تەاتر • 03 مامىر، 2022

رۋحاني تازارۋ راۋىشتەرى

71 رەت كورسەتىلدى

«دۇنيەدەگى ەڭ قيىنى – ادام بولىپ قالۋ» دەپتى ۇلى شىڭعىس ايتماتوۆ. ال ادامدىقتىڭ باستى شارتى – ادامگەرشىلىك ءھام ار مەن يماندا. سوندىقتان بولسا كەرەك، پەندە جانى ءاردايىم تازارۋ مەن كەمەلدەنۋگە ءزارۋ. جۇرەگىن قولىنا ۇستاپ، كىرلەگەن جانىن جارقىراتۋ ءۇشىن تەاترعا اسىعاتىن ادامنىڭ ارەكەتىن دە سونداي ساتتە ۇعىنۋ قيىن ەمەس. ويتكەنى پەندەگە تيەسىلى جۇرەكتىڭ ءبارى تازارۋعا بەيىلدى، مىنسىزدىك – تەك اللاعا ءتان. وندايدا «تازارعىڭ كەلسە – تەاترعا بار» دەگەن ءتامسىلدىڭ دە توركىنىن شىن ۇعىنا تۇسەتىندەيسىڭ. ويتكەنى ساف ونەردە – ءومىردىڭ ءوزى ورنەك تۇزەدى.

قاسيەتتى رامازان ايىنا وراي ەلور­دا­لىق جاستار تەاترىندا ۇيىمداس­تىرىل­عان اۋقىمدى جو­با – «دۇنيە – جالعان» رۋحاني كەشىنە قاتىسقان كورەرمەننىڭ ارقايسىسىنىڭ ءدال وسىنداي كاتارسيس كۇيىن باسىنان كەشكەنىنە سەنىمدىمىز. ويتكەنى ونەر تىلىن­دە ورنەكتەلگەن ءومىردىڭ وزەگىندە ادامنىڭ ىزگىلىككە دەگەن ءۇمىتى مەن ىنتىماق-بىرلىك، بەيبىت ومىرگە دەگەن تىلەگى قاتار ورىلگەندەي. ونىڭ ۇستىنە الەم الاقانىنداعى اياداي مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى اياۋسىز تەكەتىرەستەر، كۇنى كەشە عانا حالقىمىزدىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ، قاباعىنا قاياۋ سال­عان قاسىرەتتى قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن دە بولار، سول كۇنى تەاتر ساحناسىندا قو­يىلعان سۇلتان راەۆتىڭ «جۇماققا قاراي ۇزاق جول...» ءافساناسى مەن اقىن، دراماتۋرگ، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى نۇرلان ءورازالين­نىڭ «قىلكوپىر» پوەتيكالىق دراما­سىنىڭ كورەرمەن تاراپىنان ساراپتالۋى ادەتتەگىدەن وزگەشە بول­عانداي.

تاۋەلسىزدىك تۇساۋىن كەس­كەن جاس تا جاسامپاز جاستار تەاترىنىڭ 15 جىل­دىق مەرەي­تويىن مەرەكەلەۋ اياسىندا ۇيىم­داستىرىلىپ، «دۇنيە – جال­عان» دەپ اتاۋ بەرىلگەن رۋحاني كەش باعدارلاماسى ەكى بولىمگە ورايلاستىرىلىپتى. العاشقى بولىمىندە ۇسىنىلعان سۇلتان راەۆتىڭ فيلوسوفيالىق ءمانى تەرەڭ «جۇماققا قاراي ۇزاق جول...» ءافساناسى كوڭىلدە جۇر­گەن كوپ سۇراققا جاۋاپ بەردى.

تۇيىق كەڭىستىككە جينالعان جەتى ادام. جالعىزباستى، باقىت­سىز، ءۇمىتسىز جاندار وزدەرىن: يمپەراتور، كولەڭكە، جارتاس، اقىن، رەماركا، قۇربان دەپ تانىستىرادى. ولاردىڭ ماقساتى – جۇماققا جەتۋ. قويىلىمنىڭ دامۋى جۇماققا اپارار جول جاندى تازارتۋ مەن رۋحاني ىزدەنىستىڭ مەتافوراسى دەگەن ويعا جەتەلەيدى.

ج

سپەكتاكلدە جۇماققا اپارار جول­ايرىق­تىڭ قاي تۇستان بولىنەرىن اركىم ءوزى تۇيسىنەدى، ءوزى­نىڭ تۇسىنىك-تانىمىنا قاراي قابىلدايدى. ماسەلەن، رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپبايدىڭ ساحنالىق ساراپتاۋىنان ءبىزدىڭ تۇسىنگەنىمىز – جۇماققا باستار ۇزاق جول قىلكوپىردىڭ الدىنداعى ار، جان سىنىنان باستالاتىنداي اسەر سىيلايدى. ساحنالىق دەكوراتسيانىڭ ماز­مۇندىق ءما­نىن بايىتىپ تۇرعان دا سول – قىل­كوپىردى كوز الدىڭىزعا اكەلەتىن قىزىل ءتۇستى اسپالى ساتىلار وبرازى. ەسىڭىزدە مە، جازۋشى ورال­حان بوكەيدىڭ «سايتان كوپىر» پوۆەسىندەگى ءومىر مەن ءولىم تايتالاسى، ار سوتى الدىنداعى اسپان شالدىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندەگى ارپالىسقا تۇسەر بەيمازا كۇي. شىعارمانى وقىعانداعى كەيىپكەر كوڭىل كۇيى سىيلار سول سەزىم ءبىز اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىپ وتىرعان ساح­نالىق تۋىندىنى تاماشالاۋ بارىسىندا اينا-قاتەسىز جانىڭىزعا قايتىپ ورالادى. «جۇماققا قا­راي ۇزاق جول...» – تازارۋ ساپارى. ار­كىم ءوزىنىڭ جانىنا ءۇڭىلىپ، پەندەۋي تىرلىك، وتكىنشى جالعان جايلى بۇرىنعى تۇسىنىك-تانىمىنا ەندى مۇلدەم باسقا ورە بيىگىنەن كوز تىگەدى.

وسى ءبىر بەينەلى شەشىمى ار­قىلى رە­جيسسەر ءومىردىڭ وتكىنشى ەكەنىن، از كۇن­دىك ءفاني جالعان ماڭگىلىك مەكەنگە دايىندىق ءۇشىن بەرىلگەن مۇمكىندىك ەكەندىگىن ۇعىن­دىرعىسى كەلەدى. سول ار­قىلى ۇلكەن فيلوسوفيالىق، عالامدىق ويلارعا جەتەلەيدى. پەسا يلليۋزيا (سوقىر سەنىم) مەن اسسوتسياتسياعا تولى. جانە ونى رەجيسسەر بۇگىنگى كۇنمەن ۇتىمدى بايلانىستىرىپ، شەبەر استاستىرا جەتكىزەدى.

سۋرەتكەردىڭ ساحنانى سيمۆولمەن سويلەتۋى قاي قىرىنان كەل­سەڭ دە كوڭىلگە قونىمدى. جالپى، پەسا ابسۋردتىق تەاتر جانرىنا جاقىنداتىلىپ جازىلعاننان كەيىن دە، مۇندا بەلگىلى ءبىر جەلىمەن دامىپ وتىراتىن وقيعالار فابۋلاسى مەن قالىپتى مىنەزدەر جوق. اسىرەسە كەيىپكەرلەردىڭ كوپ الدىنا شىعاتىن تۇسى، ۇزاق ساپارعا جينالعان جانداردىڭ ءبىر-بىرىمەن كەزدەسەر كورىنىسى ءساتتى تابىلعان. ولار ساحناعا جاي شىقپايدى. ەدەننىڭ استىنان، كۇناھار ءىسى كوپ، كۇنگەيىنەن كولەڭكەسى مولىراق قاراڭعى كەڭىستىكتەن جارىق الەمگە جول تارتادى. بۇل – ەكى الەمدى: ءفاني مەن باقيدى ءتۇيىستىرۋشى، جالعاۋشى سىناق كوپىرى. ولار ۇزاق جولاۋشىلاپ، اياق-قولىنان قان سورعالاعانشا ءجۇرىپ، اقىرى كوپتەن كۇتكەن جول، ناعىز ساپار باستالار تۇستا باستارى ءتۇيىستى.

