الەمدى تاڭداندىرعان 108 مينۋت

جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنىڭ باس جاعىندا, 1957 جىلعى قازان ايىنىڭ 4 جاڭا كۇنىندە بايقوڭىر عارىش ايلاعىنان جەر توڭىرەگىندەگى عارىش كەڭىستىگىنە جەردىڭ تۇڭعىش جاساندى سەرىگى ۇشىرىلىپ, ادامزات تاريحىندا عارىش عاسىرىنىڭ باستالعانى الەم حالقىنا جاق­سى ءمالىم. ودان كەيىن عارىشقا ءبىرىنشى اتتاناتىن عارىشكەر دايىنداۋ ءىسى باستالىپ كەتتى. سونىمەن 1961 جىلعى ءساۋىر ايىنىڭ 11 جاڭا كۇنىنەن 12 جاڭا كۇنىنە قاراعان ءتۇنى يۋري الەكسەەۆيچ گاگارين مەن قوسال­قى ۇشقىش گەرمان ستەپانوۆيچ تيتوۆ عارىش­كەرلەرگە ارنالىپ تۇرعىزىلعان شاعىن ۇيدە تۇنەپ شىقتى. ەرتەڭىنە ەرتەمەن يۋري گاگارين عا­رىش سكافاندرىن كيدى. جەلدەتكىش شلان­گىسى اۆتونومدى رەگەنەراتسيالى قۇرى­لىم­عا جالعاندى. باس شلەمىنىڭ بەتكى اينە­گى جوعارى كوتەرىڭكى, قولدارى قول­عاپ­سىز. اشىق قىزعىلت ءتۇستى سكافاندر­دى قۇ­راۋ­شىلاردىڭ ءبىرى ونىڭ يۋري گاگاريننىڭ تۇلا بويى تۇلعاسىنا قالاي شاق كەلگەنىن, دەنەسىن قىساتىن-قىسپايتىنىن, ال دارىگەر دەنساۋلىعىن قاداعالادى. وسىدان كەيىن يۋري گاگارين ارنايى اۆتوبۋسپەن اسپانعا تىك قاراتىلىپ ورناتىلعان, ۇشىرىلۋعا تولىق دايىن تۇرعان «ۆوستوك» عارىش كەمە­سىنە كەلدى. ول جەردە ءوزىن كۇتكەن توپقا جاقىنداپ, مەملەكەتتىك كوميسسيا ءتورا­عا­سىنا ءوزىنىڭ عارىشقا اتتانۋعا دايىن ەكەن­دىگى جونىندە راپورت بەردى. بۇل تاريحي ءسات جونىندە 2011 جىلى قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 20 جىل جانە تۇڭعىش عارىشكەر يۋ.ا.گا­گاريننىڭ عارىشقا ۇشقانىنا 50 جىل تولۋ مەرەيتويىنا وراي اقتوبە وبلىستىق پلانەتاريى ديرەكتسياسى (ديرەكتورى قور­لان بولەكوۆ) ۇيىمداستىرعان ءVىى ازيا-تى­نىقمۇحيتتىق استرونوميالىق وليمپيداسىنا قاتىسۋشىلارمەن بايقوڭىر عارىش ايلاعىندا بولعانىمدا, بايقوڭىردىڭ قۇ­رىلىسىنا 27 جىل عۇمىرىن ارناعان اق­توبەلىك پولكوۆنيك كەۋلىمجاي جۋاسوۆ اعا يۋ.ا.گاگارين عارىشقا اتتانعان سول №1 الاڭعا وي جىبەرە قاراپ تۇرىپ: «بۇل باي­قوڭىردا مەن كوپ تۇلعالارمەن كەزدەستىم. س.پ.كورولەۆپەن دە تىلدەستىم. ال سول 1961 جىلعى ناۋرىز ايىنىڭ 12 جاڭا كۇنىن­دە, ەرتەڭگىلىكتە ءبارىمىز سىرت­قا شىعىپ, «ۆوستوك» عارىش كەمەسىنە جاقىن­دادىق. سوندا مەن عارىشقا ءبىرىنشى اتتانىپ بارا جاتقان يۋري گاگاريندى العاش كوردىم, ونىڭ رياسىز جىميىسى قانداي جاراسىمدى ەدى, ونىسى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا», – دەگەن ەدى. شىعارىپ سالۋشىلارمەن قۇشاقتاسىپ قوشتاسقاننان كەيىن يۋ.ا.