قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى, «نۇر وتان» پارتياسى قالالىق بولىمشەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ليۋدميلا يفاندوپۋلومەن اڭگىمە
– ليۋدميلا پەتروۆنا, «ەلپيدا» ءسوزى گرەك ەتنومادەني ءبىرلەسىگى» دەگەندى بىلدىرەدى عوي. ورىس جازۋى – كيريلليتسا دا گرەك الفاۆيتىنەن باستاۋ الماي ما؟
– ارينە, قازىرگى كۇنى كۇندەلىكتى ومىردە ءوزىمىز قولدانىپ جۇرگەن مەديتسينا, ساياسات, عىلىم, ونەر سالاسىنداعى سوزدەردىڭ كوپشىلىگى گرەك تىلىنەن ەنگەن عوي. وبلىس ورتالىعىنداعى ەتنومادەني بىرلەستىگىمىز جايلى گرەك تىلىندە جازىپ-ۇيرەنگەنىمىزدىڭ ءوزى كونە گرەك ەلىنە, مادەنيەتىن, جازۋىن, ءتىلىن تانىپ-بىلۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرارى انىق. ارينە, وسىنداي مۇمكىندىكتىڭ ءبارى – وسى جەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءاربىر ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءوزىن ءوزى تانۋىنا جاعداي جاساپ وتىرعان ەلباسى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى.
2001 جىلى گرەكياعا جاساعان ارنايى ساپارى بارىسىندا ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ: «الىستىعىنا قاراماستان, ءبىزدى گرەكيامەن تەك قانا دوستىق جاقىنداستىرادى. قازاق دالاسىنىڭ گومەرى اتانعان اقىن, دانىشپان اباي دا دوستىق, بىرلىك – ادامزاتتىڭ ەڭ باستى يگىلىگى» دەگەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. قازاقستاندىقتاردىڭ بارشاسى ەلباسىنا سەنەدى, ەلدىك ماقسات بيىك, تۇراقتى تىنىشتىق تۋى بەرىك قولدا.
– دياسپورا دا گرەك ءسوزى, شاشىراندى دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن...
– قازىرگى ۋاقىتتا دياسپورانى حالىقتىڭ ءوز تاريحي وتانىنان تىس جەردە تۇراتىن بولىگى دەپ ايتادى. گرەكتەردىڭ نەگىزگى اتاۋى – ەلليندەر. ولاردىڭ دا تاعدىرى رەپرەسسيا كەزىندە كۇشتەپ جەر اۋدارىلۋعا تاپ بولعان باسقا دا ەتنوستاردىڭ تاريحى ءتارىزدى قاسىرەتتى. جان-جاققا شاشىراپ كەتتى. قازاق دالاسىنا تاپ بولدى. وسى كەڭ دالا كەيىن تۋعان وتاندارىنا اينالدى. ەلليندەر دە وسى كەڭ دالاعا باۋىر باستى. وزدەرىن قۇشاعىنا العان قازاق حالقىنىڭ جاقسىلىعىن ۇمىتپايدى. قازاق ەلىنىڭ ەگەمەندىك الۋى وسى جەردە تۇرىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرىنە دە ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا ۇلتارالىق قارىم-قاتىناستىڭ جاراسىمى مەن ۇلتتىق مادەنيەتتى جاڭعىرتۋ قۋانىشىن سىيلادى. گرەكتەردىڭ قوعامى قازاق جەرىن مەكەندەيتىن ۇلتتار دوستىعىنىڭ نىعايا بەرۋى ءۇشىن قىزمەت جاساۋعا قاشاندا دايىن. ءبىزدىڭ پاۆلودارلىق ولكەتانۋشى ە.سوكولكيننىڭ ايتۋىنشا, عىلىمي ەكسپەديتسيا قۇرامىندا حريستوفور باردانەس دەگەن گرەك XVIII عاسىردىڭ 70-جىلدارى قازاق دالاسىن ارالاسا كەرەك. كەن ىزدەۋشى گرەكتەر دە كەلىپتى. ءتىپتى, ميلتيادي دەگەن گرەك ەرتىس بولىستىعىندا تۇرعان كورىنەدى. ال, جالپى, قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە كەلگەن گرەكتەردى پونتيلىقتار دەپ اتايدى.
