ومىرگە قۇشتارلىق

قوعامدا تاعدىردىڭ جىبەرگەن سىناعىنا مويىماي, قارسى تۇرا بىلەتىن, اركىمگە ۇلگى بولىپ قانا قويماي, اينالاسىنا مەيىرىم نۇرىن توگە جۇرەتىن جاندار بولادى. مەن بۇل ماقالامدى وسىنداي جاندارعا ارناعىم كەلىپ وتىر. ءبىزدىڭ سەمەي شاھارىنداعى اعا بۋىن وكىلدەرى قاتارىندا كوپكە كورسەتىپ جۇرگەن ونەگەسى مەن ەڭبەگى, كۇش-جىگەرى مەن قاجىر-قايراتى ارقىلى ەسىمدەرى ەلىمىزگە ءمالىم بولعان ازاماتتاردىڭ ءبىرى – دۇيسەنعازى نىعىمەتجانوۆ. شىعىس قازاقستان وبلىسى, اق­سۋات اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن دۇيسەنعازى اعامىزدى جيىرما جاسىندا سيىر مۇيىزىمەن ءسۇزىپ, تاعدىردىڭ جازۋىمەن قوس بىردەي جانارىنان ايىرىلىپ قالعان. قازىر جالعاننىڭ جارىق ساۋلەسىن كورە الماسا دا, ونەرىمەن ەلدى ءتانتى ەتىپ وتىرعان ازامات. ول – اقىن, ايتىسكەر, تەرمەشى. سونداي-اق, شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا جالعىز جىرشى. قوس جانارى كورۋ قابىلەتىنەن ايىرىلسا دا, اۋديو كىتاپتاردان جىر-داستانداردى لەزدە جاتتاپ الىپ, ولاردى قاسيەتتى قارا دومبىراسىمەن ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىنداعاندا ەشكىمگە دەس بەرمەيدى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن كومەيىنەن جىر توگىلىپ تۇرعان بۇل اعامىز رەسپۋبليكالىق باي­قاۋلاردىڭ بارلىعىنا قاتىسىپ, ولاردان جۇلدەمەن, ماراپاتپەن ورالعان. قازىرگى تاڭدا ول زاعيپتار ورتا­لىعىندا «شامشىراق» اتتى كلۋبتىڭ جىرشىلار-تەرمەشىلەر ۇيىرمەسىن باسقارىپ وتىر. كلۋبتا جاستارىمىزعا قازاقتىڭ باتىرلار جىرىن دارىپتەپ كەلەدى. بۇل جىرلار 450 داستاننان اسىپ جىعىلادى. الايدا, سونىڭ ءبىر-ەكى تومىن عانا قازاعىمىزدىڭ قارا دومالاق بالالارىنا جاتتاتىپ, ۇيرەتىپ ءجۇر. بۇگىنگى تاڭدا قازاق قاۋىمىنىڭ باسىم كوپشىلىگى وسىنداي جىرلاردان جارنامانىڭ جوقتىعىنان, ناسيحاتتىڭ ازدىعىنان اقىرىنداپ قول ءۇزىپ بارا جاتقانى بەلگىلى. اعامىز وسى جاعىنان اتتەگەن-اي, – دەپ ەلدىڭ بولاشاعىن ويلاپ قانا قويماي, ۋايىمنىڭ اۋىر كەمەسىندە ەرىكسىز تەربەلەدى. سوندىقتان, وسىن­داي يگى ءىس اتقارىپ جۇرگەن ءدۇي­سەنعازى سىندى اعالارىمىزعا جاراتقان يەمىز راقىمىن مولىنان توگىپ, ۇزاق عۇمىر سىيلاسا, ولار ءوز شاكىرتتەرىنە قازاقتىڭ جىرلارىن ۇيرەتىپ جۇرسە, ۇلتتىق ونەرىمىز ەشقاشان وشپەيتىنى انىق. مۇنداي ازاماتتار ارامىزدا كوپ. بۇل رەتتە, ابىلايحان اسىل­باي اعامىز جايلى دا ەرەكشە تەبىرەنىسپەن, تولقىنىسپەن ايتۋعا بولادى. ون ساۋساعىنان بال تامعان ابىلايحان اعا 1963 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ زايسان اۋدانىندا, ونىڭ ىشىندە, جاڭاتۇرمىس كەنتىندە ومىرگە كەلگەن. 