«– ولار كىم دەيسىز بە؟ – كۇتىپ جۇرگەن جەتى ادام بار... ايتەۋىر كۇتىپ ءجۇر... – قالاي، نەنى كۇتىپ ءجۇر؟.. – قاشان الىپ كەتەتىنىن كۇتىپ ءجۇر... – قايدا دەيسىڭ بە؟.. –قايدا اپاراتىنى بەلگىسىز...». بىراق ولار بىلەدى: الدىندا ۇلى جولدىڭ – شەكسىزدىكتىڭ كۇتىپ تۇرعانىن جانە ول ساپاردان ەشكىمنىڭ دە قايتىپ ورالمايتىنىن... سوندىقتان كوڭىلدەرى الابۇرتادى، سەزىمدەرى دە، سوزدەرى دە سان ساققا شاشىراپ، ويلارى شارتاراپتى شارلايدى. ولار جالعان دۇنيەنى قيمايدى، بىراق باقىتتى ماڭگىلىك ومىردەن دامەلى. سوندىقتان دا ولار جان مەن ءتاننىڭ ازاپتى قينالىسىنا قاراماستان، وسىناۋ ۇزاق ساپارعا شىققان. ەندى شەگىنەرگە جول جوق، الدا ءبىز ءۇشىن بەيمالىم ءتۇپسىز تەرەڭ تۇڭعيىق، شەت-شەگى جوق شەكسىزدىك قانا...

شىمىلدىق اشىلدى. ساح­نادا ءولى تىنىشتىق. سول تى­نىشتىقتى ءوز ويىمەن ءوزى ارپا­لىسىپ، ءوز بولمىسىمەن ءوزى قار­سىلاسقان يمپەراتوردىڭ مازاسىز كۇيى ۇركىتتى. ءاۋ باستا حالقى سەنىم ءبىلدىرىپ، ءتاجدى باسىنا كي­گىزگەندە ول ءوزىنىڭ وزگە­لەردەن باعىنىڭ بيىك ەكەنىن بىلگەن. تاق – تەك تاڭداۋلىلاردىڭ عانا تۇعىرى ەكەنىن، الدىندا قان­داي جاۋاپكەرشى­لىك­تىڭ تۇر­عانىن جاقسى تۇسىنگەن. بىراق اينا­لاسىنىڭ جاعىمپازدىعى مەن جالعان ماقتاۋى ونى تىپتەن داندايسىتادى. كەلە-كەلە كوپتىڭ ايتۋىنا ەلتىپ، ەندى ءوزىنىڭ قۇداي ەكەنىنە شىن يلانا باستاعان: ء«يا، مەن – ۇلىمىن! مەنىڭ جانىمدى تۇرشىكتىرەتىن – مەنىڭ ۇلىلىعىم. مەنىڭ ۇلىلىعىم سونشالىق – مەنىڭ ۇلىلىعىممەن تەك الەمدى جاراتۋشى عانا پارا-پار كەلەدى. قۇلداردىڭ جاساندى ادەمىلىككە ۇيرەنگەندەرى سونشالىق، جاراتۋشىنى مۇلدەم ۇمىتىپ، مەنى قۇداي دەپ سانايتىندىقتان، مەن دە بىرتە-بىرتە وسىعان سەنە باستادىم!» دەپ مويىندايدى. مويىنداي وتىرىپ، وزىنەن ءوزى جەرىنەدى دە. يمپەراتوردىڭ بو­يىنداعى ءوزىنىڭ ىشكى الەمىمەن ارپالىسقان وسىناۋ الاساپىران كۇيدى اكتەر، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، مەم­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋ­رەاتى ءادىل احمەتوۆ ادەت­تەگى­دەي ءوز دەڭگەيىندە بەينەلەدى. پات­شا ۇنىندەگى وكتەمدىكتى دە، دا­نالىقتى دا، زيالىلىقتى دا، دانا­گويلىكتى دە، وكىنىشتى دە، قينا­لىستى دا، شاراسىزدىقتى دا نانىمدى جەتكىزدى. ءومىر مەن ءولىم، ار مەن اران اراسىندا بىتىسپەيتىن ارپالىسقا تۇسكەن جاننىڭ ايانىشتى دا اۋىر ءحالىن يمپەراتور – ءادىل ويىنىنان كوردىك، سەزىنە الدىق.