– «ەلپيدانىڭ» 10 جىلدىعىندا «سپەتسەشەلونى يدۋت نا ۆوستوك» دەگەن كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە قاتىسقانىم بار ەدى...
– جۇك ۆاگوندارىنا تيەپ اكەلگەن عوي. كورمەگەندەرى جوق. ورتالىعىمىزدىڭ 10 جىلدىعىنا ءبىزدىڭ شاقىرۋىمىزبەن ءماسكەۋدەن جازۋشى, گرەك تاريحىن زەرتتەۋشى يۆان دجۋحا كەلدى. قۋعىن-سۇرگىن زارداپتارىن كوپ زەرتتەپ, جازعان ادام. ءبىزدىڭ وبلىسقا كەلگەن دجۋحا ەرتىس, جەلەزين اۋداندارىندا تۇراتىن گرەكتىڭ ۇلكەندەرىمەن كەزدەسىپ, سول كەزدەن قالعان ەسكى فوتوسۋرەتتەرىن, قۋعىن-سۇرگىن كورگەن وتكەن ومىرلەرىن جازىپ الىپ كەتتى. جالپى, ءبىزدىڭ ەتنومادەني بىرلەستىك اۋدانداردى, اۋىلداردى ارالاپ, كوپ ەتنو-ەكسپەديتسيا جاسايمىز. گرەكتەردىڭ قازاق جەرىنە كەلگەنى جايلى دەرەكتەر, ەسكىلىكتى فوتوسۋرەتتەر جيناستىرۋدامىز. قالا, اۋداندارداعى ارحيۆتەردى اقتارۋمەن اينالىسامىز. اتالار جولىنىڭ وتكەنىن كەيىنگى ۇرپاق ءبىلسىن.
– پونتيلىك گرەكتەر دەگەن كىمدەر؟
– قاراتەڭىزدىك, ەللادا مەن كىشى ازيادان شىققان گرەكتەر. پونت كىشى ازيا ارالىنىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا جاتىر. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, بۇرىندارى وسى جەردە ءومىر سۇرگەن گرەكتەر تۇرىكتەر تاراپىنان دا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرايدى. بوسقىنداردىڭ ءبىر بولىگى كەڭەس وداعىنا ءوتىپ كەتەدى. بىراق, ەكىنشى رەت ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن باستالادى. ارينە, وتكەن تاريح ۇمىتىلمايدى. قازاقستاندا تۇراتىن ەتنوستار وتكەنىن جيناقتاپ, جاڭعىرۋ جولىنا ءتۇستى. بۇل كۇندەرى «ەلپيدا» گرەك ەتنومادەني بىرلەستىگىندە دە باسقا بىرلەستىكتەر سياقتى كۇندەلىكتى تىنىمسىز جۇمىس جۇرۋدە. گرەك جاستارىنا قولدان كەلگەنشە ۇمىت بولا باستاعان گرەك حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرىن, مادەنيەتىن, تاريحىن ۇيرەتىپ كەلەمىز. پونتي تىلىندە, پونتي ديالەكتىسىمەن سويلەيتىندەر دە سونشا كوپ ەمەس. كەرىسىنشە, اۋىلدا تۇراتىن گرەكتەردىڭ قازاقشا سويلەگەندەرى كەرەمەت. اجە-اپالارىمىز نەمەرە قىزدارىنا پونتي اسحاناسىنىڭ تاماق دايىندايتىن ەسكى تاسىلدەرىن ۇيرەتەدى.
