ءوڭىر ورنەكتەرى

جاقىندا ارقالىق قازاق جاسوسپىرىمدەر تەاترى ەلوردالىق كورەرمەنگە اقىن سەرىك تۇرعىنبەكوۆتىڭ «نۇرحان» دراماسى نەگىزىندە ساحنالانعان تىڭ قويىلىمدى ۇسىندى. ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا وتكەن تورعايلىق ونەرپازداردىڭ گاسترولدىك ساپارىن قوستاناي وبلىسى ءىلياس وماروۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترىنىڭ مادەني شارالارى جالعاستىرۋدا. «نۇرەكەڭ الپىسقا القىنىپ كەلگەن جوق, شارق ۇرىپ كەلدى. نۇرەكەڭ الپىسقا ەڭبەكتەپ كەلگەن جوق, ەڭبەكپەن كەلدى. الپىسقا كەلگەن نۇرەكەڭە الماتىدان الاتاۋدىڭ الىپ ءبىر شىڭىن كوتەرىپ الدىنا قويساڭ دا ارتىق ەمەس...» دەپ كەزىندە سىرباي اقىننان قالعان التىن قازىنا رۋحاني كوكجيەكتە ءالى كۇنگە شۋاق بولىپ شاشىلادى. ايتا كەتۋ كەرەك, بىلتىر قوستاناي جۇرتشىلىعى تورعايدىڭ سۋىرىپ سالما ءدۇلدۇل اقىنى نۇرحان احمەتبەكوۆتىڭ 110 جىلدىق مەرەيتويىن كەڭ كولەمدە اتاپ وتكەن بولاتىن. قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى تەك ءوزى تۋعان وڭىرگە عانا ەمەس, جىر بۇلاعىن, ءسوز قۇراعىن سۇيگەن قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن كەسپەي كەزگەن دارا ەسىم ەدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ەلدەگى كۇرسىنىس پەن كۇدىكتى كۇرت ۇزگەن وتتى جىرلارىمەن حالىقتىڭ ارداقتى ۇلى اتانعان ول مايداننان كەيىن تورعايداعى امانگەلدى يمانوۆ مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى, تورعاي اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقارعان. نۇرحاننىڭ اقىندىعى تۋرالى ءسوز ەتكەندە, ونىڭ 1943 جىلى قوستانايدا وتكەن وبلىستىق ايتىستا ءسات ەسەنباەۆپەن جانە ءدال سول جىلى الماتىداعى رەسپۋبليكالىق ايتىستا مولداحمەت تىربيەۆپەن كەز­دەسكەنى, 1945 جىلدىڭ سوڭىندا مايتاش سماعۇلوۆامەن, باسقا دا مايتالمان دۇلدۇلدەرمەن دۇبىرگە قوسىلعانى  ساناعا ساعىمداي ساۋلە جۇگىرتەدى. نۇرحان بەينەسىن جىر تىلىمەن ءتىرىلتۋ اتا-بابا ءداستۇرىن, اسىل مۇ­را­سىن ۇرپاق يگىلىگىنە اينال­دىرۋداعى اسقان ءبىر كوركەم ۇلگى ىسپەت­تى ءتۇيىلدى. رەجيسسەر ءساليما تا­سەمە­نوۆا ساحنالاۋىنداعى تۋىندى كەشەگى سۇراپىل سوعىستىڭ بەيمازا تاڭىندا تالىقسي ويانعان تاعدىردىڭ باسىنان كەشكەن قيلى-قيلى وقيعانى ءوز اۋزىمەن بايانداۋى سيپاتىندا ورىلەدى. جىر وقىلادى. دومبىرامەن ءان شىرقالادى. دالادا ەستىلگەن جۇمساق ءۇن وڭىرگە كەڭ قۇلاش جايىپ, جۇرەكتەردى ىڭكار سەزىمگە ءبو­لەيدى. قازىرگى قوعامدا ۇرپاقتار ۇندەستىگى ۇلكەن ماسەلەگە اينالۋدا. تولقىندار سىرىنداعى ۇقساس ورنەكتەر ازايىپ بارا جاتقانداي. مىنە, سوندايدا نۇرحاننىڭ جاۋھار جىرلارى بۋىن مەن بۋىننىڭ, ءداۋىر مەن ءداۋىردىڭ اراسىنا سالىنعان رۋحاني كوپىردىڭ ءرولىن اتقارارداي. جىردىڭ حالىققا قىزمەت ەتۋى دەگەنىمىز ءسىرا, وسىلاي بولار. سويلەي الماي, ءتىلى بايلانىپ جاتقان اقىن ءوزىنىڭ سوڭعى لەبىزىن 60 جىلدىق مەرەيتويىندا بالاسى مالiكزاداعا وقىتقان ەكەن. وسىندا ۇلكەن ءمان بار. «سەندەرمەن بiر ءماجiلiس قۇرا المادىم, ورنىمنان اياق باسىپ تۇرا المادىم, دەنساۋلىق باسقا قايتا ورالماسا, Iشiمدە كەتكەنi عوي مۇڭ-ارمانىم. قايراتىم كەمiگەن جوق قاي تۇستا دا, جۇلدە الدىم تالاي-تالاي ايتىستاردا, جالعىز-اق بار ارمانىم مىنا ساۋساق, جان بiتiپ دومبىرانى قايتا ۇستار ما.   