ۇلتتىق ينۆەستورلار الدىنداعى ەلباسى ءسوزى وسىنداي قاعيدالى ويعا جەتەلەدى
كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقوردادا ۇلتتىق ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ وتىرىسىن وتكىزدى. وندا وتاندىق كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى ءسوز بولدى.
«قازاقستاندا بيزنەستى وركەندەتۋ ءۇشىن كۇش-جىگەرىمىزدى سالىپ كەلە جاتىرمىز. وسى باعىتتا ءتيىستى تاپسىرمالار بەرىپ, بىرنەشە رەت موراتوري جاريالاپ, تەكسەرۋلەردى شەكتەدىك. نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشكەننەن بەرى دامۋ ماسەلەسىندە ءبىز بيزنەسكە ۇدايى تۇردە باسىمدىق بەرىپ كەلەمىز. ويتكەنى, بيزنەستى وركەندەتپەي ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس», دەپ اتاپ كورسەتكەن ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدا, ونداعى نەگىزگى ماقسات الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ىسىندە بيزنەستى دامىتۋ ءنومىر ءبىرىنشى ماسەلە ەكەندىگىن قاداپ تۇرىپ ايتتى. وسى رەتتە نەگىزگى نازار حالىقتىڭ باسىم بولىگىن قامتيتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا اۋدارىلاتىندىعىنا ەكپىن ءتۇسىردى.
«قازىر اڭگىمە ناق وسى شاعىن جانە ورتا بيزنەستە بولىپ وتىر. ادامدار ءوز ءىسىن اشىپ, وعان 5-10, ءتىپتى 50 ادامدى ەڭبەككە تارتۋدا. ەگەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وسىنداي ادامدار قاتارى كوبەيە بەرسە, وندا حالىق تا جۇمىسپەن قامتىلاتىن بولادى. ال ەگەر مۇنىڭ ءوزى ءبىر قىزمەتتەن ەكىنشى قىزمەتكە جەڭىل اۋىسا الاتىن, ياعني باسەكەلەستىك جاعدايىندا ءومىر سۇرۋگە قابىلەتتى ىلكىمدى ءوندىرىس بولاتىن بولسا, وندا ءتىپتى ءبىزدىڭ ايىمىز وڭىنان تۋار ەدى», دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى. وسىعان مىسال رەتىندە قىتايدا قازىرگى كۇنى 3D پرينتەرىمەن ءۇي سالۋ ءىسىنىڭ دە باستالعاندىعىن كەلتىردى.
«ءبىز رەسۋرستار ەلىمىز. تابيعي رەسۋرستارىمىزدى ءوندىرىپ, شەتەلگە ساۋدالاپ, سونىڭ ناتيجەسىندە اياعىمىزدان قاز تۇرىپ, ىرگە بەكىتتىك. ەندى سونىڭ ارقاۋىندا باسقا ەكونوميكانى, ياعني زامان تالابىنا جاۋاپ بەرە الاتىن ەكونوميكانى دامىتاتىن ۋاقىت كەلدى», دەدى ەلباسى.
بۇل ۇلتتىق ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ ەكىنشى وتىرىسى. مۇنان كەيىن ءسوز كەزەگىن الىپ, ەسەپتى بايانداما جاساعان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆ ەكى وتىرىس ارالىعىندا جۇزەگە اسقان جۇمىستار جايىندا ايتا كەلە, نەگىزگى نازاردى قازىرگى كۇنى وتاندىق كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعىتىنداعى شارالارعا اۋداردى.
«كاسىپكەرلىك قىزمەتى ءۇشىن جاعدايدى جاقسارتۋ جونىندەگى تۇبەگەيلى شارالار تۋرالى» ءسىزدىڭ جارلىعىڭىز وتاندىق بيزنەستىڭ ومىرىندەگى توڭكەرىستى وقيعا بولدى. ۇكىمەت ونى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسىپ كەتتى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تەكسەرۋلەرگە موراتوري جاريالاندى. مۇنىڭ ءوزى جاي عانا ۋاقىتشا توقتاتا تۇرۋ ەمەس. بۇل بارلىق رۇقسات بەرۋ ۇدەرىستەرىن جۇيەلەندىرۋدىڭ كەزەڭى بولىپ تابىلادى. بيزنەس سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ ادىستەرى بۇتىندەي العاندا قايتادان قاراستىرىلاتىن بولادى», دەپ مالىمدەدى ب. ساعىنتاەۆ.
وسى رەتتە ۇكىمەتتىڭ ىڭعايلى نورماتيۆتىك بازانى قالىپتاستىرۋ بويىنشا بەلسەندى شارالار قابىلداۋعا كىرىسكەنى ءمالىم. سونىڭ ىشىندە ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن «رۇقسات بەرۋ مەن قۇلاقتاندىرۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن جەدەلدەتە ازىرلەپ, قابىلداۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان. بۇل جوبا قازىرگى كۇنى پارلامەنتتە تالقىلانۋدا.
زاڭنىڭ قابىلدانۋى جاڭادان رۇقسات بەرۋ شارالارىن ويلاستىرۋعا تۇساۋ سالاتىن بولادى. ياعني رۇقسات بەرۋ شارالارىن شەكتەي وتىرىپ, بيزنەستى دامىتۋدىڭ نەعۇرلىم اشىق تەتىكتەرىن جاساۋعا ىقپال ەتەدى.
تۇگەندەۋ شاراسىنىڭ قورىتىندىسىندا ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا 53 رۇقسات بەرۋ شاراسىن قىسقارتۋ جونىندەگى ۇسىنىستى ماقۇلدادى. سونداي-اق 737 رۇقسات بەرۋ مەن قۇلاقتاندىرۋدان تۇراتىن تىزبە قالىپتاستىرىلىپ, زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلگەن.
بۇگىنگى كۇنى 458 رۇقسات بەرۋ قۇجاتىنىڭ 300-گە جۋىعى اۆتوماتتاندىرىلعان, قالعانى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وسىنداي جاعدايعا كوشىرىلمەك. ال ليتسەنزيالارعا كەلسەك, ولاردى بەرۋ قازىردىڭ وزىندە تولىق اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيە ەنگىزىلگەن.