1997 جىلى ول قۇرىلىستا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, كراننان قۇلاپ, بەلىن سىندىرىپ العاندىقتان, ءۇش جىل بويى توسەك تارتىپ جاتۋعا ءماجبۇر بولعان. كەيىننەن ابىلايحان اعا ءوز-وزىنە: «ەش قيمىلسىز توسەك تارتىپ جاتا بەرگەن ءجون بولماس, مۇگەدەك بولدىم دەپ وتباسىنا, تۋىسقاندارعا ماسىل بولىپ جاتا بەرمەي تىرشىلىك جاساۋ­ىم كەرەك», – دەپ سەرت بەرەدى. 2000 جىلى داركەنباي شوقپار ۇلىمەن تانىسقاننان كەيىن, ءوزىنىڭ اتاسى, اكەسى, ناعاشىلارىنىڭ قانىنان دارىعان قازاقتىڭ كيەلى زەرگەرلىك قولونەرىن سول كىسىدەن ۇيرەنىپ, وسى ونەر تۇرىمەن اينالىسا باس­تايدى. ونىڭ قولىنان ەجەلگى باتىرلارىمىز قولدانعان كىرەۋكە ساۋىت, نايزا, قالقان, شوقپار, ايبالتا, سەمسەر سىندى قازاقتىڭ بەس قارۋى سىندى كوزدىڭ جاۋىن الاتىن عاجاپ تۋىندىلار شىققان. ابىلايحان اعانى تۇرمىستىق, زەرگەرلىك بۇيىمدار جاساۋدىڭ تەڭدەسى جوق شەبەرى دەۋگە دە بولادى. كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن وسىنداي ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ول رەسپۋبليكالىق دەڭ­گەيدەگى بايقاۋلاردان ءۇش مارتە باس جۇلدە العان ەكەن. ماسە­لەن, ول 2011 جىلى «سامعاۋ» باي­قاۋىنىڭ ەرەجەسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە باس جۇلدە السا, 2012 جىلى كەمباعال جاندار اراسىنداعى «جانشۋاق» بايقاۋىندا ءبىرىنشى ورىندى يەلەنگەن. ءدال سول جىلى اۋداندىق بايقاۋعا قاتىسقان 60 قولونەر شەبەرى اراسىندا دا اعامىزدىڭ جۇلدىزى جانىپ, باس جۇلدەنى جەڭىپ الادى. بۇعان قوسا, 2012 جىلى رەسپۋبليكالىق «شەبەر» بايقاۋى كەزىندە گەرمانيا, امە­ريكا, رەسەي مەملەكەتتەرىنەن كەلگەن دەلەگاتسيالار وكىلدەرى ونىڭ قولىنان شىققان تۋىندىلاردى ساتىپ الىپ تۇرىپ, ءوز ەلدەرىندە جۇمىس ىستەۋگە شاقىرعان. ءار ازامات ءوزىنىڭ قولعا العان دۇنيەسىن «جارىققا شىعارسام ەكەن, حالىققا وسىنداي ونەردىڭ بار ەكەنىن تانىتسام ەكەن», – دەپ الدىنا ماقسات قوياتىنى, بارىنشا ەڭبەكتەنەتىنى بەلگىلى. بۇگىندە ءوزىنىڭ وسى ماقساتى ورىندالعان سوڭ: «ەندى ەڭبەگىم ءوشىپ قالماسا ەكەن, ءىزىمدى جالعاستىراتىن شاكىر­تىم بولسا ەكەن», – دەپ جۇرگەن, قا­زاق­تىڭ ءتول ونەرىن دامىتقاندى جان-تانىمەن قالايتىن جانداردىڭ ءبىرى دە ابىلايحان اعامىز. الايدا, ويدا جۇرگەن كەز كەلگەن ءىستىڭ ءجۇ­زەگە اسۋى مەن العا باسۋىنا قولبايلاۋ بولاتىن كەدەرگىلەر كەز­دەسەتىنى وكىنىشتى. ماسەلەن, ابى­لايحان اعانىڭ قازىرگى جۇمىس ورنى, ياعني شەبەرحاناسى قۋىقتاي عانا تار بولمە. وسى بولمەدە اعا­مىز مۇگەدەكتىك اربادا وتىرىپ, زەرگەرلىك بۇيىمدارىن جاسايدى. بىراق, اربادا وتىرعاننان كەيىن, قالاعان جاققا ەركىن بۇرىلۋ وتە قيىن. سول سەبەپتەن, اعامىز شەبەرحاناسىنىڭ بولەك عيماراتتا ورنالاسقانىن جانە بارىنشا كەڭ بولعانىن ارماندايدى. بۇعان قوسا, بۇيىمداردىڭ بۇرىنعىدان دا ساپالى ءارى ادەمى شىعۋى ءۇشىن شەبەرحاناعا قازىرگى زاماناۋي تەحنيكالاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى دە قولبايلاۋ بولىپ وتىر. سون­دىقتان, ابىلايحان اعا ءوزى سە­كىلدى قولونەر شەبەرلەرىنەن قالىسپاۋ ءۇشىن ءتىپتى بوتەلكە قال­دىقتارىنان, كونسەرۆىلەنگەن تاماقتار ساقتالاتىن ىدىستاردان دا قولىنان كەلگەنىنشە جوقتان بار دۇنيە جاساۋدا. بۇل رەتتە, ول لاۋازىمدى اعا-اپالارىمىزدان, قايىرىمدى ازاماتتاردان قار­جىلاي كومەكتىڭ كورسەتىلگەنىن قالايدى. قازاقتا: «ەشتەن كەش جاقسى», – دەگەن ءسوز بار. الايدا, ءبىزدىڭ ءتول ونەرىمىزدى دامىتىپ وتىر­عان وسىنداي شەبەرلەرىمىزگە قول­داۋ كورسەتۋدى كەشىكتىرە بەرسەك, ولاردان كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە ايىرىلىپ قالۋىمىز دا مۇمكىن عوي. سوندىقتان, وزىمىزدە باردى ۋا­قىتىندا باعالاعان ءجون ەمەس پە؟! قازىرگى تاڭدا قولداۋ-كومەككە ءزارۋ مۇنداي اسىل اعالاردان بولەك, ەلىمىزدىڭ باسقا دا وڭىرلەرىندە وزدەرىنىڭ ەڭبەگىمەن دە, قاجىر-قايراتىمەن دە ءوز قاتارلاستارىنا ۇلگى بولىپ جۇرگەن جاستارىمىزدىڭ بار بولعانى ايرىقشا قۋانتادى. ماسەلەن, بۇگىندە جاسى وردا بۇزار وتىزدان اسقان ارداق وتارباەۆ دەگەن ازامات اقمولا وبلىسى, اس­تراحان اۋدانى, جامبىل اۋى­لىن­دا ءومىر ەسىگىن اشقان. 1998 جى­لى مەكتەپتى ءتامامداپ, 1999-2001 جىلدار ارالىعىندا وتان الدىنداعى بورىشىن شىعىس قازاقستان وبلىسى, زايسان اۋدا­نىنداعى مايقاپشاعاي شەكا­را­لىق بەكەتىندە وتەيدى. 2002-2006 جىلدارى استانادا تۇرىپ, جۇمىس ىستەيدى. سول ۋاقىتتا گۇلسىم دەگەن بويجەتكەنمەن ارالاسىپ ءجۇرىپ, قىركۇيەك ايىندا سول ارۋعا ۇيلەنبەكشى بولادى. الايدا, تاعدىردىڭ جازۋى بولار, سول جىلعى تامىزدىڭ 5-ءى كۇنى استانا ماڭىندا جول-كولىك اپاتىنا ۇشىرايدى. ارداققا استانادا بىرنەشە مارتە جانە رەسەيدىڭ ءنوۆوسىبىر قالاسىندا وتا جاسالادى. 2006 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا گۇلسىمگە ۇيلەنەدى. 2007 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ەراسىل دەگەن ۇلى ومىرگە كەلەدى. ارداق جارىنىڭ موينىنا ماسىل بولىپ وتىرمايىن دەپ, جۇمىس ىزدەي باس­تادى. ۇيدە وتىرىپ, تەلەفون ارقىلى وپەراتور جۇمىسىن ات­قارادى, ساقتاندىرۋ اگەنتى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ءبىراز قاراجات جيناپ, دوستارى دا ازىن-اۋلاق اقشا بەرىپ, سول اقشاعا كولىك ساتىپ الادى, ونىمەن تاكسيست بولىپ جۇمىس ىستەيدى. كەيىن ول دينا ەردىلدينوۆا دەگەن قايىرىمدى جانمەن تانى­سىپ, ول ارداقتى «دوس» اتتى قو­عامدىق بىرلەستىك ورتالىعىندا جۇمىس ىستەۋگە شاقىرادى. 