بيىل 2 ماۋسىمدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 75 جىل تولعانىنا وراي وتكەن جالپى جينالىسىنىڭ سەسسياسىنا قاتىسىپ, وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا قاتىستى تىڭ باستامالاردىڭ قولعا الىناتىنىن جاريالاعانى جاڭا تەحنولوگيالار ءداۋىرىنىڭ باستالعانىن بىلدىرەدى. بۇل شەشىم عىلىمعا دەگەن بار كۇش-جىگەرىن اياماي كەلە جاتقان 22 مىڭداي عالىم-ارىپتەسىمىزدىڭ بويىنا جاڭا سەرپىن, قۋات بەرگەنىن ريزاشىلىقپەن اتاپ وتۋگە بولادى. مىسالى, قازاقستاننىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋ ستراتەگياسى ازىرلەنىپ, 2025 جىلعا دەيىن عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنىڭ ءىجو ۇلەسىندەگى كورسەتكىشىن 1 پايىزعا جەتكىزۋ تۋرالى تاپسىرماسى الداعى كوپ نارسەنىڭ باستاۋى دەپ بىلەمىز.
پرەزيدەنتتىڭ سوزىنەن تۋىندايتىن باستى تۇجىرىم: ءححى عاسىرداعى دامۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – عىلىم. مەملەكەتتىڭ يننوۆاتسيالىق عىلىمي-تەحنيكالىق جەتىستىكتەرى دە, حالىقارالىق ارەناداعى ورنى مەن ىقپالى دا عىلىممەن باعالانادى. ول ءۇشىن ەلىمىزدەگى وسى سالانى ۋاقىت سۇرانىسىنا بەيىمدەيتىن عىلىم اكادەمياسى – جاڭا قازاقستاننىڭ ينتەللەكتۋالدى تىرەگى. ال ءبىلىمدى, عىلىمدى دامىتاتىن, قول جەتكىزگەن ناتيجەلەردى وندىرىسكە ەنگىزەتىن وزىق ويلى, حالىقارالىق عىلىمي ورتادا تانىلعان عالىمدار شوعىرى بىزدە جەتەرلىك. وسى سالادا كوشباسشى بولىپ جۇرگەن تۇلعانىڭ بىرەگەيى, عىلىمداعى مەنىڭ ارىپتەس ءىنىم, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, اگرارلىق ءبولىمنىڭ مەڭگەرۋشىسى, اكادەميك تىلەكتەس ەسپولوۆ.
بۇگىنگى تاڭدا جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى باسقارۋ جۇيەسى الەمدىك تاجىريبەگە ساي جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, ەلىمىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ عىلىمي الەۋەتى نىعايىپ, ولاردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىمەن جانە وندىرىسپەن ينتەراتسيالانۋدا العا شىققانىن كورىپ وتىرمىز. وسى رەتتە اكادەميك تىلەكتەس يساباي ۇلى باسقاراتىن, جاڭا قازاقستاننىڭ اگرارلىق ءبىلىمنىڭ كوشباسشىسى, 90 جىلدان استام تاعىلىمدى تاريحى بار – قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورنى ەرەكشە. رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ك.ا.تيميريازەۆ اتىنداعى رەسەي مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ۆلاديمير ترۋحاچەۆتىڭ وسى وقۋ ورنى تۋرالى: «قازۇازۋ قازاقستاندا عانا ەمەس, تمد جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىندە اگرارلىق ءبىلىم بەرۋدىڭ, عىلىم مەن پراكتيكانى ينتەگراتسيالاۋدىڭ فلاگمانى سانالادى جانە اگروونەركاسىپتىك سەكتورداعى كورنەكتى عالىمداردىڭ بۋىنى قالىپتاستىرعان ۇزدىك داستۇرلەردى ساقتاي وتىرىپ, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا جاڭا ءبىلىم مەن وزىق دامۋ باعدارلامالارىن جاسايتىن, زاماناۋي حالىقارالىق تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن وقىتۋ مودەلدەرى مەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى پايدالاناتىن زياتكەرلىك ورتالىق» دەگەنى ءادىل دە, جوعارى باعا دەپ بىلەمىز. ايتا كەتەيىك, رەسەي مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى – ماشا مەن قازۇازۋ ەكەۋى دە QS الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ رەيتينگىسىنە كىرەدى.
