زاڭ الدىندا – قىلمىس, ار الدىندا – كۇنا

بۇرىنعى بابالارىمىز ورتاق ماقساتقا نيەت پەن كوڭىل بىرىكتىرە ۇمتىلعان اۋىزبىرلىكتى «ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارۋ» دەسە, ءبىر ىسكە جۇمىلا كىرىسۋدى «ءبارىمىزدىڭ يلەگەنىمىز ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعى» دەگەن ەكەن. ەل تىنىشتىعىن ساقتاۋ, ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا اتقارىلۋ ۇستىندەگى جۇمىستار – تاۋەلسىز قازاقستاندى وركەندەتۋ جولىنداعى قادامدار. وسى ورايدا, بيىل قۇرىلعانىنا 20 جىل تولاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى دە ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە باعدارشام بولعان «قازاقستان-2030» جانە «قازاقستان-2050» باعدارلامالارىن ورىنداۋدا, ەلىمىزدى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ جولىندا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. اۋىزەكى تىلدە قارجى پوليتسياسى دەپ اتالاتىن سالانىڭ تەڭىز ارقىلى جانە قۇرلىقتا ءبىر ءوزى بەس مەملەكەتپەن شەكتەسەتىن, ساۋدا-ساتتىق قىزىپ, الىس-بەرىس, كەلىم-كەتىمى كوپ وندىرىستىك ايماقتاعى جۇمىس ىرعاعى تۋرالى ماڭعىستاۋ وبلىستىق ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, قارجى پوليتسياسىنىڭ پولكوۆنيگى مانسۇرحان ماحامبەتوۆپەن اڭگىمەلەسكەن. – مانسۇرحان ماحامبەت ۇلى, قىزمەتتىڭ وڭايى جوق, ايتسە دە, ءاربىر ءىستى زاڭدىلىق نەگى­زىندە جۇرگىزىپ, ەل ەكونوميكاسىنا كەرى اسەر ەتەتىن ءارتۇرلى قىل­مىستارمەن, قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتارمەن كۇرەسەتىن قار­جى پوليتسياسى قىزمەتىنىڭ اۋىر­لىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ونىڭ ۇستىنە توعىز جولدىڭ تورابى سانالاتىن ماڭعىستاۋ ءوڭى­رىندە قىزمەت ەتۋدىڭ وزىندىك قيىن­دىقتارى دا بار شىعار... – ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەكونو­ميكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, كولەڭكەلى ەكونوميكاعا توسقاۋىل قويۋ, ورىن الۋى مۇمكىن سىبايلاستىقتى, جەمقورلىق ارە­كەتتەردى قۇرىقتاۋ, الدىن الۋ ماقساتىندا وسىدان 20 جىل بۇ­رىن سالىق پوليتسياسى, ارتىنان قارجى پوليتسياسى دەپ اتاۋى وزگەرتىلىپ, كەيىنىرەك ەكونو­ميكالىق قىلمىسقا جانە سىباي­لاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى قۇرىلعان بولاتىن. وسى اگەنتتىكتىڭ ماڭعىستاۋ وبلى­سىن­داعى دەپارتامەنتى دە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ باياندى بولاشاعى جولىندا جاۋاپكەرشىلىكپەن جەمىستى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. وسى جىل­دار ىشىندە قارجى پوليتسيا­سى قىزمەتكەرلەرى كۇشىمەن ماڭ­عىستاۋ وبلىسىندا مەملەكەت قازىناسىنا زور كولەمدە شىعىن كەلتىرگەن بىرنەشە قىلمىستىق ىستەر انىقتالىپ, اشكەرەلەندى. تەگەۋرىندى تەرگەۋلەر, تىنىمسىز ىزدەۋلەر ناتيجەسىندە رەسپۋب­ليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە ميللياردتاعان تەڭگەلەر قايتارىلدى. ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ كاسپي تەڭىزى جاعاسىندا ورنالاسۋى, وندا ەلىمىزدىڭ جالعىز حالىقارالىق تەڭىز-ساۋدا پورتىنىڭ بولۋى دا وزىندىك ەرەكشەلىك بولىپ تابىلادى جانە بۇل ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدان قالت ەتپەس قىراعىلىقتى تالاپ ەتەدى. وڭىردە اۋدانارالىق ەكى باس­قارما بار, ءبىرى جاڭاوزەن قالاسىندا, ەكىنشىسى, بەينەۋ كەن­تىندە ورنالاسقان. وتكەن جىلى ءبىزدىڭ دەپارتامەنت 8,5 ملرد. تەڭگە شىعىن اكەل­گەن 249 قىلمىستىق ءىستى انىقتادى, ونىڭ ىشىندە 92 ءىس سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى بولدى. سوتقا دەيىنگى تارتىپپەن 8 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجى مەملەكەت پايداسىنا ءوندىرىلدى. وسى ىستەردى جىكتەپ قاراساق, وتكەن جىلى قۇرىقتالعان قىلمىستاردىڭ باسىم بولىگى كەدەن دەپارتامەنتى سالاسىنا تيەسىلى, اسىرەسە, لاۋا­زىمدىق قىزمەتىن اسىرا پايدالانۋ فاكتىلەرى كەزدەستى. سونداي-اق, بەينەۋ اۋدانى اۋماعىنداعى تاجەن كەدەن بەكەتىندە, «اقتاۋ» حالىقارالىق تەڭىز-ساۋدا پورتىندا كونتراباندالىق ارەكەتتەر اشكەرەلەندى. وبلىستىڭ قۇرىلىس سالاسىندا دا بىرقاتار كەلەڭسىز ارەكەتتەر ورىن الدى. ناتيجەسىندە, باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكە تارتىلسا, تەندەرگە قاتىسقان مەر­دىگەر كومپانيا باسشىسىنا قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, ول قر قك 312-بابىمەن سوتتالدى. بيىلعى جىل باستالعالى بەرى دە اۋقىمدى قىلمىستاردى قۇرىقتاپ ۇلگەردىك. ولاردىڭ ارا­سىندا مەملەكەتىمىز سەنىم ارت­قان جاۋاپتى قىزمەتتەردى اتقا­رىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ بولۋى وكىنىشتى. 4 ملن. تەڭگە كولە­مىندە پارا الۋ كەزىندە سالىق دەپارتامەنتى باسشىسى ۇستالسا, جالعان قۇجاتتار جاساۋ ارقىلى 600 ملن. تەڭگەنى جىمقىرعان وڭىردەگى ىرگەلى وقۋ ورنىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكەرىنە قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. قازاقستان – ءبىزدىڭ وتانىمىز, ورتاق ءۇيىمىز. ونىڭ قۇندىلىقتارىن توناۋ, مەملەكەتتىڭ قالتاسىنا قول سالۋ, ەسەبىن تاۋىپ قىمقىرۋ – زاڭ الدىندا – قىلمىس, ار ال­دىن­دا – كۇنا. بىراق, پايدا كوك­سە­گەندەر دۇنيە-م ۇلىك, اقشا-قارا­جات, ماتەريالدىق پايدا جو­لىندا وسىنى ەكىنشى ورىنعا ىسىرىپ تاستايدى, ولار زاڭسىز تابىل­عان بايلىقتىڭ اقىرى ەسەبى بولا­تىندىعىن تۇسىنگىسى كەلمەيدى. – وتكەن جىلى دەمەكشى, اق­قۋ­دىڭ اتىن جامىلىپ قار­عانىڭ قىلىعىن جاساعان دەۋ­گە تۇرارلىق ءىرى قىلمىستىق ارە­كەتتەردى اشكەرەلەگەندەرىڭىز ەستە... – ءيا, 2013 جىل قىزمەتتە وڭاي جىل بولعان جوق, بىراق دەپارتامەنت قىزمەتكەرلەرىنىڭ تاباندىلىعىن, بىلىگىن سىنعا سالعان جانە ولاردىڭ جوعارى كاسىبيلىگىن دالەلدەگەن جىل بولدى. اقتاۋداعى پلانشەتتى كومپيۋتەر قۇراستىرۋ زاۋىتىنا قاتىستى ءىس تۋرالى ءىستى بۇكىل ەل ەستىدى, ول تۋرالى ەلىمىزدىڭ باس با­­سىلىمى – «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى دە الدىڭعىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جاريالاعان ەدى. قازىرگى تاڭدا 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دا­مۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە پلانشەتتى كومپيۋتەرلەر, تەلەديدار مەن مونيتورلار وندىرەتىن زاۋىت – كاسىپورىن اشۋعا, ونىڭ تولىققاندى قىزمەت اتقارۋىنا مۇمكىندىكتەرى جوق ەكەندىگىن بىلە تۇرا, بىرلەسكەن كاسىپورىندى اشىپ, قىلمىسقا جول بەرگەن «كاسپي» ۇك» اق جانە «JX Company» كوم­پانياسىنىڭ بۇرىنعى باسشىلارىنا قاتىستى قىلمىستىق ءىستىڭ تەرگەۋى اياقتالىپ, سوتقا جولداندى. ءىس سوتتا قارالۋدا. دەپارتامەنت