– ءوزىڭىز باسقاراتىن «ەلپيدا» گرەك ەتنومادەني بىرلەستىگى جايلى ايتىپ بەرسەڭىز.
– قۇرىلعانىمىزعا بيىل 15 جىل تولادى. الداعى قىركۇيەك ايىندا اتاپ وتەمىز. قازىر دايىندىق جاساۋدامىز. بۇل كۇندەرى «ەلپيدا» قۇرامىندا 500-دەي گرەك ۇلتىنىڭ وكىلدەرى بار. مەنىمەن بىرگە ارىپتەستەرىم الەكسەي سارۋدجيدي, «سپارتا» جاستار قاناتىنىڭ جەتەكشىسى كونستانتين گريگوريادي, ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى كونستانتين چاحالوۆ, «مارگاريتاري» ايەلدەر كلۋبىنىڭ جەتكەشىسى تاتيانا انيستراتوۆا, ۆلاديمير يفاندوپۋلو, رايسا گريگوريادي, ولگا پيليپەنكو, يۋري كۋتيكيدي, تاعى باسقالارى قىزمەت ەتۋدە. ليۋدميلا اكسيۋزوۆا, يانا مۋراتيدي كىشكەنتاي كۇندەرىنەن كەلىپ بي بيلەپ, ءان ايتتى, قازىر ەرجەتتى, ومىردەن ءوز جولدارىن تاپتى. گرەك بىرلەستىگىنىڭ مادەني ومىرىنە جاقسى ۇلەس قوستى. وبلىستىق فەستيۆالداردىڭ بىرنەشە دۇركىن لاۋرەاتى «اگاپي» قىزدار حورەوگرافيالىق ۇجىمنىڭ رەپەرتۋارىندا گرەك جانە قازاق بي كومپوزيتسيالارى, الەم حالىقتارىنىڭ بيلەرى بار. «اناگەننيسي» (وركەندەۋ) جانە «ميكرا استەراكي» (كىشكەنتاي جۇلدىزدار), «زورباس» گرەكتەردىڭ ەرلەر ءبيى ۇجىمدارى وڭىردە جاقسى تانىمال. «ميكرا استەراكي» انسامبلىندە 5-9 جاس ارالىعىنداعى بۇلدىرشىندەر بي بيلەپ, ءان سالادى. سونىمەن قاتار, «ورفەي» ستۋدياسى جۇمىس جاسايدى, «ەلپيدا» دوستارىن شاقىرادى» اتتى فەستيۆالدار وتكىزەمىز.
– لاكي كەسوگلۋ بىرلەستىكتىڭ قۇرمەتتى قوناعى عوي؟
– ءيا, فەستيۆالدارعا كەلىپ گرەكشە, قازاقشا اندەر ايتادى. جاستار بەلسەندىلەرى «گرەك-پاتي» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا جينالىپ, ەلىمىزدەگى دوستىق, بىرلىك, وركەندەۋ, تۋعان ءتىل تاقىرىبىندا سۇحباتتاسادى, پىكىرتالاستار وتكىزەدى. جىل سايىن گرەكيانىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى, روجدەستۆو, كونە ستيل بويىنشا بەلگىلەنگەن جاڭا جىل مەرەكەلەنىپ, وعان قوسا, پاناگيا, وحي كۇنى سياقتى ءدىني مەيرامدار دا اتالىپ وتەدى. ۇلتتىق مادەني بىرلەستىكتەردىڭ قولداۋىمەن گرەك ءتىلىن, تاريحىن جانە كونە گرەكيا مەن قازىرگى تاڭداعى گرەكيانىڭ مادەنيەتىن وقىتۋ ۇيىمداستىرىلادى. وسى جەردەگى گرەك ەلشىلىگى دە كومەكتەستەدى.
