميلليون ازامات كوز جۇمدى. ءبىز تاريحتى ەشقاشان جادىمىزدان شىعارماۋىمىز كەرەك. مىقتى مەملەكەتتەردىڭ ءارحيۆى ەشقاشان جابىلمايدى. ناشار مەملەكەتتەر عانا قىلمىستى جاسىرادى. ءارحيۆتى 50-100 جىلعا جاباتىن دا سولار. قالاي بولعان كۇندە دە ءبىز قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن جادىمىزدان شىعارماۋعا ءتيىسپىز», دەدى ماقسات الپىسبەس ءوز ويىمەن ءبولىسىپ.
جيىندا ءسوز سويلەگەن وزگە دە ازاماتتار تاريحتا قالعان زۇلماتقا تولى جىلداردىڭ اقيقاتى ءالى دە اشىلا تۇسەتىنىن جەتكىزدى. بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جالعاسىن تابا بەرەتىنىن دە ايتتى.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, ءىس-شارانى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى, ل.ن گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى, نۇر-سۇلتان قالاسى ءبىلىم باسقارماسىنا قاراستى ءبىلىم بەرۋدى جاڭعىرتۋ ورتالىعى, «الجير» مەموريالدى-مۋزەي كەشەنى بىرلەسىپ ۇيىمداستىردى.