قىزمەتكەرلەرىنىڭ نازارىنان قارجى پوليتسياسى قۇزىرىنا كىرەتىن زاڭسىز ىستەردىڭ, سالالاردىڭ قاي-قايسىسى دا تىس قالىپ جاتقان جوق. 38,8 مىڭ توننا مازۋتتى توپىراقتى نورمادان تىس شىعارىپ, قورشاعان ورتاعا تيگىزگەن زالالى ءۇشىن تولەنەتىن ەميسسيانى تولەۋدەن ەكى جىل بويى جالتارىپ كەلگەن «وزەنمۇنايگاز» اق جوعارعى سوتتىڭ شەشىمىمەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە 4,3 ملرد. تەڭ­گە تولەدى. دەپارتامەنتتىڭ ارا­لاسۋىمەن 2007-2008 جىلدارى سالىق تولەۋدەن جالتارىپ كەل­گەن «نەلسون پەترولەۋم بۋزا­چي» كومپانياسىنىڭ فيليالىنان مەملەكەت پايداسىنا 3,3 ملرد. تەڭگە قاراجات ءوندىردى. ال, «اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز-ساۋدا» پورتىنىڭ قىزمەتكەرىمەن بىرگە ۇزاق جىلدار بويى زاڭسىز ءىرى كولەمدەگى قارا مەتالدى تۇركياعا تاسىمالداعان وسى ەلدىڭ ازاماتى ۇستالدى. ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ ارەكەتى اشكەرەلەنىپ, توپ جەتەكشىسىنە جانە مۇشەلەرىنە قىل­مىسىنا ساي جىل كەسىلدى. مۇ­نىڭ ءبارى – مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن جانە سەنىمىمەن قارجى پوليتسيا­سىنا جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ءمۇل­تىكسىز ورىنداپ جۇرگەن سالا قىز­مەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەگى. ادال ەڭبەك ەتۋدى وتانىمىز – تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ مۇددەسىن ساقتاۋ, قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جو­لىنداعى پارىزىمىز جانە ەل دامۋىنا قوسقان ۇلەسىمىز دەپ بىلەمىز. – پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­­باەۆ شاعىن جانە ورتا كاسىپ­­­كەرلىك سۋبەكتىلەرىنە تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە موراتوري جاريا­لادى. بۇل سىزدەردىڭ سان-سالالى جۇمىس­تارىڭىزدى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە جەڭىلدەتكەن بولار؟ – كاسىپكەرلىك – ەل ەكونوميكاسىن كوتەرىپ, دامۋعا اتسالىساتىن سالا. حالىققا جۇمىس بەرۋدە, الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋدە, مەملەكەتكە سالىق تولەۋدە – كا­سىپكەرلىك سالاسىنىڭ ۇلەسى زور. سوندىقتان, ەلباسىنىڭ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قورعاۋعا موراتوري جاريالاۋى تەكتەن-تەككە شىعىپ وتىرعان شەشىم ەمەس. كاسىپكەرلىكتى قولداۋ – ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى جۇمىسىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى.  پرەزيدەنتتىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى 28 اقپانداعى جارلىعىنا سايكەس, ەلىمىزدىڭ باس پروكۋرورىنىڭ جانە اگەنتتىكتىڭ نۇسقاۋىمەن ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان قازىر كاسىپكەرلىكتى تەكسەرۋ توقتاتىلدى. ەكى جىلدان بەرى اگەنتتىك جانىندا احۋالدىق ورتالىق جۇمىس جاسايدى, اي­ماقتاردا ونىڭ بولىمدەرى بار. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردان تۇسەتىن جالپى مالىمەتتەردى قورىتىپ, بىزگە جىبەرىپ وتىرادى. وسى مالىمەتتەر نەگىزىندە كاسىپكەرلەردىڭ شارۋاسىنا ارالاس­پاي, سىرتتان مونيتورينگ جاساۋ ارقىلى باقىلاۋعا, جۇمىسىنىڭ زاڭدىلىعىن انىقتاۋعا ءمۇم­كىندىگىمىز بار. قىلمىستىق ءىس بويىنشا تەرگەۋ امالدارىن جۇرگىزە بەرەمىز. – ءىستىڭ وڭ ناتيجە بەرۋى ما­مان­عا قاتىستى. كادر ماسەلەسى قالاي شەشىلگەن؟ – جاسىراتىنى جوق, كادر ماسەلەسى ءبىزدىڭ قازىرگى جاندى ماسەلەمىز. ءبىز قىلمىستىق قۋ­دالاۋ ورگانى بولعاندىقتان, باسىم باعىتىمىز – تەرگەۋ. الاي­دا, دەپارتامەنتتە كوبىنەسە تەر­گەۋشىلەر جەتىسپەيدى. قىرۋار جۇ­مىستىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى تەر­گەۋشىگە تىرەلەدى. قۇجاتتاردى جيناقتايتىن, كۇدىكتىنىڭ كىناسى بار-جوعىن انىقتايتىن, ايىپ تاعاتىن – تەرگەۋشى. بۇل ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى, بىلىكتىلىكتى قاجەت ەتەدى. تاجىريبەلى تەرگەۋشىلەرىمىز بار, بىراق از. جاستارعا ۇيرەتۋ قا­جەت. قيىندىعىنان بولار, جاس­تار­دىڭ قىزىعۋشىلىعى اسا جوعارى ەمەس. – سىزدەردىڭ قاتارلارىڭىزدا تەرىس ارەكەتپەن كوزگە تۇسكەن جاعداي جوق پا؟ – قازىر اقپارات اعىنى مول, ءاربىر جان حابار-وشاردان تەز قۇلاعدار بولىپ وتىرادى. قارجى پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ اتىنا كىر كەلتىرىپ, ءىستى بولىپ جاتاتىندار جوق ەمەس. شۇكىر دەپ ايتايىن, ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر اراسىنان ونداي وعاش ارەكەتتەرگە جول بەرۋشىلەر كەزدەسكەن جوق. قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ ادالدىعىنا دالەل رەتىندە ءبىر وقيعانى ايتىپ بەرەيىن. جۋىردا ماڭعىستاۋ وبلىستىق قان ورتالىعىنىڭ باسشىسى ءوزىن تەكسەرمەۋدى سۇراپ دەپارتامەنت قىزمەتكەرىنە پارا ۇسىنعان. ءوز مىندەتىن جاقسى تۇسىنەتىن جانە ونى بارىنەن جوعارى قوياتىن قىزمەتكەر ودان باس تارتىپ, ناتيجەسىندە, پارا ۇسىنۋشى اشكەرەلەندى. جالپى العاندا, وڭىردە پاراقورلىق, سىبايلاستىق ماسەلەسى كوپ ەمەس, بىراق ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر وسى جولدا تاباندى, سەنىمدى كۇرەس جۇرگىزىپ كەلەدى. – الدىن الۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى نازاردا بولار؟ – سىبايلاس جەمقورلىقتى بولدىرماۋ, الدىن الۋ ماقساتىنداعى شارالار تۇراقتى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. جىل باسىنان بەرى ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلار اراسىندا 23 ءدارىس وقىلدى, كوشەلەرگە كولەمدى بيلبوردتار ىلىنگەن. سون­داي-اق, تۇرعىنداردىڭ الەۋ­مەتتىك بەلسەندىلىك دەڭگەيىن كوتەرۋ ماقساتىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە ءجار­دەمدەسكەن ادامداردى كوتەر­مەلەۋ تەتىگى مەن ءتارتىبىن ءتۇسىن­دىرەتىن الەۋمەتتىك بەينەروليك ازىرلەنىپ, اقتاۋ مەن ونىڭ توڭىرەگىندە 20 ورىنعا ءىلىندى. ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ بي­ىلعى «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولا­شاق» اتتى جولداۋىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جاڭا ستراتەگيانى قالىپتاستىرۋدى جانە ىسكە اسىرۋدى اسا ماڭىزدى ماقسات رەتىندە اتاعان بولاتىن. ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىستىق دەپارتامەنتى ءوز جۇ­مىسىن ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعىن, مەملەكەتتىك مۇددەلەردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ باعى­تىندا ەلباسى تاپسىرمالارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ جۇزەگە اسىرا بەرەتىن بولادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن گۇلايىم شىنتەمىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان». اقتاۋ.