يمپەراتوردىڭ جانىنا ەن­دى بىرتە-بىرتە جۇماققا قاراي ساپارلاماق نيەتى بار تاعى دا بىرنەشە جولاۋشى جينالىپ، ساحناداعى جالعىزدىقتى قىزۋ پىكىرتالاس الماستىرادى. ەڭ ءبى­رىنشى توبە كورسەتكەن كەمپىر مەن ونىڭ ۇلى كولەڭكە، ودان كەيىن قاتارعا قوسىلعان اكتريسا رەماركا، ەرەسەك ادام مەن قۇربان بالا، تاكاپپار اقىن – ءبارى-ءبارى جۇماقتى ىزدەپ وسى جەردە جولىعىسىپ وتىر.

و

كەيىپكەرلەرمەن ساحنادا العاش كەز­دەس­كەن ساتتە وزدەرى­نىڭ تانىستىرۋ­لا­رى بويىنشا بار­لىعى دا زيالى، كو­رىك­تى، كوركەم مىنەزدى كورىنگەنىمەن، ارە­كەت دامي كەلە ارقايسىسىنىڭ جامىلىپ كەلگەن بەتپەردەلەرى سىپىرىلىپ، ەشقان­داي بۇركەمەسىز قالادى. ىشكى الەمى تونالىپ، جاندارى جالاڭاشتانىپ، ەندى شىن بەيشارانىڭ كۇيىن كەشەدى. ياعني كەيىپكەرلەر ءوزىن تانىستىرا وتىرىپ، شىن بولمىسىن دا اشىپ سالادى. كەمپىر – اينۇر راحيپوۆا، كولەڭكە – باقىت قاجىباەۆ، اقىن – جانداۋلەت باتاي، ەرەسەك – ازامات ەسقۇلوۆ، رەماركا – شەح­ناز قىزىحانوۆا جانە قۇربان بالا – ەربول تىلەۋكەنوۆ باستاعان اكتەرلەر ءانسامبلى قويىلىمدى ءوز دەڭگەيىندە ءساتتى الىپ شىقتى.

اسىرەسە تالقىلاۋعا تۇسكەن وبراز­داردىڭ ىشىندە ەربول تىلەۋ­كەنوۆتىڭ قۇر­بان ءرولىن ايرىق­شا اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. ەربولدىڭ قۇربان بالاسى ساحنادا سونداي تازا، بەيكۇنا قالپىمەن، فيلوسوفيالىق ءمانى تەرەڭ ويلارىمەن كورەرمەن كوڭىلىنە بەرىك ورنىعىپ ۇلگەردى. قۇربان ايتادى: «توزاق دەگەن اۋزىنان قايناپ، وت جالىن شاشىپ جات­قان قازاندىقتار ەمەس، ول – ءبىز، ءبىزدىڭ ءوزىمىز! توزاق دەگەن – جاراتقان­نىڭ الدىنا ء­وزى­مىزدى-ءوزىمىز قانداي كەيىپتە الىپ باراتىندىعىمىزدا!.. وسى ءبىر قىسقا عانا عۇمىرىمىزدا، قورقىنىش پەن ساقتىقتى ەسكەرمەي جانىمىز بەن ارىمىزدى ساۋداعا سالىپ، وزگە تۇرماق ءوزىڭنىڭ بولمىسىڭا اراشا تۇرا الماي، ەشۋاقىتتا شىندىق ايتا الماي، جا­راتۋشىعا شىن سيى­نا الماي، شىن دوس بولىپ، عاشى­عىڭا جۇرەكتەگى شىن ءسوزىڭدى ايتا الماعاندىعىمىزدا... ءبىر سات­تىك ءناپسىمىز ءۇشىن، بازارداعى الاياق سەكىلدى، جاقسىلىق پەن جاماندىقتى بىردەي ساۋداعا سالىپ، اللا مەن ىبلىسكە بىردەي قىلىمسي جاعىنۋعا تىرىسقان ءبىزدىڭ تىم ۇزاق تا قيىن جولى­مىزدىڭ سوڭى نەمەن بىتەر ەكەن؟..»

جان ارىزى. سۇمدىق قيىن سۇراق. ادام پەندەلىگىن جەڭىپ، جۇرەك جولىنا تۇسكەن كەزدە عانا اۋىزدان وسىنداي ءسوز شىعادى. وسىنداي تۇيىنگە توق­تايدى. تاۋبەگە شاقىرادى. قۇربان بالا بەينەسى كورەرمەنىنە وسىنى ايتادى. شاڭ جۇقتىرماس ادامي قالپىڭىزعا قايتا ۇڭىلتەدى.