مادەني بىرلەستىكتىڭ جانىنداعى جەكسەنبىلىك مەكتەپتە ۇلكەندەر, بالالار, جاستار جاڭا گرەك ءتىلىن ۇيرەنىپ, وزدەرىنىڭ تاريحي وتانىنىڭ رۋحاني مادەنيەتىمەن تانىسادى. بۇل مەكتەپ گرەكتەرگە عانا ەمەس, ەللادانىڭ رۋحاني مادەنيەتىن ءبىلىپ, گرەكشە سويلەپ, وقىپ, جازعىسى كەلەتىن ورىس, قازاق, نەمىس, ۋكرايندارعا دا ورتاق. تاريحي وتانىنا قوناققا بارعىسى كەلەتىندەرگە كومەك, قولداۋ كورسەتىلەدى. بىرلەستىك مۇشەلەرىنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى وتكىزىلەدى.
– گرەكتەر ءوزى قانداي حالىق؟
– ەڭبەكقور, كوڭىلدى, بايسالدى, مومىن جانە ءبيشى حالىق. مەن گرەكتەردىڭ كەلىنىمىن عوي, بىلەمىن. ۇلتتىق اسپاپتارى – كەمەندجيدىڭ داۋىسىن ەستىگەندە كارى, جاسىنا قاراماي, تاڭ اتقانشا بيلەۋگە بار.
– گرەكتەردىڭ كەلىنىمىن دەيسىز بە؟
– ءيا, اتا-انام پەتر يليچ پەن ماريا ياكوۆلەۆنا بالاشوۆتار. ەكەۋى دە ومىرلەرىن ەڭبەككە ارناعان ادامدار. اكەم سوعىس ءورتىن كوردى. انام سوعىس كەزىندە تەلەفون قۇلاعىندا وتىرعان بايلانىس مامانى بولدى. جۇبايىم ۆلاديمير يفاندوپۋلو ۇشقىش, پاۆلودار اەروپورتىندا قىزمەت جاساپ كەلەدى. الەكساندر ەسىمدى ۇلىم, ولگا دەگەن قىزىم بار. بۇكىل وتباسىم گرەك ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ اشىلۋىنا ۇيىتقى بولدى, ءالى دە قولداپ, كومەكتەسىپ كەلەدى. مەن گرەكتەر, ولاردىڭ قۋعىن كورگەن تاعدىرلارى, بۇل جاققا كەلۋى تۋرالى قايىن اتامنان كوپ ءبىلىپ, كوپ ەستىدىم. گرەك وتباسىنا كەلىن بولىپ تۇسكەن سوڭ, تىنىس-تىرشىلىگىمىز, بولمىس-ءبىتىمىمىز, تاعدىرىمىز وسى حالىقتىڭ بوساعاسىنا بايلانىپ, گرەككە ۇقساپ تا كەتتىك. كوبى مەنى گرەكتىڭ قىزى ەكەن دەپ قالادى.
– مەن دە سولاي ويلاپ ءجۇرگەنمىن. بىرلەستىك جۇمىسىمەن قاتار, «نۇر وتان» پارتياسى قالالىق بولىمشەسىندە دە قىزمەتىڭىز بار عوي؟
– بۇل – ەلىمىزدەگى كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى قوعامنىڭ تابىستىلىق نەگىزىنە, جاستاردى پاتريوتتىق باعىتتا تاربيەلەۋ, قوعام تىنىشتىعى, ەلدىڭ دامۋى, وركەندەۋى ءۇشىن بىرگە قىزمەت جاساۋ دەگەن ءسوز. ءبىزدىڭ «نۇر وتان» پارتياسى پاۆلودار قالالىق فيليالىندا كۇندەلىكتى تىنىمسىز تىرلىك. كۇندەلىكتى قابىلداۋلار, ارىز-شاعىمدارىن ايتىپ كەلگەن قالالىقتارعا كومەكتەسۋ. ويتكەنى, «نۇر وتان» پارتياسى دەپ ەل بىزگە سەنىم ارتىپ وتىر. قاي قىزمەتتە بولماسىن ەل سەنىمىن اقتاپ, بەلسەندىلىك تانىتۋ – باستى مىندەت.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ايەل ادامداردىڭ قاي سالادا بولماسىن بەلسەندىلىگى مىقتى. ەلىمىز 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن ءبارىمىز دە بىرگە قىزمەت جاساۋىمىز قاجەت. ول ءۇشىن الدىمەن ەلباسىمىز «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» جولداۋىندا ايتقانداي, تىنىشتىق, بىرلىك قاجەت. ەلباسى: «بىزدەر, قازاقستاندىقتار – ءبىر حالىقپىز!.. ەگەمەندى دامۋدىڭ 22 جىلىندا بارشا قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرگەن جانە ەل بولاشاعىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان باستى قۇندىلىقتار جاسالدى. ولار كوكتەن تۇسكەن جوق. بۇل قۇندىلىقتار – ۋاقىت سىنىنان وتكەن قازاقستاندىق جول تاجىريبەسى», دەپ اتاپ ءوتتى.
– گرەكيادا بولدىڭىز با؟
– ايتپاقشى, مەن – رەسپۋبليكالىق «فيليا» اتتى گرەكتەر قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسىمىن. سوندىقتان, گرەكيامەن دە, قوعامداستىقپەن دە ءبىزدىڭ بايلانىسىمىز جاقسى. 2002 جىلى ستاۆروس قالاسىندا وتكەن سەمينارعا قاتىسىپ قايتتىم. 2006 جىلى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دەلەگاتسياسى قۇرامىندا افينادا وتكەن پونتي گرەكتەرىنىڭ بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك 6-شى قۇرىلتايىنا قاتىسىپ قايتتىم.
– قازاقشاڭىز قالاي؟
– قازاق دوستارىم بارشىلىق. ارينە, كىشكەنەدەن ەستىپ وسكەندىكتەن, ءبارىن بولماسا دا تۇسىنەمىن. قازىر ءبىزدىڭ بىرلەستىكتەگى گرەك بالالارى باسقا ۇلت وكىلدەرى سياقتى قازاق ءتىلىن وقىپ-ۇيرەنۋدە. ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز, جەرلەسىمىز, اۋىلدا وسكەن گرەك بالاسى لامبريان توپۋزيديس قازىر «قازاقستان-1» تەلەارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى. ءبىزدىڭ وبلىستا دا قازاق تىلىندە سويلەيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرى كوپ.
– الداعى اسسامبلەيا سەسسياسىنا قانداي تىلەك بىلدىرەر ەدىڭىز؟
– ءبىزدىڭ ەلىمىز قازاقستان مەنىڭ ەلىم, وتانىم دەيتىن ءاربىر ەتنوس ءۇشىن دوستىقتىڭ كەپىلىنە اينالدى. ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاپ, تىنىشتىق پەن تاتۋلىقتا, ءبىر ماقسات-مۇددە, ەلدىكتى ورنىقتىرۋ جولىندا ءومىر سۇرۋدەن باسقا قانداي باقىت كەرەك. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق جەرىندەگى تۇراقتىلىق تۇعىرىن بەرىك ساقتاۋ ساياساتىنىڭ ءمانى وسى. كەۋدەڭدى ەلىڭ ءۇشىن ماقتانىش سەزىمى كەرنەيدى. الدىمىزدا جاس ۇرپاقتى وتانشىلدىققا, وسكەن جەرلەرىن سۇيۋگە تاربيەلەۋ, مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن وقىپ-ۇيرەنۋ, ونى قۇرمەتتەۋ ارقىلى ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ اراسىن ودان سايىن جاقىنداستىرۋ مىندەتى تۇر. بىزگە دوستىق پەن تاتۋلىقتى, قۇرمەت پەن سىيلاستىقتى بەرىك ساقتاۋ قاجەت.
– راحمەت, اڭگىمەڭىزگە.
اڭگىمەلەسكەن
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار وبلىسى.