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى ءوز تاريحىندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ اگرارلىق سەكتورى ءۇشىن قانشاما اتاقتى عالىمدار مەن جوعارى بىلىكتى ماماندار توبىن تاربيەلەپ شىعاردى, ءارى ۇزدىكسىز دايارلاپ كەلەدى. ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى شىن مانىسىندە ەلىمىزدىڭ عىلىمي, ءبىلىم بەرۋ, ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ەليتاسىن قۇرايدى. سول سياقتى, اعا بۋىن عالىمداردىڭ قالىپتاستىرعان ۇزدىك داستۇرلەرىن بەرىك ساقتاۋ, جالعاستىرۋ, ۇلكەندى سىيلاۋ, وتكەندى ۇمىتپاۋ – پاراساتتىلىقتىڭ بەلگىسى. « ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول» دەگەن. تىلەكتەس يساباي ۇلى ءاردايىم وزىنەن بۇرىنعى وسى ۋنيۆەرسيتەتتە باسشى بولعان حايدار ارىستانبەكوۆ, زەينوللا قوجابەكوۆ, قالدىبەك سابدەنوۆ, تىلەپباي تازابەكوۆ, بوريس شاح, كەنجەعالي ساعاديەۆ سىندى رەكتورلاردىڭ جاساعان ىزگى ىستەرىن جالعاستىرىپ, ولاردىڭ ەسىمدەرىن قۇرمەتتەپ, ىزەتتى, ءىلتيپاتشىل ازاماتتىق بيىك بولمىسىن بايقاتىپ كەلەدى. تىلەكتەس يساباي ۇلى كوپتى كورگەن, ۋنيۆەرسيتەتكە ەڭبەگى سىڭگەن ۇستاز-عالىمدارعا دا سىي-قۇرمەت كورسەتۋدەن جاڭىلعان ەمەس. سولاردىڭ اراسىندا وزىنە ۇستازدىق جول كورسەتكەن زۇلقارناي سەيىتوۆ, قيلىباي مەدەۋبەكوۆ, مۇحتار الشىنباەۆ, راشيد كۋۆاتوۆ, راحىم ورازاليەۆ, پەتر يۆانوۆ ت.ب. كوپتەگەن عالىم تۇلعا جەتكىلىكتى.
ءسال شەگىنىس جاسايىن. مەن بىلەتىن تىلەكتەس يساباي ۇلى عىلىمعا دەگەن ىنتا-جىگەرىمەن, بويىنداعى تابيعي تالانتىمەن, ۇيىمداستىرۋشىلىق ىسكەرلىگىمەن ەل-جۇرتقا ەرتە تانىلدى. 1977 جىلى ماسكەۋ قالاسىنداعى ا.ن.كوستياكوۆ اتىنداعى بۇكىلوداقتىق گيدروتەحنيكا جانە مەليوراتسيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن, 1984 جىلى دوكتورانتۋراسىن ءبىتىرىپ, ۇلكەن مەكتەپتەن ءوتتى. حالىقارالىق ورتادا بەدەلدى وقىمىستىلار – تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, پروفەسسورلار داۆيد مەلامۋت, لەونيد باداەۆ, سونداي-اق قازاقستان تاراپىنان عىلىمي كەڭەسشى رەتىندە قازاقستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور لاشكار تاجىباەۆ سىندى تۇلعالاردان ءتالىم الىپ, عىلىمداعى تۇعىرى بەكي ءتۇستى. تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتانىپ, ءوزىنىڭ ءبىلىم العان قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا «سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە سۋلاندىرۋ» كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, دوتسەنت, كسرو اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سالالىق عىلىمي-وندىرىستىك زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىندە شىڭدالدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىندە دە ءوزىنىڭ سارا جولىنان جاڭىلعان جوق, نارىقتىق رەفورمالار جۇزەگە اسپاي جاتقان قيىن ۋاقىتتاردا دا عىلىمنان قول ۇزگەن جوق. ورەلى ىستەر كورسەتتى. وتە بايىپتى, الدىنا ايقىن ماقساتتار قويىپ, سوعان جەتۋدە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن ءار كەزدە ءوز ارىپتەستەرىنىڭ اراسىندا شوقتىعى بيىك كورىنەتىن ت.ەسپولوۆ 1993 جىلى يندۋستريالدى كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى, كەيىنىرەك الماتى يندۋستريالدى-پەداگوگيكالىق اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش رەكتورى اتاندى.