گاگارين عا­رىش كەمەسى مەن تاسىعىش زىمىرانىن ۇس­­تاپ تۇرعان تىرەۋىشتەردىڭ ەڭ جوعارى الاڭ­شا­سىنا كوتەرىلىپ, قول بۇلعاپ, كىرەر ەسىگى ار­قىلى كەمەنىڭ باسقارۋ بولىمىنە ەنىپ, كاتا­پۋلتتى عارىش ورىندىعىنا جايعاستى. كەمەنى باسقارۋ مەن جەرگە قايتا ورا­لۋعا ارنالعان بۇل شار ءپىشىندى قونۋ اپ­پاراتىنىڭ توبەسىنە جەردەگى باسقارۋ ورتالىعىمەن تەلەراديوبايلانىس ۇستايتىن انتەننا بەكىتىلگەن. عارىشكەر شالقايا جايعاسقان كاتاپۋلتتى ورىندىقتىڭ ماڭداي الدىندا عارىشكەردىڭ باسقارۋ تەتىگى قۇرا­مىنا ەنەتىن ولشەۋ قۇرالدارى مەن كەمە جاعدايى مەن جۇمىس جۇيەسىن قاداعالايتىن ينديكاتورلار, ساندى كورسەتكىشتەر, قادا­عا­لاۋ شامدارى, ولاردىڭ ورتاسىندا بەل­گىلى باعدارلامامەن اينالا قوزعالاتىن ءارى ۋاقىتتىڭ ءاربىر ساتىندە كەمەنىڭ گەوگرا­فيالىق ورنىن كورسەتەتىن گلوبۋس بار پانەل ەنەتىن قۇرالدار تاقتاسى, ونىڭ قا­تا­رىندا تەلەديدار كامەراسى, ودان سولعا تامان وپتيكالىق باعدارلامالى يلليۋمينا­تور, ءدال الدىندا باسقارۋ تۇتقاسى, وڭ جا­عىن­دا ازىق-ت ۇلىك سالىنعان كونتەينەر بولدى. سالدەن سوڭ تەلەەكراندا يۋري الەك­سەەۆيچ گاگاريننىڭ بەت-الپەتى انىق كو­رىن­دى. ول الدەنەلەردى تەكسەرىپ, قۇرال تاقتاس­ىنا قاراي ەڭكەيىپ تە قويدى. باسىن قايتا كوتەرىپ, تەلەكامەراعا تىكە قاراپ ەزۋ تارتتى. ارتىنشا باس كونسترۋكتور سەرگەي پاۆلوۆيچ كورولەۆ (بايلانىسۋ ەسىمى «زاريا-ءبىر») پەن يۋري گاگاريننىڭ (بايلانىسۋ ەسىمى «كەدر») بەينەبايلانىسى باستالىپ كەتتى. ۋاقىت باياۋ دا, زىمىراپ تا ءوتىپ جات­­قان­­داي سەزىلدى. ءسويتىپ, دايىندىققا بەرىل­­گەن وتىز مينۋت ارتتا قالىپ, اتتانار ءسات تە كەل­دى. ساعات تىلدەرى ماسكەۋ ۋاقى­تى­­مەن 9 سا­­عات 07 مينۋتتى كورسەتكەندە س.پ.كورو­لەۆ: – ءساتتى ساپار تىلەيمىن! – دەپ تولقي سويلەدى. يۋ.ا. گاگارين: – كەتتىك! – دەپ جىگەرلى داۋىستادى. عارىش كەمەسى ميلليونداعان ات كۇشىنە تەڭ وتتى داۋىلدىڭ كۇشىمەن عارىش كەڭىس­تىگىنە قاراي زۋلاي ۇشىپ جونەلدى... ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي كەمە جەر بەتىنەن 302 شاقىرىم الىستاپ, جەر توڭىرەگىندەگى عارىش كەڭىستىگىندەگى اينالىم جولعا شىق­­تى. يۋري الەكسەەۆيچ گاگارين جەر عالام­شارىمىزدى سىرتىنان العاش كورىپ, باي­قوڭىرداعى باسقارۋ ورتالىعىنا: – جەر كوكجيەگى سونداي, وتە سۇلۋ ساۋلە جيەكتى! ادەمى ءتۇرلى ءتۇستى ساۋلە كورىنىسى جەر بەتىنەن باستالىپ, ايقىن ءتۇرلى تۇستەنە بەرەدى. وڭ جاعىمداعى يلليۋميناتورداعى كو­رىنىس تە وتە سۇلۋ! – دەپ تولقي, تەبىرەنە سويلەدى. تۇڭعىش عارىشكەر ودان كەيىن عارىش كەمەسىنىڭ وڭتۇستىك امەريكانىڭ, افري­كانىڭ ۇستىنەن ۇشىپ وتكەنىن, 89,1 مينۋتتا جەر شارىمىزدى تولىق ءبىر اينالىپ ۇشىپ شىققانىن, جاعدايىنىڭ جاقسى, كەمە جۇيەسىنىڭ قالىپتى ەكەنىن حابارلادى. ال بۇل كەزدە جەردە ماسكەۋدەن وسى وقيعا جونىندە راديودان حابارلانىپ, تەلە­ديداردان كورسەتىلىپ جاتتى. يۋري الەك­سەەۆيچ گاگاريننىڭ ۇيىندە ايەلى ۆالەنتينا گاگارينا, لەنا جانە گاليا ەسىم­دى كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەرى گازەت ءتىل­شى­لەرىمەن بىرگە ەكى بولمەلى پاتەرىندە قۋانىش پەن تەرەڭ تول­قىنىستا راديو مەن تەلەديداردان ايتىلعان ءاربىر جاڭا حاباردى مۇقيات تىڭداپ, كورىپ وتىردى. ساعات ءتىلى 10 ساعات 25 مينۋتقا جەتكەندە بەرىلگەن باعدارلاماعا سايكەس «ۆوستوك» عارىش كەمەسىنىڭ تەجەۋ قوزعالتقىش جۇيەسى ىسكە قوسىلىپ, جەر توڭىرەگىندەگى اينالىم جولىنان جەردەگى الدىن الا بەلگىلەنگەن اۋدانعا قونۋعا تومەندەۋىن باستادى. جەر بەتىنە تاياعاندا, يۋري گاگارين ءوزى وتىرعان عارىش ورىندىعىن كاتاپۋلتتەۋمەن كەمەدەن بولەك ۇشىپ شىعىپ, پاراشيۋتپەن جاي قالىقتاپ, ساعات 10-نان 55 مينۋت وتكەندە امان-ەسەن جەرگە ءتۇستى. جەردەن عارىشقا ۇشۋى, جەردى ءبىر اينالىپ قايتا قونۋى 108 مينۋتقا سوزىلدى. يۋري الەكسەەۆيچ گاگارين ەسىمى الەم حالقىنا ءماشھۇر بولسا دا, قايدا بارىپ, قايدا جۇرسە دە ءوزىن عارىشقا ۇشقانعا دەيىنگى قالپىنداي مەيلىنشە قاراپايىم, مادەنيەتتى ۇستادى. سول قاسيەتتەرى مەن جاراسىمدى رياسىز جىميىسى ادام بالاسىن باۋراپ, ەسىندە ماڭگىلىككە قالدى. ول عارىشقا اتتانعان ساتتەگى ايگىلى «كەت­تىك» دەگەن ءسوزىن دوستارىنا ءجيى ايتاتىن, ولار­عا: «كەتتىك» دەپ رياسىز جىميىپ قوياتىن. يۋري الەكسەەۆيچ گاگارين 1968 جىلى اقپان ايىندا ماسكەۋدەگى ن.ە. جۋكوۆسكي اتىنداعى اسكەري-اۋە ينجەنەرلىك اكادەمياسىن ۇزدىك ءبىتىردى. سول جىلعى ناۋ­رىز ايىنىڭ 27-ءسى كۇنى جىلدام ۇشا­تىن اۋە كەمەسىمەن سىناق وتكىزىپ جۇرگەندە قاپىدا قازا تاپتى. ماسكەۋدەگى كرەمل قابىرعاسىنا جەرلەندى. ەسىمى جۇلدىزدى قالاشىقتاعى عارىشقا ۇشاتىن عارىشكەرلەر دايىندايتىن ورتالىققا, بۇرىنعى گجاتسك قالاسى مەن گجاتسك اۋدا­نىنا, قىزىل تۋلى م.ي. كۋتۋزوۆ وردەن­دى اسكەري-اۋە اكادەمياسىنا, ايدىڭ ار­عى جاعىنداعى كراتەرلەردىڭ بىرىنە بەرىل­دى. 1968 جىلى حالىقارالىق اۆياتسيا فە­دەراتسياسى عارىش كەڭىستىگىن بەيبىت ماق­سات ءۇشىن زەرتتەۋدە ءىرى جەتىستىكتەرگە جەت­كەن عارىشكەرلەرگە بەرىلىپ تۇراتىن يۋ.ا.گا­گارين اتىنداعى التىن مەدال تاعاي­ىن­دادى. يۋ.ا.گاگارينگە تۇرعىزىلعان ەسكەرت­كىشتەر مەن ەسىمى بەرىلگەن كوشەلەر ەلىمىزدە دە بار. 2011 جىلعى قىركۇيەك ايىندا ال­ما­تىداعى ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق, ءبىلىم بەرۋ جانە ساۋىقتىرۋدىڭ «بوبەك» ورتالىعى وبسەرۆاتورياسى بازاسىندا يۋ.ا.گا­گاريننىڭ عارىشقا تۇڭعىش ۇشقا­نى­نا 50 جىل تولۋىنا وراي 16-شى حالىق­ارالىق استرونوميالىق وليمپيادا بولىپ ءوتتى. تاعى كوپتەگەن ءىس-شارالار جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ءجۇنىس ساحيەۆ, جازۋشى-فانتاست. استانا.