ورتاڭدا ءۇنسiز بۇگiن وتىرامىن, سىرىمدى وسى حاتتان وقى ءبارiڭ, سۇيەمiن وزدەرiندi ايالاعان, جاس تورعاي, كارi تورعاي توپىرا­عىن...», – دەگەن جولدار بۇگىنگە عانا ار­نالىپ وتىرعان جوق, وندا ەرتەڭگى ۇرپاقتى جىردىڭ ءمولدىر بۇلاعىنا باستاپ باراتىن قۇراقتى سۇرلەۋ بار. سپەكتاكلدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ويدان قۇراستىرىلعان كەيىپكەر, وقيعا جوق سياقتى. احمەتحان, ايسا, كۇلاندا, ت.ب. بەينەلەر وتكەن جىلداردىڭ بەتتەرىن قايتا پاراقتاپ وقىپ وتىرعانداي اسەر بەرەدى. اۆتور اقىندى ۇنەمى العا وزدىرىپ وتىرادى. ول ەش ۋاقىتتا كولەڭكەدە قالىپ قويمايدى. تاريحي تۇلعالار ءتۇر-كەسكىنى مەن شىنايى ءداۋىردىڭ شىرايىن مۇلتىكسىز جەتكىزە الۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ونەر ەمەس پە؟  وسى جاعىنان وڭىرلىك تەاتردىڭ باتىل قادامىن اتاپ كەتكەن ءجون. ارينە,  كەمشىلىكسىز دۇنيە جوق. ءسوزدىڭ قيمىل-ارەكەتكە قاراعاندا باسىمداۋ بولىپ جاتۋى كورەرمەندى ءسال-ءپال جالىقتىرىپ الا جازدايدى, بىراق سپەكتاكلگە نۇرقان اقىندى بىلەتىن, ولەڭ-جىرىنا قانىق جاندار جينالعان ەكەن. مۇنى زال مەن ساحنا تۇتاستىعىنان بايقاۋ قيىن بولمادى. جالىندى جىرلارى «قوستاناي اقىندارىنىڭ ايتىسى», «اي­تىس» جيناق­تارىنا قوسىلعان ن.اح­مەتبەكوۆتىڭ تاعى ءبىر دارا تىنىسى رەتىندە كلاسسيكالىق شىعىس ۇلگىلەرىنىڭ جەلىسىنە جەتكىزىپ بىرنەشە پوەما, داستاندار جازعانىن ايتا كەتۋ ماڭىزدى. «البان جۇپار حانىم», تاريحي وقيعالارعا وراي «ەسىم سەرى», «قارعا», «كۇلاندام» داستاندارىنا قوسا جىر ساردارىنىڭ «امانگەلدى» داستانىنداعى امانگەلدى باتىردىڭ شىنايى بەينەسى دالا قىرانىنىڭ كەسەك كەلبەتىن حالقىنا قالتقىسىز جەتكىزگەن شوقتىعى بيىك تۋىندى بولىپ قالا بەرەدى.  ن.احمەتبەكوۆ ءداۋىردىڭ داۋىلپاز جىرشىسى بولىپ قانا قويعان جوق, ول «كۇي باسى», «يۋن تولقىنى», «جەڭىس» سياقتى ءبىراز كۇيلەردى دۇنيەگە اكەلگەن سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى تۇلعا. تۋعان تورعاي توپىراعى اۋدانداعى مادەنيەت ۇيىنە, ورتا مەكتەپكە, كوشەگە ەسىمىن بەرىپ قۇرمەتتەگەنى زور ونەگە. اقىنىن ارداقتاعان ارقالىقتىڭ ەندىگى بيىگى ونىڭ ساحنالىق بەينەسىن تياناقتاۋمەن تانىلۋدا. نۇرحان بەينەسىن سومداعان ورىنباسار قويباعاروۆ, دوستارى احمەتحان مەن ايسانى ويناعان الىبەك مانەتوۆ پەن نۇرلان بايشين, شاكىرتى كۇلاندانى سومداعان باقىتگۇل ورداباەۆا, سونداي-اق تولەك جاۋكە, قارعا, قونجىقباي, تەرگەۋشى, ءادىباي بەينەلەرىندەگى ەرحان باراقوۆ, باعدات نۇرمۇحانبەتوۆ, باعدات وسپانوۆ, ورازبەك نۇرعالي شەبەرلىكتەرى ءسوز بەن قيمىلدى قابىستىرا الۋمەن كورىنىپ تۇردى. اقىننىڭ ساحناداعى عۇمىرى جالعاسا بەرگەي! جەتىقارا قوڭىر. ––––––––––––––– سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.