باسشىلىق قىزمەتپەن قاتار, قيىندىعى مول عىلىمنان دا قول ۇزبەي, ءوزىنىڭ تاڭداعان تاقىرىبىن تەرەڭدەتە زەرتتەۋمەن اينالىستى. بىرنەشە جىلدىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە 1997 جىلى «قازاقستاننىڭ ءشولدى-شولەيتتى اۋماعىنىڭ رەسۋرستىق الەۋەتىن باعالاۋ جانە ءوسىمىن مولايتۋدى باسقارۋ ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ شىقتى. ونىڭ عىلىمي جۇمىسى نارىقتىق قاتىناستاردى دامىتۋ جاعدايىندا ەلدىڭ تابيعي رەسۋرستارىن ەكونوميكالىق باعالاۋ جانە باسقارۋعا ارنالعان العاشقى تىڭ زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرى. وسىلايشا, وتاندىق عىلىمداعى ءوز ورنىن بەرىك ايقىنداعان ت.ەسپولوۆ 2001 جىلى پروفەسسور عىلىمي اتاعىنا يە بولىپ, ءدال وسى جىلى قازاق مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنە رەكتور بولىپ تاعايىندالدى.
قازىرگى ۋاقىت – بىلەكتىڭ ەمەس, ءبىلىمنىڭ زامانى. ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە, سونىڭ ىشىندە بۇرىنعى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى مەن الماتى زووتەحنيكالىق مالدارىگەرلىك سياقتى ەكى ءىرى ينستيتۋتتىڭ بازاسىندا پايدا بولعان زاماناۋي جوو-عا جەتەكشىلىك جاساۋ وڭاي شارۋا ەمەس. تىلەكتەس يساباي ۇلى جەتەكشىلىك جاساعان جىلدارى ءبىلىم مەن عىلىمدى باسقارۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىنا نەگىزدەلگەن ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورنىنا ترانسفورماتسيالانۋ ۇدەرىسى ءوز ناتيجەسىن بەرىپ, ءبىلىم بەرۋدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى جوو قاتارىنا كوتەرىلگەنىنە كۋامىز. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تسيفرلى ترانسفورماتسياسىن نىعايتۋ ناتيجەسىندە وقىتۋدىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى جاڭارتىلىپ, جاڭعىرتىلدى, كورپوراتيۆتىك باسقارۋدىڭ اشىق جۇيەسى قۇرىلدى, جوو-نىڭ قىزمەتىنە بيزنەس-قوعامداستىق تارتىلدى. تەك سوڭعى جىلدارى عانا دامىعان شەتەلدەردە ءبىلىم العان 200-دەن استام جاس عالىمدار جوو وقىتۋشىلارىنىڭ قاتارىن تولىقتىردى. كافەدرا مەڭگەرۋشىلەرىنىڭ, قۇرىلىمدىق بولىمشەلەر باسشىلارىنىڭ 57%-ى جاس عالىمدار.
ت.ەسپولوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ۋنيۆەرسيتەت ەۋروپالىق ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە كىردى, بولون دەكلاراتسياسىنا قوسىلدى جانە ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ەۋروپالىق قاۋىمداستىعىنا مۇشە بولدى. قازاقستاننىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارى باسشىلىققا الاتىن زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاقستاندىق مودەلى ازىرلەندى. ازىرلەنگەن مودەل تمد-نىڭ جەتەكشى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەرى ءۇشىن دە ۇسىنىلدى, ولاردىڭ كوپشىلىگى بۇگىندە ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە اينالۋ تاجىريبەسىن قابىلدادى. ترانسفورماتسيانى ءتيىمدى جۇرگىزۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دامۋىنىڭ 5 باسىم باعىتتارى انىقتالىپ, جول كارتاسى جاسالدى.