ال رۋحاني كەشتىڭ ەكىنشى ءبو­لىمى «قىل­كوپىر» دەپ اتالادى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋ­­رەاتى نۇرلان ءورازا­لين­­نىڭ «قاراقازان عاسىر» پوەماسى­نىڭ جەلىسىمەن قويىلعان ايتۋلى قويىلىم الدىڭعىسىنان دا قاتىگەز، قاتال.

سىرتقى قايشىلىقتان گورى كەيىپ­كەرلەردىڭ ىشكى تەكەتىرەسى مول ارەكەتى وتكەن كۇندەردىڭ قاسى­رەتتى ەلەسىنە ساپار شەكتىرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، «قىلكوپىر» – ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەگى حالىق تاريحىنىڭ تراگەدياسى. ونىڭ قۇرىلىمى پەندە بىتكەنگە ءتان ادامگەر­شىلىك پەن يماندى­لىق قاسيەتتەردى ۇلىق­تاۋ جانە وعان قاراما-قايشى كۇنشىلدىك، قىزعانىش پەن قاتىگەزدىكتى ايىپ­تاۋدان تۇرادى. قويىلىم­نىڭ وزەگى – ادام ءھام ادامزاتتىق مىنەزدەر مەن پەيىل قۇبى­لىسىن مۇسىندەۋگە ارنالعان. اتاپ ايت­ساق، ادالدىق پەن ارامدىق، ەرلىك پەن ەزدىك، مارتتىك پەن ەكىجۇزدى­لىك سىندى ادامزات بويىنداعى مىڭ ءتۇرلى مىنەزدەر موزايكاسىن تۇزە­تىن الۋان قاسيەتتەر – «قىلكوپىر­دىڭ» باستى لەيتموتيۆى.

تاريحقا ۇڭىلسەك، حح عاسىر قازاققا ۇلكەن قاسىرەت اكەلدى. حالقىمىز بىرنەشە جويقىن اشارشىلىقتان ءوتتى. قازاقتىڭ تەڭ جارتىسى سول اشتىقتا قى­رىلدى. ودان قالعانى رەپرەسسيا تۇزاعىنا ىلىكتى. تالاي الاش ارىستارىنان باس­تاپ، قانشاما قازاقتىڭ ازاماتتارى قۇربان بولدى. ودان امان قالعاندارى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تىڭ جالىنىنا شارپىلىپ جان قيدى. سول قاسىرەتتى كەزەڭدەردى كەيىنگى ۇرپاق قالاي كورەدى، قالاي قابىلدايدى، قالاي تۇسىنەدى؟ ال بۇگىنگى بەيبىت زامانىمىزداعى زاۋالدار مەن قاسىرەتتەردىڭ سۇراۋى كىمدە؟ الەمدى جايپاعان الاپات سوعىستاردىڭ وبالىن كىم ارقالايدى؟ مىنە، سپەكتاكل ساناداعى وسىنداي سان ساۋالعا جاۋاپ بەرۋگە تالپىنعان. سول مۇرات تۇرعىسىندا تەر توككەن. «قىلكوپىر» – قازاق ەلىنىڭ عانا ءومىرى ەمەس، كۇللى ادامزات تاع­دىرىنا ارنالعان تۋىندى. قويىلىمنىڭ باستى قۇندىلىعى دا وسىندا، بىزدىڭشە.

رۋحاني كەشكە ەلوردامىزدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى، سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى سەناتى مەن پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتتاتتارى جانە تاعى دا باسقا قۇرمەتتى قوناقتار قاتىستى. قويىلىم سوڭىندا كورەرمەن مەن اكتەرلەر، دراماتۋرگ، رەجيسسەر اراسىندا ەركىن فورماتتا پىكىر­تالاس ءوتىپ، جينالعان قاۋىم كەلەلى وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

بۇعىبۇلاۋ

قازاقستان • كەشە

جۇزە ءبىلۋ – ءومىر

قوعام • كەشە

ولكەتانۋشى

قازاقستان • كەشە

كەبەنەك

تاريح • كەشە

ساۋكەلە

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار