ۇلتتىق عىلىمنىڭ بيىلعى ءتول مەرەكەسى قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ تۋعانىنا 115 جىلدىعىمەن سايكەس كەلىپ, الماتىداعى «عىلىم ورداسى» رمك عيماراتىندا سالتاناتتى وقيعالارعا ۇلاستى.
جىل سايىن 12 ساۋىردە ەلىمىزدىڭ عىلىمي قاۋىمداستىعى ءوزىنىڭ ءتول مەرەكەسىن اتاپ وتەدى, وتكەن جىلعا ەسەپ بەرىپ, الداعى جىلدىڭ جۇمىستارىن سارالايدى. عىلىم سالاسىنىڭ بەتكە ۇستار عالىمدارى مەن وقىمىستىلارى توعىسقان بيىلعى شارا مەرەكەلىك كونتسەرت پەن ماراپاتتاۋلاردان باستالىپ, ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى ت.بالىقباەۆ پەن بىرقاتار عالىمدار ق.ساتباەۆتىڭ عىلىمي مۇراسى مەن قازاق عىلىمىنا قوسقان ۇلەسى جايلى بايانداما وقىدى.
سالتاناتتى جيىندا عىلىمعا ەڭبەگى سىڭگەن, ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن اياۋلى جانداردىڭ قاتارىندا ساتباەۆتىڭ نەمەرەسى – جارماعانبەتوۆا ءاليما قاينەكەيقىزى دا بولدى.
– اتام قانىش ساتباەۆ سىندى عالىمدار ىلۋدە ءبىر كەزدەسەدى. ونداي تۇلعا دارىعان قازاق حالقى قانداي باقىتتى. ول كىسىنىڭ عىلىمعا, بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعى بىزگە دە سىڭگەن بولۋى كەرەك. ويتكەنى, ونىڭ ءۇش قىزى دا عىلىم دوكتورى بولعان. ءۇش قىزىنان تاراعان ۇرپاق تا عىلىم اينالاسىندا ءجۇر. بۇل بىزگە بەرىلگەن امانات سياقتى. مەن بۇگىنگى شارا بارىسىندا ەڭبەگىم باعالانعانىنا وتە قۋانىشتىمىن, – دەدى «د.ۆ.سوكولسكي اتىنداعى ورگانيكالىق كاتاليز جانە ەلەكتروحيميا ينستيتۋتى» اق زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءاليما قاينەكەيقىزى.
سالتاناتتى وقيعالار كەزىندە قانىش ساتباەۆتاي نار تۇلعالى قازاق جايلى تاماشا ەستەلىكتەر توگىلدى. «ساتباەۆ فەنومەنى» دەرەكتى ءفيلمى كورسەتىلىپ, اكادەميكتىڭ ءىزىن جالعاستىرا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدەگى عىلىم سالاسىن دامىتۋ قاجەتتىگى تالقىلاندى.
عالىمداردىڭ ءتول مەرەكەسى قارساڭىنداعى جيىندا ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى ت.بالىقباەۆ:
– الداعى ۋاقىتتا جاڭا جوبالارعا بايقاۋلار جاريالايتىن بولامىز. سونداعى ساراپتاما جانە ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەر جۇيەسىن تولىعىمەن قايتادان قاراپ, ونى بۇگىنگى تاڭنىڭ تالابىنا ىڭعايلايمىز. عىلىم ناتيجەلەرىن وندىرىسكە, يندۋسترياعا قاجەتتى بولۋىن قاراستىرامىز. سوعان بايلانىستى بۇگىنگى تاڭداعى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىندە ارنايى قاجەتتى عىلىمي-زەرتتەۋلەردى جەكە جوبا رەتىندە بەكىتەمىز دەپ وتىرمىز. تاعى ءبىر ماسەلە, بۇگىنگى تاڭدا عىلىمعا جاس ماماندار قاجەت. سولاردى ءتاربيەلەپ, دايىنداۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلامالار جاسالۋدا. بيىلعى جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, الەۋمەتتىك عىلىمدارعا بايلانىستى ينستيتۋتتار جانە قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى «پاراسات» حولدينگىنىڭ عىلىمي ينستيتۋتتارىمەن بىرىگىپ, عىلىمي, قىزمەتكەرلەر دايىنداۋ جۇيەلەرىن ەنگىزبەك. قازاق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن استاناداعى س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دە وسىنداي ءۇردىس بولادى. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – بۇگىنگى عىلىم مەن ءبىلىمدى جانە ءوندىرىستى ۇشتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. سول ارقىلى ينستيتۋتتاردىڭ نەگىزىندە ماماندار دايىنداۋ جۇيەسىن ىسكە اسىرامىز دەپ وتىرمىز, دەيدى.