2015 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قاراماعىنان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا بەرىلۋى جوعارى وقۋ ورنى دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ باستاۋى بولدى جانە اكادەميالىق ەركىندىك الۋعا, اۆتونومياعا كوشۋگە, مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك تەتىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, ءوزىن ءوزى قارجىلاندىرۋ قاعيداتتارىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ۇجىمدىق قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە الىنعان عىلىمي جەتىستىكتەردى كوممەرتسيالاندىرۋ تەتىكتەرى بەلسەندى تۇردە ازىرلەنۋدە, بيورەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋ سالاسىندا اگرارلىق نارىق تالاپ ەتەتىن بيزنەس-جوبالار پورتفەلى قالىپتاستىرىلدى. وسى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «اگرودامۋ» اگرارلىق عىلىمي-وندىرىستىك كونسورتسيۋمى قۇرىلدى, بيزنەس-قۇرىلىمدارمەن تۇراقتى بايلانىستار ورناتىلدى, وندىرىستىك جاعدايلاردا يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ورىنداۋعا شارتتار جاسالدى. ۋنيۆەرسيتەتتە رەكتوردىڭ باستاماسىمەن تۇلەكتەر قاۋىمداستىعى, ۇزدىكسىز اگرارلىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جۇزەگە اسىراتىن مەكتەپ (ليتسەي) – كوللەدج – ۋنيۆەرسيتەت «اگروبىلىم», «كىشى اكادەمياسى» اشىلىپ, تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىنە كونسۋلتاتسيالىق, اقپاراتتىق, زاڭگەرلىك جانە ماركەتينگتىك قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن قازۇازۋ رەسپۋبليكانىڭ 9 وبلىسىنداعى 88 اۋداندى قامتيتىن «ەكستەنشن» ءبىلىم تاراتۋ جۇيەسىن ەنگىزدى, قازاقستانداعى فەرمەرلەردىڭ جالعىز جوعارى مەكتەبىن ۇيىمداستىردى. وسىلايشا, ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى عىلىمي ازىرلەمەلەرى مەن ۇسىنىمدارىن اۋىل ەڭبەككەرلەرىمەن بىرلەسە ىسكە اسىرۋدا.
قازىرگى تاڭدا قازۇازۋ الەمنىڭ 137 جەتەكشى جوعارى وقۋ ورنىمەن جانە عىلىمي ورتالىقتارىمەن ىنتىماقتاسا جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. جوعارى ءبىلىم جانە عىلىم بويىنشا 15 حالىقارالىق قاۋىمداستىق پەن ۇيىمنىڭ مۇشەسى. ۋنيۆەرسيتەت تمد ەلدەرىنىڭ جەتەكشى اگرارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى رەكتورلارىنىڭ كەڭەسىندە, الماتى ايماقتىق رەكتورلار كەڭەسىندە توراعالىق ەتەدى. وسىنداي الەمدىك عىلىمي ورتا قادىر تۇتىپ, ساناساتىن بيىكتەرگە ءار جىلدارداعى قالىپتاسۋ, دامۋ كەزەڭدەرىندەگى قاجىرلى, ۇجىمدىق ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزگەنى داۋسىز.
وسىنداي اۋقىمدى ىستەردىڭ ناتيجەسىندە جوعارى وقۋ ورنى 2020 جىلعى 23 قازاندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن «زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى» مارتەبەسىنە يە بولدى. وقۋ ورنىنىڭ عالامدىق قاۋىمداستىق وربيتاسىنداعى جاڭا ءداۋىرى باستالدى. عىلىمنىڭ باستى ميسسياسى – ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ. اكادەميانىڭ باسشىسى رەتىندە مەنى پرەزيدەنتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ۇسىنىستارى ويلاندىرعانىن جاسىرا المايمىن. تاياۋدا وتكەن ۇلتتىق كەڭەس وتىرىسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ: «...اگروونەركاسىپتىك كەشەنگە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىپ, قىمباتشىلىقتى بولدىرماۋ ءۇشىن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن مەملەكەتتىك تۇراقتاندىرۋ قورلارىنا فورۆاردتىق باعادا ساتىپ الۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەت», دەپ, بۇگىنگى قيىندىقتى ەڭسەرۋدىڭ جولدارىن اتاپ كورسەتتى. ءوز كەزەگىندە بۇل تاپسىرما بۇكىل اگروكەشەن سالاسىنداعى قۇرىلىمدارعا, اسىرەسە عالىمدارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. حالىقتى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋدەگى يننوۆاتسيالىق عىلىمنىڭ الار ورنى مەن ءرولىنىڭ ايرىقشا بولەك ەكەنىن ت.ەسپولوۆ سياقتى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ عالىمدارىنان ارتىق ەشكىم بىلمەيدى.
ۋنيۆەرسيتەتتەگى ەڭ ۇلكەن جەتىستىكتىڭ ءبىرى وسى – ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنا ىقپال جاساۋ ءۇشىن ۇزدىك يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن جاڭا بىلىمدەردى ىزدەستىرۋ, تارتۋ جانە ترانسفەرتتەۋ ماقساتىندا حالىقارالىق اگروتەحنولوگيالىق حابتىڭ قۇرىلۋى. اگروحاب اگرارلىق عىلىم, ءبىلىم جانە ءوندىرىستىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرەتىن كەشەندى الاڭعا اينالدى, ءارى قازاقستاننىڭ اگرارلىق سەكتورىن دامىتۋعا بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى قويعان مىندەتتەردى جۇيەلى ورىنداۋعا ىقپال ەتۋدە.
اگروحابتىڭ قۇرامىندا: اقش, نيدەرلاند, فرانتسيا, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى ەلدەرمەن ناقتى عىلىمي جوبالار شەڭبەرىندە اشىلعان 11 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, 49 زەرتتەۋ زەرتحاناسى, 18 حالىقارالىق زەرتتەۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. زەرتحانالار حالىقارالىق اگەنتتىكتەرمەن اككرەديتتەلگەن جانە وزگە دە جوعارى وقۋ ورىندارى, عزي مەن اگروقۇرىلىمدار عالىمدارىنىڭ ۇجىمدىق پايدالانۋىنا ەسىگى اشىق. ۋنيۆەرسيتەتتە تمد-داعى كوپتەگەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ۇلگى بولارلىق بىرەگەي زەرتتەۋ ورتالىقتارى مەن زەرتحانالار بار. سوڭعى ءۇش جىلدا 2 يننوۆاتسيالىق ورتالىق, 2 زاماناۋي زەرتحانا اشىلدى. سونىڭ بىرەگەيى – 2020 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ حالىقارالىق ۆاكتسينولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىندا «اسا قاۋىپتى ينفەكتسيالار ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعىمەن» بىرلەسە وتىرىپ, شەتەلدىك سەرىكتەستەر – وگايو شتاتىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتى (اقش) جانە Vaxine بيوتەحنولوگيالىق كومپانياسىنىڭ (اۋستراليا) قولداۋىمەن COVID-19-عا قارسى 2 ۆاكتسينا جاسالدى: ولار دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ تىزىمىنە COVID-19-عا قارسى ۆاكتسينالىق ۇمىتكەرلەر رەتىندە ەنگىزىلگەن. قازاقستان-جاپون يننوۆاتسيالىق ورتالىعىندا جانۋارلاردى گەنوتيپتەۋ, بيوماتەريالعا مەتاگەنومدىق تالداۋ, ەلەكتروندىق-ميكروسكوپيالىق جانە باسقا دا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى.
تاماق ونىمدەرىنىڭ تەحنولوگياسى مەن ساپاسىن زەرتتەۋ يننوۆاتسيالىق ورتالىعىندا وسىمدىك جانە جانۋار تەكتەس شيكىزاتتاردى قايتا وڭدەۋ بويىنشا تاماق ونىمدەرىن شىعارۋدىڭ قولدانىستاعى تەحنولوگيالارى جەتىلدىرىلۋدە جانە جاڭا تەحنولوگيالارى ازىرلەنۋدە. تۇراقتى ەگىنشىلىكتى زەرتتەۋ ورتالىعىندا عالىمدار ۇلتتىق عارىشتىق زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگيالار ورتالىعىمەن بىرلەسىپ اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىنىڭ قۇنارلىعى مەن ساپاسىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋدە.
عىلىمنىڭ قوزعاۋشى كۇشى – باسەكە, قوعامداعى سۇرانىس. قازىرگى زامانعى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن مەڭگەرگەن اگروينجەنەرلىك كادرلاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋدى كۇشەيتۋ, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ تۇقىمدىق ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن قازاقستان-بەلارۋس اگروينجەنەرلىك يننوۆاتسيالىق ورتالىعى قۇرىلدى, ول 75 بىرلىك تراكتورمەن, كومباينمەن جانە باسقا دا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىمەن تولىقتىرىلدى. بۇل دەگەنىمىز اۋىلشارۋاشىلىق جوو-دا بۇرىن-سوندى بولماعان جاڭالىق. ءبىز سوڭعى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتتە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرمىز, سونىڭ ناتيجەسىندە Dutch Fruit Solutions كومپانياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, قازاقستان-نيدەرلاند «ينتەنسيۆتى باق» زەرتتەۋ ورتالىعى, كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ قورىمەن بىرلەسە «اقىلدى جىلىجاي» قازاقستان-كورەيا زەرتتەۋ ورتالىعى, كورنەل ۋنيۆەرسيتەتىمەن (اقش) بىرگە ميكروكلونالدى كوبەيۋ زەرتحاناسى, ميچيگان شتاتىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمەن (اقش) بىرگە 14 زاماناۋي زەرتتەۋ زەرتحاناسى بار سۋ حابى قۇرىلدى.
ۋنيۆەرسيتەت ينفراقۇرىلىمىنداعى تاعى ءبىر يننوۆاتسيالىق نىسان – اگروتەحنوپارك, وندا جوو عالىمدارى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى, تەحنيكانى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جاعدايلارىنا بەيىمدەۋ ادىستەرىن جۇرگىزەدى. عالىمدار دۇنيەجۇزىلىك كوكونىس ءوسىرۋ ورتالىعىمەن (WVC) ىنتىماقتاسا وتىرىپ, قىزاناق, كارتوپ, بۇرىش, سالاتتىڭ 5 ەرەكشە سورتىن شىعاردى. الماتى قالاسىنىڭ سيمۆولى «الماتى الماسىن» قالپىنا كەلتىرۋ جانە «پاۆلوۆنيا» اعاشىن وتىرعىزۋ بويىنشا جوبا ىسكە اسىرىلۋدا.
وسىنداي ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋ – ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنا حالىقارالىق, ۇلتتىق عىلىمي جوبالاردى ورىنداۋعا جانە ولاردىڭ ناتيجەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. مىسالى, مونپەلە (فرانتسيا) ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ اشىلعان رەفەرەنتتىك زەرتحانا ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن تالداۋمەن اينالىسادى, وندا اۋىل كاسىپكەرلەرى وندىرگەن ونىمدەرىنىڭ ساپاسى بويىنشا سەرتيفيكات الا الادى. ت.ەسپولوۆتىڭ ۋنيۆەرسيتەت پەن جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلى بويىنشا جۇيەلى جۇمىستاردى قۇرۋعا كوپ كوڭىل بولەتىنى قۇپتارلىق ءىس. وسى ماقساتتا تۇلەكتەردىڭ بولاشاعىنا, ولاردىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى سۇرانىسىنا اسەر ەتەتىن كەرى بايلانىس تەتىگى جاسالدى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كەلەسى ءبىر جەتىستىگى – عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋدىڭ جاڭا مودەلىن ەنگىزۋ. ءسوز ماگيسترلەر مەن PhD دوكتورلاردى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن بىرلەسىپ دايارلاۋ تۋرالى بولىپ وتىر. ديسسەرتاتسيا جەتەكشىلەرى دە عزي مەن ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى. قازۇازۋ-دە 17 ماماندىق بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالاردى (PhD) قورعاۋعا ارنالعان 9 ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس بار. تىلەكتەس يساباي ۇلىنىڭ ۇسىنىسىمەن 3 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانە 1 عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى ۋنيۆەرسيتەت باسقارۋىنا بەرىلدى. قازىر ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتار ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ باعىتىنا قاراي ۋنيۆەرسيتەتتە تەوريالىق كۋرستاردى, ال تاجىريبەلىك, زەرتحانالىق ساباقتارىن عزي بازاسىندا وتەدى.
عىلىمدا شەكارا جوق, اقش, ەۋروپا, تىنىق مۇحيت ايماعى ەلدەرىنىڭ جەتەكشى سەرىكتەس جوعارى وقۋ ورىندارىمەن 11 قوس ديپلوم باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. مىسالى, ۆارشاۆا جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى ۋنيۆەرسيتەتىمەن (پولشا) «IT-تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ» قوس ديپلومدى ماگيسترلىك باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
ۇستاز-عالىم رەتىندە تىلەكتەس يساباي ۇلىنىڭ دا وزىندىك ۇلكەن عىلىمي مەكتەبى قالىپتاسقان. ونىڭ تىكەلەي جەتەكشىلىگىمەن 66 عىلىم كانديداتى, 25 دوكتور جانە 7 PhD دوكتورى دايارلاندى. عىلىمدى يگەرگەن تالانتتى جاستار ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عانا ەمەس, تۇتاس ەلىمىزدىڭ قۋاتتى كۇشى. سوندىقتان, عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىندە سۇرانىسقا يە, بəسەكەگە قابىلەتتى, جوعارى مəدەنيەتتى جəنە بىلىكتى, زەرتتەۋشى ماماندار دايارلاۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالۋدا. قازۇازۋ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە بىرقاتار ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. QS WUR-2022 پاندىك رەيتينگىندە العاش رەت «اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ورمان رەسۋرستارى» باعىتى بويىنشا توپ-401-گە كىردى. جۋىردا حالىقارالىق QS-2023 بويىنشا الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرى رەيتينگىسىندە 481 ورىندى يەلەندى. ەندىگى ماقسات – QS-400 رەيتينگىمەن الەمدىك دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەت اتانۋ.
تىلەكتەس يساباي ۇلى جاستاردىڭ تاربيەسىنە, رۋحاني دامۋىنا دا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. ءبىر سوزىندە: ء«بىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جاتقان بىلىمگەرلەردىڭ باسقا وقۋ ورىندارىنا قاراعاندا ەرەكشەلىكتەرى كوپ. سەبەبى ستۋدەنت جاستاردىڭ 98%-ى اۋىل بالالارى. «بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش» دەمەكشى, جاستاردىڭ تابيعي تازالىعىن ساقتاپ, ەركىندىگىن تۇساۋلاماي, تالابىنا قولداۋ كورسەتىپ, ءبىلىمى مەن ونەرىن ۇشتاۋدى, ەڭ الدىمەن, ءوزىمنىڭ, سوسىن وسى ۇجىمنىڭ ورتاق مىندەتى دەپ ەسەپتەيمىن», دەگەنى ومىرلىك ۇستانىمىن ايقىندايدى.
ۇستاز-عالىم ت.ەسپولوۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سان قىرلى قىزمەتىنە قاراماستان عىلىمي زەرتتەۋلەرىن ءساتتى ىزدەنىستەرمەن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىكتەر تابا ءبىلدى. ول ەلىمىزدەگى سۋ رەسۋرستارىن ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمدى باسقارۋعا, سۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان 500-دەن استام عىلىمي, وقۋ-ادىستەمەلىك جۇمىستاردىڭ, سونىڭ ىشىندە 30-دان استام مونوگرافيانىڭ, وقۋلىقتاردىڭ, وقۋ قۇرالدارىنىڭ اۆتورى, 40-تان استام پاتەنتتەر مەن ونەرتابىستاردىڭ يەگەرى اتاندى.
تىلەكتەس يساباي ۇلى جەر ءۇستى سۋلارىن ۇتىمدى پايدالانۋ تاسىلدەرىن تەرەڭ زەرتتەدى. كوپ جىلعى عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ قورىتىندىلارى گەوگرافيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن گيدروگەولوگيا جانە گەوەكولوگيا ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ «قازاقستاننىڭ سۋ رەسۋرستارى: باعالاۋ, بولجام, باسقارۋ» اتتى 30 تومدىق بىرەگەي عىلىمي ەڭبەكتەرىنە ەنىپ, ول قازاقستان تاريحىندا العاش رەت جارىق كوردى. بۇل عىلىمي جاڭالىق – ماڭگىلىك قۇندىلىق, بارشا ادامزات بالاسىنا ورتاق سارقىلماس قازىنا. وسى عىلىمي ەڭبەگى ءۇشىن تىلەكتەس يساباي ۇلى ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى.
اگرارلىق عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋعا قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن ول وتاندىق جانە شەتەلدىك اكادەميالاردىڭ: ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ, ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ, ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ, ۋكراينا ۇلتتىق اگرارلىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ, موڭعوليا عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى. جاقىن جانە الىس شەتەلدىڭ 14 جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قۇرمەتتى دوكتورى جانە پروفەسسورى اتانىپ, ەل ابىرويىن دا اسقاقاتاتىپ ءجۇر.
مۇرات جۇرىنوۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى,
اكادەميك, پروفەسسور, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