2013 جىلى «قازاقستان» تەلەارناسى ارداق اعاعا «جان جىلۋى» باع­دارلاماسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى بولۋى ءۇشىن كاستينگتەن وتۋگە ۇسىنىس جاسايدى. جۇلدىزى جانىپ, جارتى جىل بويى باعدارلامانى جۇرگىزگەن ول, بيىلدان باستاپ الەۋمەتتىك جاڭالىقتاردى جۇرگىزەتىن بولىمدە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قازىر ارداق قوسىمشا ۇستەل تەننيسى جانە بي سپورتىمەن شۇعىلدانادى. ول ءوز ءومىرىنىڭ جاقسى ارناعا بۇرىل­عانىنا قۋانادى. «اركىم ءوز تاع­دىرىنىڭ يەسى جانە قوعام ءۇشىن ءاربىر جان قولىنان كەلگەنشە قىز­مەت ەتۋى كەرەك», – دەپ سانايدى ول. ارداق سەكىلدى تاعدىر سالعان قيىندىققا مويىماي جۇرگەن تاعى ءبىر ازامات بار. ول – مەم­لە­­كەتىمىزدىڭ جاستار ساياساتى ءبولى­مىندە قىزمەت ەتەتىن جاس شە­نەۋنىك ارنۇر ىسقاقوۆ. ارنۇر 2008 جىلى جازدا  قاراعاندى قالاسىنان دوس­تارىمەن بىرگە كولىكپەن كەلە جاتىپ ەسىلگە شومىلماقشى بولىپ, وزەننىڭ ماڭىنا توقتايدى. سۋعا باتىپ بارا جاتقان قىزدى بايقاعان ارنۇر دەرەۋ سۋعا سە­كىرىپ, مويىن ومىرتقاسىن زاقىم­داپ العانىنا قاراماستان, الگى قىزدى قۇتقارىپ قالادى. بىراق, 22 جاستاعى جىگىت 1-ءشى توپتاعى مۇگەدەككە اينالادى. وعان وبلىس­تىق اۋرۋحانادا وتا جاسالادى. ايتسە دە, ونىڭ ەكى اياعى مۇلدەم, ال ەكى قولى جارتىلاي قوزعالماي قالادى. سويلەۋ قابىلەتىنەن دە ايىرىلىپ, جيىرما كۇندەي سوزگە كەلمەي جاتادى. بۇل كەزدەر ارنۇر ءۇشىن ايرىقشا پسيحولوگيالىق اۋىر كەزەڭدەر ەدى. سەبەبى, ساپ-ساۋ جۇرگەن كەزدەگى الدىنا قويعان ارمان-ماقساتتارى ءبىر دەمدە كوككە ۇشقانداي كورىنەدى. الايدا, اتا-اناسىنىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا ول تاعدىردىڭ جىبەرگەن سىناعىنا قارسى تۇرىپ, ءومىر اتتى وزەننىڭ اعىنىنا قارسى جۇزەدى. بۇگىندە «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ «جاس وتان» جاستار قاناتىندا جاستار ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ ءجۇر­گەن ارنۇر ىسقاقوۆ قوعامداعى مۇگەدەكتەر ماسەلەسىن, جاستار پروب­لەماسىن وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن ۇسىنىستار جاساپ, شەشىمدەر قا­بىل­داۋدا بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلەدى. قازاقتىڭ تاعى ءبىر ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى – قول­ونەر­مەن ماشىقتانىپ جۇرگەن – جەڭىسگۇل داۋلەتوۆا بولسا, قا­زاقتىڭ ناعىز ارۋى دەگەن اتقا لايىق جان. 1985 جىلى الماتى قالاسىندا ومىرگە كەلگەن ونىڭ بالالىق شاعى الماتى وبلىسى, ىلە اۋدانى, اششىبۇلاق اۋىلىندا وتەدى. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزدە ول: مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, ونەر اكادەمياسىنا ءتۇسىپ, اكتريسا بولامىن», – دەپ ارماندايدى. الايدا, جاراتقاننىڭ بۇيرىعىمەن ومىرلىك باعىتى ويلاماعان جەردەن وزگەرىپ شىعا كەلەدى. 10-سىنىپتى بىتىرگەن 2002 جىلعى جاز ايىندا مىناداي كەلەڭسىز وقيعا بولادى: جەڭىسگۇل ءۇي شارۋاسىن ءبىتىرىپ, ءدۇ­كەنگە بارماقشى بولىپ دالاعا شىقسا, دالادا قاتتى جەل تۇرادى. ارتىنشا, جاڭبىر جاۋادى. سول ماڭدا كورشىسىنىڭ تراكتورى مەن تىركەمەسى بولىپتى. ءىنىسى جاڭبىر باسىلعانشا دەپ سول تىركەمەنىڭ استىنا ىقتاي تۇرۋدى ءجون سانايدى. جەڭىسگۇل دە ءىنىسىنىڭ قاسىنا بارىپ, تىركەمەنىڭ استىندا وتىرا تۇرۋدى ۇيعارادى. الايدا, تراكتوردىڭ تىركەمەسى تۇرعان ورنىنان قوزعالىپ كەتىپ, قىزدىڭ اياعىن جازىم ەتەدى. كەيىن اۋرۋحانادا ونىڭ ومىرتقاسىنا ەكى رەت وتا جاسالسا دا, اياعى ەش­تەڭەنى سەزبەيدى. قىركۇيەك ايى تۋعاندا سەگىز اي بويى توسەك تارتىپ جاتقان جەڭىسگۇلگە 11-سىنىپتى ۇيدەن وقۋعا تۋرا كەلەدى. ونىڭ اللادان ءۇمىتىن ۇزبەي, تىلەك تىلەۋىنىڭ, اناسىنىڭ كۇنى-ءتۇنى قامقورلىق كورسەتۋىنىڭ, ارنايى جاتتىعۋدى ۇزبەي جاساۋىنىڭ ارقاسىندا قازىر ول ەكى بالداقپەن بولسا دا ءجۇرىپ-تۇرا الاتىن حالگە جەتكەن. جەڭىسگۇل اجەسىنىڭ ءىس تىگىپ وتىرعانىنا قاراپ وتىرىپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرىنە قىزىعۋشىلىعى ويانعاندىقتان, ونى تەز ۇيرەنىپ الىپتى. باسىندا وتباسى مۇشەلەرىنە ارناپ تىگىپ جۇرەدى, كەيىن كورشىلەرى تاپسىرىس بەرەدى, ۋاقىت وتە كەلە وزگە جەرلەردەن دە كەلىپ, ۇلتتىق قولونەر بۇيىمدارىن الا باس­تايدى. بۇگىندە ول عالامتورداعى جەكە پاراقشاسىندا ءوز قولىنان شىققان دۇنيەلەرىنىڭ سۋرەتتەرىن ورنالاستىرىپ قويعان. وزگە مەملەكەتتەردىڭ ادامدارى دا عا­لام­تورداعى سۋرەتتەردى كورىپ, تامسانىپ, سىيلىق تۇرىندە الىپ كەتەدى ەكەن. ونىڭ بۇل ونەر تۇرىمەن اينالىسىپ جۇرگەنىنە جەتى جىل بولىپتى. جەڭىسگۇل قۇراق كورپەنى تىگۋمەن اينا­لىساتىن جانداردىڭ باسىن بىرىك­تىرەتىن قاۋىمداستىقتىڭ مۇشەلىگىنە كىرگەن. ال 2013 جىلى ول الماتى قالاسىنداعى ءابىلحان قاستەەۆ اتىنداعى مۇراجايدا وتكەن كورمەگە قويىلعان «مەنىڭ ال­ماتىم» اتتى تۋىندىسىندا اسەم شاھاردىڭ بەينەسىن قا­بىرعاعا ىلەتىن پانو قۇراقتار ارقىلى ءدال كەلتىرگەنى ءۇشىن ارنايى سەرتيفيكات الادى. شەتەلدىك ءبىر ازامات جەڭىسگۇلدىڭ سول ەڭبەگىن كورمەدە كورىپ, بىردەن 150 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الماقشى بولىپتى. الايدا, ول ونىڭ العاشقى تۋىندىسى بولعاندىقتان, ونى ساتۋعا قيماپتى. «ەل ىشىندە ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ونەرىمىزدى جوعالت­پاي, ارى قاراي جانداندىرىپ, كەلەشەك ۇرپاققا ۇيرەتىپ وتىراتىن ادامدار كوپ بولسا, قانداي عانيبەت بولار ەدى؟! مۇگەدەكپىن دەپ وتىرماي, قولىڭنان كەلگەن ىسپەن اينالىسساڭ, قوعامعا كەرەك ەكەنىڭدى سەزىنەسىڭ»,– دەيدى ول. ارينە, بۇل ماقالادا اڭگىمە وزەگىنە اينالعان بەس جاننىڭ تاع­دىرلارى ۇقساس. الايدا, ولار­دىڭ ارقايسىسى ءوز بويلارىنا قۋات جيناپ, ەڭسەلەرىن تىكتەي بىلگەن جاندار. سول ارقىلى ولار ءوز بىلگەندەرىن شاكىرتتەرىنە ءۇي­رەتە وتىرىپ, ۇلت­تىق قۇندى­لىق­تارىمىزدىڭ ارى قاراي جاندانۋىنا تامشىداي بولسا دا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. نۇركەن بەكتاسوۆ, 1-ءشى توپ مۇگەدەگى, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى. شىعىس قازاقستان وبلىسى.