«عىلىمسىز مەملەكەت بولمايدى, ەگەر بىزدە عىلىم بولماسا, ءبىز ءبىر ەلگە رۋحاني تاۋەلدى بولامىز. ال تاۋەلدى بولماس ءۇشىن ءوز عىلىمىمىز بولىپ, ول الەمدىك عىلىمنىڭ اياسىندا دامۋى ءتيىس. سوندىقتان قازاقستان عىلىمىن, عىلىمنىڭ نەگىزىندە تەحنولوگيانى دامىتۋ اۋاداي قاجەت», دەيدى اكادەميك ابدىمالىك نىسانباەۆ.
قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە عىلىمدى باسقارۋ مەن قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى قىزمەت ەتەدى. ماسەلەن, 2011 جىلى عىلىمعا – 26,9 ميلليارد تەڭگە, 2012 جىلى – 46,6 ميلليارد تەڭگە بولىنسە, 2013 جىلى 52,9 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن.
ىلكىمدى جوبالاردى ىرىكتەۋ ءۇشىن ۇلتتىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعى جانە بەس ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس (ۇعك)جۇرگىزەتىن تاۋەلسىز ساراپتاما جۇيەسى ىسكە قوسىلدى.
سول سياقتى الەمدىك اقپاراتتىق رەسۋرستارعا قولجەتىمدىلىك قامتاماسىز ەتىلىپ, عىلىمعا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قاتىسۋى كەڭەيتىلۋدە. ولاردىڭ عىلىمي جوبالاردى ورىنداۋعا قاتىسۋ ۇلەسى 67 پايىزعا دەيىن وسكەن.
ەكى جاقتى نەگىزدە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق دامۋ ۇستىندە. عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىندا ۇلىبريتانيا, اقش, قحر, كورەيا, جاپونيا, ەگيپەت, گەرمانيا, يتاليا, فرانتسيا, پولشا, رەسەي جانە تاعى باسقا ەلدەرمەن 30 مەملەكەتارالىق كەلىسىم جاسالىپتى.
سونىمەن, مەرەكەلىك شارادا عۇمىرىن عىلىمعا ارناعان ىزدەنىمپاز جاندار مەملەكەتتىك سىيلىقپەن, اتاۋلى سىيلىقپەن ناگرادتالادى. ۇزدىك عالىمدار مەن تالانتتى جاستار ستيپەنديامەن ماداقتالاتىنى ايتىلدى.
قازىرگى تاڭدا پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس سەرپىندى عىلىمي-زەرتتەۋلەرى جانە يننوۆاتسيالاردى ەنگىزگەنى ءۇشىن عالىمدارعا ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىق تاعايىنداۋعا قاتىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. سول سياقتى بيىل دا عىلىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇنى ايتۋلى شارالارمەن باستالىپ, عالىمدارىمىز «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىمىن دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. اتالعان قۇرمەتتى بەلگىگە ءۇستىمىزدەگى جىلى ەلىمىزدىڭ حيميا, ماتەماتيكا, فيزيكا, بيوحيميا, بيولوگيا, تاريح, فيلوسوفيا عىلىمى سالاسىندا تەر توگىپ جۇرگەن 11 عالىم لايىق دەپ تانىلعان. ولاردىڭ قاتارىندا الدا ايتقان ءاليما جارماعانبەتوۆا, عىلىم دوكتورلارى راۋزا قوناەۆا, مارات مولداحمەتوۆ, گريگوري مۋن, يۋري نۋجنوۆ, ستانيسلاۆ حارين, مارات ساياتوۆ, باقىتجان احمەتوۆ, اماندىق تولەشوۆ بار.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
جىل سايىن 12 ساۋىردە ەلىمىزدىڭ عىلىمي قاۋىمداستىعى ءوزىنىڭ ءتول مەرەكەسىن اتاپ وتەدى, وتكەن جىلعا ەسەپ بەرىپ, الداعى جىلدىڭ جۇمىستارىن سارالايدى. عىلىم سالاسىنىڭ بەتكە ۇستار عالىمدارى مەن وقىمىستىلارى توعىسقان بيىلعى شارا مەرەكەلىك كونتسەرت پەن ماراپاتتاۋلاردان باستالىپ, ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى ت.بالىقباەۆ پەن بىرقاتار عالىمدار ق.ساتباەۆتىڭ عىلىمي مۇراسى مەن قازاق عىلىمىنا قوسقان ۇلەسى جايلى بايانداما وقىدى.
سالتاناتتى جيىندا عىلىمعا ەڭبەگى سىڭگەن, ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن اياۋلى جانداردىڭ قاتارىندا ساتباەۆتىڭ نەمەرەسى – جارماعانبەتوۆا ءاليما قاينەكەيقىزى دا بولدى.
– اتام قانىش ساتباەۆ سىندى عالىمدار ىلۋدە ءبىر كەزدەسەدى. ونداي تۇلعا دارىعان قازاق حالقى قانداي باقىتتى. ول كىسىنىڭ عىلىمعا, بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعى بىزگە دە سىڭگەن بولۋى كەرەك. ويتكەنى, ونىڭ ءۇش قىزى دا عىلىم دوكتورى بولعان. ءۇش قىزىنان تاراعان ۇرپاق تا عىلىم اينالاسىندا ءجۇر. بۇل بىزگە بەرىلگەن امانات سياقتى. مەن بۇگىنگى شارا بارىسىندا ەڭبەگىم باعالانعانىنا وتە قۋانىشتىمىن, – دەدى «د.ۆ.سوكولسكي اتىنداعى ورگانيكالىق كاتاليز جانە ەلەكتروحيميا ينستيتۋتى» اق زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءاليما قاينەكەيقىزى.
سالتاناتتى وقيعالار كەزىندە قانىش ساتباەۆتاي نار تۇلعالى قازاق جايلى تاماشا ەستەلىكتەر توگىلدى. «ساتباەۆ فەنومەنى» دەرەكتى ءفيلمى كورسەتىلىپ, اكادەميكتىڭ ءىزىن جالعاستىرا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدەگى عىلىم سالاسىن دامىتۋ قاجەتتىگى تالقىلاندى.
عالىمداردىڭ ءتول مەرەكەسى قارساڭىنداعى جيىندا ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى ت.بالىقباەۆ:
– الداعى ۋاقىتتا جاڭا جوبالارعا بايقاۋلار جاريالايتىن بولامىز. سونداعى ساراپتاما جانە ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەر جۇيەسىن تولىعىمەن قايتادان قاراپ, ونى بۇگىنگى تاڭنىڭ تالابىنا ىڭعايلايمىز. عىلىم ناتيجەلەرىن وندىرىسكە, يندۋسترياعا قاجەتتى بولۋىن قاراستىرامىز. سوعان بايلانىستى بۇگىنگى تاڭداعى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىندە ارنايى قاجەتتى عىلىمي-زەرتتەۋلەردى جەكە جوبا رەتىندە بەكىتەمىز دەپ وتىرمىز. تاعى ءبىر ماسەلە, بۇگىنگى تاڭدا عىلىمعا جاس ماماندار قاجەت. سولاردى ءتاربيەلەپ, دايىنداۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلامالار جاسالۋدا. بيىلعى جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, الەۋمەتتىك عىلىمدارعا بايلانىستى ينستيتۋتتار جانە قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى «پاراسات» حولدينگىنىڭ عىلىمي ينستيتۋتتارىمەن بىرىگىپ, عىلىمي, قىزمەتكەرلەر دايىنداۋ جۇيەلەرىن ەنگىزبەك. قازاق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن استاناداعى س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دە وسىنداي ءۇردىس بولادى. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – بۇگىنگى عىلىم مەن ءبىلىمدى جانە ءوندىرىستى ۇشتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. سول ارقىلى ينستيتۋتتاردىڭ نەگىزىندە ماماندار دايىنداۋ جۇيەسىن ىسكە اسىرامىز دەپ وتىرمىز, دەيدى.
«عىلىمسىز مەملەكەت بولمايدى, ەگەر بىزدە عىلىم بولماسا, ءبىز ءبىر ەلگە رۋحاني تاۋەلدى بولامىز. ال تاۋەلدى بولماس ءۇشىن ءوز عىلىمىمىز بولىپ, ول الەمدىك عىلىمنىڭ اياسىندا دامۋى ءتيىس. سوندىقتان قازاقستان عىلىمىن, عىلىمنىڭ نەگىزىندە تەحنولوگيانى دامىتۋ اۋاداي قاجەت», دەيدى اكادەميك ابدىمالىك نىسانباەۆ.
قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە عىلىمدى باسقارۋ مەن قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى قىزمەت ەتەدى. ماسەلەن, 2011 جىلى عىلىمعا – 26,9 ميلليارد تەڭگە, 2012 جىلى – 46,6 ميلليارد تەڭگە بولىنسە, 2013 جىلى 52,9 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن.
ىلكىمدى جوبالاردى ىرىكتەۋ ءۇشىن ۇلتتىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعى جانە بەس ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس (ۇعك)جۇرگىزەتىن تاۋەلسىز ساراپتاما جۇيەسى ىسكە قوسىلدى.
سول سياقتى الەمدىك اقپاراتتىق رەسۋرستارعا قولجەتىمدىلىك قامتاماسىز ەتىلىپ, عىلىمعا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قاتىسۋى كەڭەيتىلۋدە. ولاردىڭ عىلىمي جوبالاردى ورىنداۋعا قاتىسۋ ۇلەسى 67 پايىزعا دەيىن وسكەن.
ەكى جاقتى نەگىزدە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق دامۋ ۇستىندە. عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىندا ۇلىبريتانيا, اقش, قحر, كورەيا, جاپونيا, ەگيپەت, گەرمانيا, يتاليا, فرانتسيا, پولشا, رەسەي جانە تاعى باسقا ەلدەرمەن 30 مەملەكەتارالىق كەلىسىم جاسالىپتى.
سونىمەن, مەرەكەلىك شارادا عۇمىرىن عىلىمعا ارناعان ىزدەنىمپاز جاندار مەملەكەتتىك سىيلىقپەن, اتاۋلى سىيلىقپەن ناگرادتالادى. ۇزدىك عالىمدار مەن تالانتتى جاستار ستيپەنديامەن ماداقتالاتىنى ايتىلدى.
قازىرگى تاڭدا پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس سەرپىندى عىلىمي-زەرتتەۋلەرى جانە يننوۆاتسيالاردى ەنگىزگەنى ءۇشىن عالىمدارعا ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىق تاعايىنداۋعا قاتىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. سول سياقتى بيىل دا عىلىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇنى ايتۋلى شارالارمەن باستالىپ, عالىمدارىمىز «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىمىن دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. اتالعان قۇرمەتتى بەلگىگە ءۇستىمىزدەگى جىلى ەلىمىزدىڭ حيميا, ماتەماتيكا, فيزيكا, بيوحيميا, بيولوگيا, تاريح, فيلوسوفيا عىلىمى سالاسىندا تەر توگىپ جۇرگەن 11 عالىم لايىق دەپ تانىلعان. ولاردىڭ قاتارىندا الدا ايتقان ءاليما جارماعانبەتوۆا, عىلىم دوكتورلارى راۋزا قوناەۆا, مارات مولداحمەتوۆ, گريگوري مۋن, يۋري نۋجنوۆ, ستانيسلاۆ حارين, مارات ساياتوۆ, باقىتجان احمەتوۆ, اماندىق تولەشوۆ بار.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