وسى رەتتە ب.ساعىنتاەۆ ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, بارلىق زاڭداردى تەكسەرۋ جۇمىستارىنىڭ باستالعاندىعىن, قازىردىڭ وزىندە بيزنەستى دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن 230-دان استام نورمانىڭ انىقتالعاندىعىن ايتا كەتتى. بۇل نورمالاردىڭ كۇشى جويىلاتىن نەمەسە ولار تۇزەتىلەتىن بولادى.
ۇكىمەت ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرگە زاڭدارعا تۇزەتۋ ەنگىزۋ جونىندە 231 ۇسىنىس ەنگىزگەن. بۇل ۇسىنىستى ساراپشىلار توبى قاراي كەلە 93 ۇسىنىسقا كەلىسىمىن بەرگەن. وسىنىڭ بارلىعى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيادا قارالىپ, ماقۇلدانعان. ءسويتىپ, 7 كودەكسكە, 17 زاڭعا جانە 18 زاڭ اياسىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ كوزدەلۋدە.
الەمدىك الدىڭعى قاتارلى ءتاجىريبەلەردى ەسكەرە كەلە مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كاسىپكەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ساقتاندىرۋمەن الماستىرۋ جونىندە ءماسەلە قاراستىرىلۋدا.
وسى جەردە ەلباسى ەلىمىزدە قانشا كومپانيانىڭ ساقتاندىرىلعاندىعى تۋرالى سۇراق قويدى. وكىنىشكە وراي, بۇل جايىندا ناقتى مالىمەت كەلتىرىلمەدى. تەك, ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى قايرات كەلىمبەتوۆ 65 ميلليارد تەڭگەنىڭ قارجىسى ساقتاندىرىلعاندىعىن ايتتى. وسىعان وراي ەلباسى بيزنەستى ساقتاندىرۋ ءىسىنىڭ ەرەكشە ماڭىزى بار ەكەندىگىن, بۇل ماسەلەگە ءمان بەرىلۋى قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.
ب.ساعىنتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋدىڭ, ولاردىڭ الدىنداعى كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋدىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرى جوعارىدا اتالعان زاڭ جوباسىندا ەسكەرىلەتىن بولادى.
سونداي-اق, كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن تۇجىرىمداماسى ۇكىمەتكە ەنگىزىلگەن, ول جۋىقتا قابىلداناتىن بولادى. بۇل قۇجات رەتتەۋ ىقپالدىلىعىنا اشىق تالداۋدى (رىات) ەنگىزۋدى كوزدەيدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك اپپاراتتا قابىلداناتىن ءتيىمسىز شارالارعا كەدەرگى قويىلماق.
رەتتەۋ ىقپالدىلىعىنا اشىق تالداۋدى ەنگىزۋ ناتيجەسىندە تولىق جانە سەنىمدى اقپاراتتاردىڭ نەگىزىندە ىڭعايلى دا ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداناتىن بولادى. بۇلار بيزنەستىڭ, تۇتىنۋشىلار مەن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ رەسۋرستارىن ۇنەمدەۋگە كومەكتەسەدى. ونىڭ ۇستىنە رىات قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ تيىمدىلىگىن شىنايى قاداعالاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنىڭ ءوزى ءتيىستى ءتۇزەتۋلەر ەنگىزۋ ءىسىن جەڭىلدەتەدى.
ب.ساعىنتاەۆ ءوز سوزىندە ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەتتىڭ جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى تولقىنىن جۇرگىزۋگە ازىرلىكتى اياقتاپ قالعاندىعىن ءمالىمدەدى. 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان جەكەشەلەندىرۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپار بەكىتىلگەن. 32 رەسپۋبليكالىق مەنشىك ۇيىمىن جانە 191 كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى ۇيىمدى قامتىعان ءتىزبە جاسالعان. ءساۋىر ايىندا 779 كوممۋنالدىق مەنشىك كاسىپورنىنىڭ تىزبەسى قالىپتاستىرىلاتىن بولادى. ماۋسىم ايىندا ولاردى باسەكەلەستىك ورتاعا بەرۋ جۇمىستارى باستالادى.
جەكەشەلەندىرۋگە جاتقىزىلاتىن ۇيىمدار اراسىندا «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ 119 كاسىپورنى, 3 بانكى, «بايتەرەك» حولدينگىنىڭ – 12, «قازاگرو» حولدينگىنىڭ – 47, «زەردە» حولدينگىنىڭ – 2, «پاراسات» حولدينگىنىڭ – 8 كاسىپورنى بار. سونىمەن قاتار, بىرقاتار مينيسترلىكتەر باعىنىسىنداعى كاسىپورىندار مەن ۇيىمدار, اتاپ ايتقاندا, 32 رەسپۋبليكالىق مەنشىكتەگى ۇيىم جەكەمەنشىككە تاپسىرىلماق.
ۇكىمەت جەكەشەلەندىرۋ جۇرگىزۋمەن قاتار جەكە بيزنەس جۇمىس ىستەپ جاتقان ەكونوميكا سالالارىنا مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىن شەكتەۋ جونىندەگى جۇيەلى جۇمىستاردى دا جۇرگىزبەك.
قازىرگى كۇنى ەلىمىزدەگى بارلىق ءىرى قالالاردا كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ مەن قولداۋ ورتالىقتارى قۇرىلعان. ءبىرىنشى ماۋسىمعا دەيىن ەندى وسىنداي ورتالىقتار بارلىق اۋداندار مەن شاعىن قالالاردا اشىلاتىن بولادى.
ءبىرتۇتاس بيزنەس-پورتال قۇرىلىپ, وعان كاسىپكەرلەرگە كەڭەس بەرۋدىڭ ونلاين قىزمەتى ەنگىزىلدى جانە باستاما جوبالارىنىڭ 100 مودەلىنەن تۇراتىن بيزنەس يدەيالار جيناعى ورنالاستىرىلدى. پورتال جۇمىس ىستەي باستاعان وتكەن جىلدىڭ 20 جەلتوقسانىنان باستاپ, وعان 636 مىڭ ادام كىرگەنى تىركەلگەن.
ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ ەلباسىنا قاراتا ايتقان سوزىندە: «ءبىر جىل بۇرىن ءسىز ۇكىمەتكە «ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى تۋرالى» زاڭدى ازىرلەپ, قابىلداۋدى تاپسىرعان ەدىڭىز. بۇل زاڭ قابىلداندى. قىركۇيەك ايىنان باستاپ, ءبىز ءوز قىزمەتىمىزگە كىرىسىپ كەتتىك», دەي كەلە, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىنىڭ قالاي جۇرگىزىلىپ جاتقانى جونىندە بايانداپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە 16 وڭىرلىك پالاتا قۇرىلعان. ولاردىڭ ارقايسىسىندا كەمىندە 20-عا تارتا ساراپشى جۇمىس ىستەسە, بولاشاقتا ولاردىڭ قاتارىن وڭىرلەردەگى كاسىپكەرلەردىڭ سانىنا بايلانىستى كوبەيتۋ ەسكەرىلىپ وتىرعان كورىنەدى. «ماسەلەن, ءبىز الماتى, استانا سەكىلدى ءىرى قالالاردا ساراپشىلاردىڭ سانىن 40-50-گە دەيىن كوبەيتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. بۇعان قوسا, ءبىز ءسىز بەرگەن تاپسىرماعا بايلانىستى كاسىپكەرلىكتى ءاربىر اۋىلدى جەرلەرگە, ەلدى مەكەندەرگە دەيىن جانداندىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سول ارقىلى ءبىز اۋىلدىق جەرلەردەگى كاسىپكەرلەردى, اۋىل جاستارىن بۇل سالاعا مەيلىنشە تارتۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرمىز», دەدى بۇل ورايدا ا. مىرزاحمەتوۆ. قازىر ءار وڭىردە 20 ادام عانا جۇمىس ىستەيتىنىن ايتتىم. سەبەبى, ءبىز العا قويعان ماقساتتارىمىزدى اسىقپاي, بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ باقىلاۋىمىزدا تۇرادى. ياعني اقشانىڭ قايدا, قانداي ماقساتقا باعىتتالىپ جاتقانى ءاردايىم نازارىمىزدا. بۇل كەرى بايلانىستىڭ بولاتىنىن دا كورسەتەدى.
سونداي-اق, ول ورتالىق اپپاراتتا 16 كوميتەتتىڭ قۇرىلعانىن, ولاردىڭ 14-ءى سالالىق مارتەبەگە يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل كوميتەتتەر نەگىزگى تەتىك پەن باسىمدىققا يە سالالار بويىنشا جۇمىستاردى جۇزەگە اسىراتىن بولادى. ال قالعان ەكەۋى جالپىفۋنكتسيالىق كوميتەت بولىپ سانالعاندىقتان, ولاردىڭ بىرەۋى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, ەكىنشىسى كاسىپكەرلىكتىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى سىندى ماسەلەلەردى نازاردا ۇستاماق.
«ءبىز قازىرگى تاڭدا اۋداندىق فيليالداردى اشۋ جۇمىستارىن دا ءبىرتىندەپ قولعا الىپ كەلەمىز. ماسەلەن, 130-عا تارتا اۋدان ورتالىعىندا فيليالدار اشىلدى. بۇگىندە ول جەرلەردە كادرلاردى ىرىكتەۋ, قابىلداۋ جۇمىستارىن دا جۇرگىزۋدەمىز. بۇل فيليالداردىڭ ماقساتى – بىرىنشىدەن, جاڭا بيزنەستىڭ اشىلۋىنا قاتىستى تۋىنداعان يدەيالاردى نازاردا ۇستاۋ بولسا, ەكىنشىدەن, ءبىز, وسى فيليالداردىڭ بازاسىندا سەرۆيستىك, ياعني قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىن اشۋدى كوزدەپ وتىرمىز. بۇل ورتالىقتاردا ازاماتتاردىڭ كاسىپكەرلىككە تارتىلۋىنا باعىت-باعدار بەرىلەدى, مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنىپ جاتقان ءىس-شارالار بويىنشا جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا قولداۋ كورسەتىلەدى», دەدى ا. مىرزاحمەتوۆ.
ول ءوزىنىڭ سوزىندە سونداي-اق, يندۋستريالاندىرۋ باعىتتارىن ودان ءارى جانداندىرۋ, جاڭا سالالاردى دامىتۋ ماسەلەلەرىن دە نازاردا ۇستايتىنىن جەتكىزدى. «بۇگىندە ءبىز ۇكىمەتپەن بەلسەندى تۇردە جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەمىز. بارلىق جەرلەردە جۇمىس توپتارى قۇرىلعان. ءبىزدىڭ بارلىق سالالىق كوميتەتتەرىمىزدى بىلىكتى كاسىپكەرلەر باسقارادى. باسىم باعىتقا يە سالالار بويىنشا باعدارلامالار قولعا الىنىپ, ازىرلەنۋ ۇستىندە. وڭىرلىك كلاستەرلەرگە دە ايرىقشا ءمان بەرىلۋدە. سول ارقىلى ءبىز ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ وڭىرلىك كلاستەرلەردىڭ دامۋىنا جاعداي جاسايتىن بولامىز», دەدى ول.
ا.مىرزاحمەتوۆ قارجىلىق قۇرىلىمداردىڭ قولجەتىمدىلىگى ماسەلەسىنىڭ وتە وزەكتى ەكەنىنە دە توقتالدى. «بۇل رەتتە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ارنايى باعدارلاما بار. ول, ارينە, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى. بىراق تا, جەرگىلىكتى جەرلەردە, اسىرەسە, اۋىلداردا كەپىلدىككە قويىلاتىن م ۇلىكتەرگە قاتىستى ماسەلە تۋىنداپ جاتادى. بۇل ورايدا, ءبىز تۇرىكتىڭ تاجىريبەسىن نازارعا الىپ وتىرمىز. الداعى ۋاقىتتا, ۇكىمەتكە ءوز ۇسىنىستارىمىزدى جەتكىزەتىن بولامىز. بۇل باستاما «دامۋ» قورىمەن, بانكتەرمەن بىرگە جۇزەگە اسىرىلماق. جالپى العاندا, ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز – زاڭ اياسىنداعى جۇمىستارىمىزدى ءاردايىم جەتىلدىرىپ وتىرۋ. ماسەلەن, كەز كەلگەن وزەكتى ماسەلەلەرگە بايلانىستى ەلەكتروندى رەەستر جاسالادى. وعان كەز كەلگەن كاسىپكەر كىرىپ, ءوزىن تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەرگە بايلانىستى ساۋالدارىن جولداي الادى. بۇل باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن ءبىزدىڭ دەپارتامەنتتەرىمىز بار. ولار رەەسترگە كەلىپ تۇسكەن ساۋالداردى زەردەلەپ, ساراپتان وتكىزىپ, ماسەلەلەردىڭ جۇيەلى تۇردە شەشىمىن تابۋىنا قولداۋ كورسەتەتىن بولادى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ كاسىپكەرلىك سالاسى ءوز اياعىنان نىق تۇردى. قازىرگى تاڭدا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءسىزدىڭ باستاماڭىزبەن قۇرىلعان ۇلتتىق كاسىپكەرلىك پالاتاسى بۇل سالانىڭ ودان ءارى جاندانۋىنا قاتىستى ءوز موينىنا جاۋاپكەرشىلىك الىپ وتىر», دەي كەلە ا.مىرزاحمەتوۆ كاسىپكەرلىك سالاسىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋعا مۇددەلى ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى.
ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى راحىم وشاقباەۆ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىندا كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن ازاماتتارعا قولداۋ كورسەتۋ باعىتىندا مەملەكەت تاراپىنان اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ قولعا الىنىپ جاتقانىن, بۇل رەتتە, ۇكىمەتتىڭ بيزنەس-قاۋىمداستىققا قاتىستى بارلىق ماسەلەلەردى زەردەلەپ, سارالاپ شىققانىن اتاپ ءوتتى. ول سونداي-اق, وتاندىق كاسىپكەرلەر ءۇشىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى تۋرالى دا ايتىپ بەردى. ر.وشاقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بارلىق ساراپشىلار مويىنداپ وتىرعانداي, قازاقستان بيزنەس-احۋالدا ايتارلىقتاي كوشباسشىلىق بەدەلگە يە. «بىزدە سالىق تومەن, جەكەمەنشىك قۇقىعى جاقسى ساقتالادى, رەتتەۋشىلەرىمىزدە اناعۇرلىم قولجەتىمدىرەك. جالپى العاندا, كەز كەلگەن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى, ەگەر وندا قانداي دا ءبىر پروبلەما تۋىنداي قالسا, ءوز ۇسىنىستارىن ۇكىمەتكە جولداي الاتىنداي زاڭمەن قورعالعان مۇمكىندىكتەرى بار, ال ۇكىمەت ءوز كەزەگىندە ونى بارلىق ءمۇمكىندىكتەردى پايدالانىپ شەشەتىن بولادى. ماسەلەن, قانداي دا ءبىر شەشىمدى قابىلداۋ ترانسپارەنتتىلىگى جونىنەن, قازاقستانداعى بيزنەس-قىزىعۋشىلىقتى ەسەپكە الۋ دەڭگەيى جاعىنان ەلىمىز بەلارۋس پەن رەسەيدەن جوعارى ەكەن. «وسىلايشا, بىزدە وزىمىزگە بارىنشا مول ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىگىمىز كوبىرەك», دەدى ر. وشاقباەۆ.
وتىرىس اياسىندا ءسوز العان «قازاقستاننىڭ حالىق بانكى» اق باسقارما ءتورايىمى ءۇمىت شاياحمەتوۆا ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن باسەكەگە قابىلەتتى بانك جۇيەسى بولۋى قاجەتتىگىنە توقتالدى. «ەلباسىنىڭ, ۇكىمەتتىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ قولداۋى ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ بانك جۇيەسى عالامدىق قارجىلىق داعدارىستان تۋعان قيىنشىلىقتاردى ەڭسەردى. الايدا, ۋاقىت ءبىزدىڭ الدىمىزعا جاڭا مىندەتتەردى تارتىپ وتىر. ال جالپى ەل ەكونوميكاسى مەن قارجىلىق سەكتور دامۋى ءۇشىن ارنايى تەتىكتەردى ىسكە قوسۋدى ۇمىتپاعان ءجون. ماسەلەن, بۇگىنگى تاڭدا ءبىز ۇلتتىق بانكپەن بىرگە قارجىلىق-نەسيەلىك ساياساتتى تۇراقتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ارينە, ەل ەكونوميكاسىنىڭ عالامدىق ەكونوميكالىق داعدارىستان اينالىپ وتۋىنە مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن قارجىلىق قولداۋ ايتارلىقتاي كومەك بولدى», دەدى ءۇ.شاياحمەتوۆا. سونداي-اق ول, قازىرگى تاڭدا وتاندىق قارجىلىق سەكتورعا داعدارىستان كەيىن وزدەرىنىڭ ۇستانىمدارىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن, سونىمەن قاتار, قارجىلىق سەكتوردىڭ تۇراقتى دامۋ تراەكتورياسىنا ءوتۋى, عالامدىق ەكونوميكادان, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتەن ءوز ورنىن الۋى ءۇشىن دە قولداۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. «ءبىز 2009 جىلعى داعدارىستى ەڭسەردىك. بۇل كەزەڭدە داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالار ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلدى. سوندىقتان, قازىرگى تاڭداعى عالامدىق ماكروەكونوميكالىق جاعدايدىڭ تۇراقسىزدانۋىنا بايلانىستى ءبىز ۇكىمەتپەن, بيزنەسپەن بىرلەسىپ, سول كەزدەگىدەي ءتيىستى شارالاردى قولعا الىپ, ماسەلەلەر ءتۇيىنىن تارقاتۋعا كۇش سالاتىن بولامىز», دەدى «قازاقستاننىڭ حالىق بانكى» اق باسقارما ءتورايىمى.
جيىندا ءسوز العان «كازاۆتوبيزنەس» اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, «الليۋر اۆتو» اق-تىڭ باس ديرەكتورى اندرەي لاۆرەنتەۆ: «ءسىزدىڭ تىكەلەي قولداۋىڭىزدىڭ ارقاسىندا سوڭعى 5 جىل ءىشىندە ءبىز جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىك. ماسەلەن, 2008-2013 جىلدار ارالىعىندا ءبىزدىڭ ءوندىرىسىمىزدىڭ مولشەرى 5 ەسەگە دەيىن ارتتى. بۇل 156 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. 2013 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وسكەمەن قالاسىندا 38 مىڭنان استام جەڭىل اۆتوكولىك قۇراستىرىلعان. 2013 جىلى بارلىق كاسىپورىنداردىڭ اينالىمى 1 ملرد.-تان استام دوللاردى قۇرادى. ءبىز جالپى قازاقستاندىق نارىقتىڭ 22 پايىزىن قۇرايتىن ءونىم وندىرگەن ەكەنبىز. ەگەر, الەمدىك تاجىريبەنى الاتىن بولساق, 4 جىلدىڭ ىشىندە 22 پايىزعا قول جەتكىزۋ – ۇلكەن جەتىستىك», دەدى. وسىلاي دەي كەلە, ول الداعى ۋاقىتتاردا 300 مىڭعا تارتا اۆتوكولىك ساتۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن, بۇل 6 ملرد. اقش دوللارىن قۇرايتىنىن جەتكىزدى. «ال بۇل اۆتوكولىكتەردىڭ 40 پايىزعا جۋىعىن ءبىزدىڭ وتاندىق كاسىپورىندار جاسايتىن بولادى», دەي كەلە, ول بولاشاقتا كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەرگە ءوز ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋدارىلاتىنىن, جالپى العاندا قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتى اۆتوكولىك سالاسىن دامىتۋعا ءمان بەرىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. «بۇعان ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىز جەتەدى. سەبەبى, ءبىزدىڭ كاسىپورىندارىمىز جاڭا. بىزدە بۇرىننان قالعان ەسكى جۇيە جوق. تيىسىنشە, بۇل سالانى مودەرنيزاتسيادان وتكىزۋدىڭ دە قاجەتى جوق. كاسىپورىنداردىڭ بارلىعى جاڭا زامانعا ساي قۇرىلىمدارمەن جابدىقتالعان. سوندىقتان, بولاشاقتا ءبىز بۇل سالانى دامىتۋ باعىتىندا ايتارلىقتاي باسىمدىقتارعا يە بىرقاتار جوبالاردى جۇزەگە اسىراتىن بولامىز», دەدى ا.لاۆرەنتەۆ.
بۇل كۇنى «يۋتاريا ltd» جشس باس ديرەكتورى ساۋلە شاۋەنوۆا دا ءسوز الدى. ول ءوزىنىڭ سوزىندە ەلباسىنا ءوزىنىڭ كاسىپورنىنىڭ اتىنان قازاقستاندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا قولداۋ كورسەتىلىپ جاتقانى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. «ءبىزدى بۇل باعىتتا ارنايى باعدارلامانىڭ بار ەكەندىگى قۋانتادى. كوپتەگەن كاسىپورىندار وزدەرىنىڭ بيزنەسىن اشۋعا قول جەتكىزدى. وندىرىستىك الەۋەتىن دامىتۋعا مۇمكىندىك الدى. 2003 جىلى مەن تاۋەكەلگە بارىپ, جەزقازعان قالاسىندا شاعىن عانا كاسىپورىن اشتىم. ءبىز كوزگە ونشا كورىنبەيتىن ازىن-اۋلاق جۇمىستاردان باستادىق. ولار: ديزاين, جارناما, شيكىزات جەتكىزۋ, ت.ب. ەگەر, شىنىمدى ايتسام, العاشىندا وتە قيىن بولدى. سەبەبى, قارجىدان تارشىلىق كوردىك, كەپىلدىككە قوياتىن م ۇلىك بولمادى, تەكسەرىس تە كوپ بولدى. بىراق, مەن ۇلكەن, اۋقىمدى كاسىپورىندى اشۋدى ۇنەمى ارمانداپ ءجۇردىم. سوندىقتان, مەملەكەتتىڭ قولداۋى ارقاسىندا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا باعىتتالعان باعدارلامالاردىڭ قابىلدانۋىنىڭ ارقاسىندا ءبىز بىرقاتار ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىردىق», دەي كەلە ولاردىڭ «بيزنەستىڭ جول كارتاسى -2020», «جۇمىسپەن قامتۋ-2020», «كاسىپورىنداردىڭ ينفراقۇرىلىمى», «سۋبسيديالاندىرۋ», «دۋالدى جۇيە نەگىزىندە وقىتۋ» سىندى باستامالار مەن باعدارلامالار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. «قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, 2010 جىلى مەتاللۋرگتەردىڭ ءى فورۋمىندا ءسىز ءبىزدىڭ كورمە ەكسپوزيتسيامىزدى تاماشالاپ, ونىمدەرىمىزبەن تانىسقان ەدىڭىز. سول كەزدە ءسىز: «مەن ارقاشان بيزنەس باستامالارعا قولداۋ كورسەتەمىن. ەشتەڭەدەن قورىقپاڭىز. مەن سىزگە ساتتىلىك تىلەيمىن», دەپ ايتقان ەدىڭىز. ءسىزدىڭ بۇل ءسوزىڭىز بىزگە ۇلكەن قولداۋ بولدى», دەدى س.شاۋەنوۆا.
وسىلاي دەي كەلە, ول 2011 جىلى جەزقازعان قالاسىندا تىگىن فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاپ, ونى ىسكە قوسقاندارىنا توقتالدى. «بۇل كاسىپورىن ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. فابريكا 250 جاڭا جۇمىس ورنىن قامتيدى. ءبىزدىڭ فابريكامىزدىڭ جۇيەسى تولىقتاي اۆتوماتتاندىرىلعان. قازىرگى تاڭدا ءبىز كەز كەلگەن تىگىن ونىمدەرىن جاساپ, دايىنداي الامىز. بۇل ءبىز ءۇشىن, ءارينە, ماقتانىش. ءبىز ءوزىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق جوبالارىمىزدى «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنىڭ قولداۋى نەگىزىندە دە جۇزەگە اسىردىق. بۇل كورپوراتسيا ۇزاق مەرزىمدەگى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ۇلكەن قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. سول ارقىلى ءبىز وندىرىستىك الەۋەتىمىزدى كوتەردىك, دۋالدى جۇيە ارقىلى وقىتقان جاس كادرلاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن كوتەردىك. بۇل ورايدا ءبىزدىڭ العىسىمىز شەكسىز. ال قازىرگى تاڭدا, ءبىز ساتباەۆ قالاسىندا ەكىنشى جوبامىزدى جۇزەگە اسىرا باستادىق. بۇل – حالىقتىڭ تۇرمىستىق قاجەتىن وتەۋگە ارنالعان كاسىپورىن. كاسىپورىننىڭ اتاۋى – «يندۋستريالىق قىزمەت كورسەتۋ كەشەنى».
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپاسىمەن ولشەنەدى. ارينە, مۇنى كادرسىز شەشۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا, دۋالدى وقىتۋ جۇيەسى نەگىزىندە جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى ارقىلى جاقسى كادرلاردى وقىتىپ شىعاردىق. قازىرگى تاڭدا كاسىپورىنداعى جۇمىسشىلاردىڭ 55 پايىزىن جاستار قۇرايدى. ءبىز تۇركياداعى كاسىپكەرلەرمەن بىرلەسىپ, جەڭىل ونەركاسىپكە ارنالعان تىگىن قۇرال-جابدىقتار شىعاراتىن بولامىز, توقىما ونەركاسىبىن دامىتاتىن بولامىز. بۇل جوبا نەگىزىندە 200 جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ كوزدەلىپ وتىر. توبىقتاي تۇيىنمەن العاندا, ءبىزدىڭ كاسىپورىندارىمىز باسەكەگە قابىلەتتى», دەدى «يۋتاريا ltd» جشس باس ديرەكتورى. وسىلاي دەي كەلە, ول مەملەكەت تاراپىنان كاسىپكەرلىك سالاسىنا كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋى ءۇشىن ەلباسىعا العىسىن جەتكىزە كەلە, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسى, ول جۇزەگە اسىراتىن بيزنەس جوبالار ءوز كەزەگىندە ەل ەكونوميكاسىنىڭ ورىستەۋىنە زور ىقپال ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
وتىرىستى قورىتىندىلاعان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كاسىپكەرلىكتىڭ ەكونوميكانى العا جىلجىتاتىن قوزعاۋشى كۇش ەكەنىن تاعى ءبىر ەسكە سالىپ ءوتتى.
«شاعىن جانە ورتا بيزنەس – مىعىم ورتا تاپتىڭ ىرگەتاسى. ءبۇتىندەي العاندا, بىزدە بۇل سەكتوردا وڭ وزگەرىستەر قالىپتاسۋدا. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا بيزنەسپەن اينالىسۋشىلار سانى 8 پايىزعا ءوسىپ, 2,6 ميلليون ادامدى قۇرادى. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى وندىرگەن ءونىم كولەمى 9 تريلليون تەڭگەگە جەتىپ, 3,3 پايىزعا ءوستى», دەگەن ەلباسى سونىمەن ءبىرگە, وسىنداي وڭ اعىمدارمەن قاتار كەيبىر كەلەڭسىز جايتتاردىڭ بار ەكەندىگىن دە جاسىرمادى.
ەكونوميكاداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى سوڭعى جىلدارى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 17 پايىزى دەڭگەيىندە توقتاپ تۇر. كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەر سانىنىڭ كوپتىگىنە قاراماستان, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن كىرىستەردىڭ 70 پايىزىن بار بولعانى 400 ءىرى سالىق تولەۋشىلەر عانا قامتاماسىز ەتۋدە. ياعني, بارلىق بيزنەسمەندەردىڭ 0,2 پايىزى عانا وسىنشالىق قوماقتى ۇلەس قوسىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە نەگىزگى كاپيتالعا سالىناتىن ىشكى جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ ءوسۋ قارقىنى ءىجو ءوسۋ قارقىنىنان كەيىن قالىپ كەلەدى. ەگەر داعدارىس الدىنداعى كەزەڭدە ولاردىڭ ءىجو-گە ۇلەسى 18,4 پايىزدى قۇراسا, 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا ول بار بولعانى 13 پايىز بولدى. تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ كەلۋى 2013 جىلى 9,7 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. بۇل 2012 جىلعى كورسەتكىشتەن 4 ميلليارد دوللارعا از.
وسى جاعدايلاردى بايانداي كەلە مەملەكەت باسشىسى الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەت بيزنەس ءۇشىن وەسر ەلدەرىنىڭ دەڭگەيىندەگى جاعدايدى قالىپتاستىرۋ ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. وسىعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قابىلداۋ قاجەت. سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك رەتتەۋ شارالارىن ايتارلىقتاي جەتىلدىرە ءتۇسۋ مىندەتى العا قويىلىپ وتىر.
«مەن وسى باعىتتاعى تۇبەگەيلى شارالار تۋرالى جارلىققا قول قويدىم. بيزنەستى تەكسەرۋگە موراتوري جاريالاندى. 2015 جىلدان باستاپ جوسپارلى تەكسەرۋلەر وتكەننىڭ ۇلەسىندە قالادى. ءبىز مۇنداي ءموراتوريدى ءبىرىنشى رەت جاريالاپ وتىرعانىمىز جوق. بىراق, ونى العان كەزدە شاعىمدار شابۋىلىنا قايتا تاپ بولىپ جاتامىز. دەمەك, ماسەلەگە قايتا ورالىپ جاتپاس ءۇشىن ۇكىمەتكە مەنىڭ جارلىعىمدى ساپالى ورىنداۋعا كۇش سالۋ كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتكەن ەلباسى ۇستىمىزدەگى جىلى رۇقسات بەرۋ جانە قۇلاقتاندىرۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى وڭتايلاندىرۋ, تۋرالى زاڭ قابىلداناتىنىن ەسكە سالدى. سونداي-اق, رۇقسات بەرۋدى اۆتوماتتاندىرۋ دا اياقتالادى.
بۇدان بىلاي بارلىق نورماتيۆتىك اكتىلەر جوبالارى بيزنەسكە قاتىستى رەتتەۋ ىقپالى جونىندەگى تەستتەن وتكىزىلەتىن بولادى. دەمەك, بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بيزنەس-ۇدەرىسىن جان-جاقتى تالداۋدان وتكىزۋ قاجەت. بۇل جۇمىستى ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ءوڭىرلىك وكىلدىكتەرىن قاتىستىرا وتىرىپ, جەرگىلىكتى جەردەن باستاعان ءجون بولادى. اكىمدىكتەر ولارعا تولىقتاي قولداۋ جۇمىستارىن كورسەتۋى قاجەت.
وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە جەرگىلىكتى ورگاندارمەن ءبىرلەسە وتىرىپ, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن ءوزارا ارەكەتتەستىكتىڭ رەگلامەنتىن بەكىتۋدى تاپسىردى.
«پالاتا بيزنەسمەندەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋعا بەلسەنە قاتىسۋى ءتيىس. مۇنى, مىسال ءۇشىن, پرەزيدەنتتىڭ بيزنەستى قورعاۋ سايتىنا كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان شاعىمدار مەن وتىنىشتەردى قاراۋعا, ونىڭ قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ىسىنەن باستاۋعا بولادى. مۇنىڭ ءوزى جاعدايدى باعالاۋ جۇمىستارىن مەملەكەتتىك ورگاندارعا تاۋەلسىز جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى», دەگەن قازاقستان پرەزيدەنتى ءسوزدىڭ كەلەسى كەزەگىندە ەلىمىزدە بيزنەس-ومبۋدسمەن قىزمەتى ەنگىزىلەتىندىگىن, وندىرىسكە نەمەسە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا ەلەۋلى قارجى سالعان ۇلتتىق ينۆەستورلاردىڭ ونىڭ دەربەس قورعاۋىندا بولاتىندىعىن مالىمدەدى. سونىمەن قاتار, ۇلتتىق قوردان ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن 1 تريلليون تەڭگەنىڭ بولىنەتىندىگىن ايتتى.
«تەك بيىلعى جىلدىڭ وزىندە ەكونوميكاعا 500 ميلليارد تەڭگە باعىتتالاتىن بولادى. مۇنىڭ 100 ميلليارد تەڭگەسى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە, 250 ميلليارد تەڭگەسى پروبلەمالىق نەسيەلەر ماسەلەسىن شەشۋ, 150 ميلليارد تەڭگەسى يندۋستريالاندىرۋ جانە ينفراقۇرىلىم جوبالارىنا باعىتتالادى. بۇل قارجى كەلەسى اپتادا بولىنەدى. قارجىنى جۇمساۋدى قاداعالاپ وتىراتىن كوميسسيا قۇرىلاتىن بولادى», دەدى ەلباسى.
سونىمەن قوسا مەملەكەت باسشىسى قولجەتىمدى كولەڭكەلى رىنوكتى دامىتۋ, ياعني قارجى سەكتورىن دوللارلانۋدان ارىلتۋ ءۇشىن ىنتالاندىرۋ پاكەتىن ازىرلەۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. مۇنداي ينۆەستيتسيالاردىڭ ىشكى كوزدەرىنە بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ اكتيۆتەرى ىقپال ەتكەن بولار ەدى.
«ۇلتتىق بانككە ۇكىمەتپەن بىرلەسە وتىرىپ, ءبىرىنشى ماۋسىمعا دەيىن قور اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالاۋ, سونىڭ ىشىندە بانكتەردىڭ ۇزاق مەرزىمدى دەپوزيتتەرىن ورنالاستىرۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن», دەدى ن. نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى سونىمەن قوسا 2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ, حالىقتىڭ كىرىسىن جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيالاۋدىڭ ەنگىزىلەتىندىگىن, مۇنان كەيىن شىعىنداردى دەكلاراتسيالاۋدىڭ قولعا الىناتىندىعىن دا ەسكە سالدى.
«بۇل شارا ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ ۇلكەن بولىگىن كولەڭكەدەن الىپ شىعىپ, ءبىزدى دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق ترانسپارەنتتىلىك دەڭگەيىنە جاقىنداتادى. كولەڭكەلى ەكونوميكا – ەكونوميكانى تۇراقتى دامىتۋدىڭ ءبىرىنشى جاۋى جانە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ەڭ جاقىن دوسى. بارلىق دامىعان ەلدەر تەك ءححى عاسىردىڭ باسىندا عانا جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيالاۋ ۇدەرىسىن اياقتاپ, ونى جولعا قويدى», دەدى ەلباسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, الەمدىك تاجىريبە جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيالاۋ رەجىمىن ەنگىزۋ الدىندا كاپيتالدى امنيستيالاۋدىڭ جالپىعا ورتاق شاراسىن جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق بانككە ۇكىمەتپەن بىرلەسە وتىرىپ, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى ماۋسىمىنا دەيىن كاپيتالدى امنيستيالاۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ءوز قاراۋىنا ەنگىزۋدى تاپسىردى.
«ءبىزدىڭ مۇنىڭ الدىنداعى قولدانعان ادىستەرىمىزدەن ءبىر ايىرماشىلىعى, بۇل اكتسيا جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيالاۋدى ەنگىزگەنگە دەيىن ارەكەت ەتۋى ءتيىس. باعدارلامانىڭ شىنايىلىعىن, جەدەلدىگىن, قۇپيالىلىعىن جانە نارىققا ءسايكەستىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت», دەپ اتاپ كورسەتتى مەملەكەت باسشىسى.
قۋاتتى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن قازاقستاندىق بيزنەسكە جاڭا ەكسپورتتىق باعىتتار قاجەت. سوندىقتان ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا نەگىزگى ماڭىزعا يە بولادى.
«ءبىز بۇعان سانالى تۇردە بارۋدامىز. بۇگىنگى كۇنى ەشكىم دە تۇيىق كەڭىستىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جوق. ەگەر, رەسەي رىنوگى ءبىزدىڭ الدىمىزدان بارلىق باعىتتار بويىنشا اشىلاتىن بولسا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءونىم ءوندىرۋ كەزى كەلگەندە 8 ەسە وسەتىن بولادى», دەگەن ەلباسى قالىپتاسقان كاسىپكەرلىكتىڭ ماڭىزدى ءبىر بەلگىسى ونىڭ ءوزىن-ءوزى رەتتەگىشتىك قاسيەتكە يە بولۋى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى.
سوندىقتان ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ءتيىستى زاڭدى ازىرلەۋگە بەلسەنە كىرىسۋى كەرەك. مەملەكەت ءوز كەزەگىندە ءوزىن-ءوزى رەتتەۋشى ۇيىمداردى باقىلاۋ جاساۋدى جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, رىنوكتىڭ بارلىق سۋبەكتىلەرىنە باقىلاۋ جاساۋدان باس تارتۋى ءتيىس.
وسىلاي دەگەن ەلباسى 2009 جىلعى داعدارىس كەزىندە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا قاتىسۋشىلىعىن ارتتىرۋعا ءماجبۇر بولعاندىعىن ەسكە سالدى.
«قازىر جەكە سەكتوردان شىعۋدىڭ ۋاقىتى جەتتى. جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى تولقىنىن جۇرگىزۋ ءىسىن دە وسى سەبەپتەن قولعا الىپ وتىرمىز. ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى بۇل ۇدەرىسكە بەلسەنە قاتىسا وتىرىپ, ونىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە قوسىمشا قۋات بەرۋى قاجەت. بىزگە مەملەكەتتىڭ رىنوكتىق ورتاداعى ارەكەتى قاشان جانە قالاي جۇرەتىندىگى تۋرالى ايقىن كارتينانىڭ بولۋى ماڭىزدى», دەدى ەلباسى.
وسى رەتتە الدىمىزداعى ەكسپو-2017 كورمەسى كوپتەگەن بيزنەسمەندەر ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىكتەردىڭ تەرەزەسىن اشاتىندىعىن ەسكە سالدى.
«الدىن-الا باعالاۋلار بويىنشا ەكسپو قۇرىلىسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگىندە عانا ميلليون مەتر كابەل ونىمدەرى, جارتى ميلليون توننا تسەمەنت, ءىرى كولەمدە ارماتۋرالار مەن كىرپىشتەر قاجەت ەتىلەدى. مۇنىڭ ءبارىن ءبىز ءوزىمىز شىعارا الامىز. سوندىقتان «استانا ەكسپو-2017» ۇلتتىق كومپانياسى مەن ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا كورمەگە ازىرلىك جۇمىسىنا بيزنەستىڭ بەلسەندى قاتىسۋى تۋرالى ارنايى باعدارلاما ازىرلەۋدى تاپسىرامىن», دەدى ن.نازارباەۆ.
قازىر يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى كەزەگىنە ازىرلىك جۇمىستارى اياقتالۋ ۇستىندە. وسىعان وراي ەلباسى ءبىزدىڭ ۇلتتىق سالالارىمىزدى: مۇناي-گاز, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىن دامىتۋ قاجەتتىگىن, ناق وسى سالالاردا ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق ارتىقشىلىقتارىمىزدىڭ شوعىرلانعاندىعىن ەسكە سالىپ ءوتتى. ماقسات – بۇل سالالاردى باسەكەلەستىككە قابىلەتتى جانە جوعارى ءونىمدى ەتۋ. سونداي-اق, وڭدەۋ ونەركاسىبىن, ەڭ الدىمەن, مۇناي وڭدەۋ, مۇناي حيمياسى, ماشينا جاساۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, تاعام ونىمدەرىن وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل ىستەردە ءداستۇرلى سالالار ارقاۋىندا ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ بولىپ تابىلادى.
ەلباسى سونىمەن قاتار, تۋريزم مەن قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىن دامىتۋ, عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ەكونوميكا نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋ ىسىنە دە ءمان بەرۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.
العا قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جوعارى بىلىكتى تەحنيكالىق ماماندار قاجەت بولادى.
قازىرگى كۇنى جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرى مەن تەحنيكالىق وندىرىستىك وقۋدى ۇيىمداستىرۋ قاتىناسى 50/50 بولىپ وتىر. ال ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش – 40/60. ەگەر ءبىز تەحنيكالىق ماماندىقتاردىڭ جەتكىلىكتى سانىن ازىرلەمەسەك, وندا يندۋستريالاندىرۋدا تابىسقا جەتە المايمىز. بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ مالىمەتى بويىنشا, 192 ەلدىڭ تەك 16 پايىزىندا عانا ەكونوميكالىق ءوسىم ناقتى كاپيتالمەن, 20 پايىزىندا – تابيعي بايلىقتارمەن, ال 64 پايىزىندا ادامي رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتىلەدى ەكەن.
وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى كاسىپتىك جانە تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋگە ۇزدىك الەمدىك ستاندارتتاردى ەنگىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى.
«قازىرگى قولدانىستاعى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم جۇيەسىن دۋالدىق وقىتۋعا تولىق كوشىرۋ قاجەت. قازاقستاندا جاڭا ينفراقۇرىلىمداردى جانە الدىڭعى قاتارلى كوللەدجدەر جەلىسىن دامىتۋ كەرەك. بۇل ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ, بۇتىندەي العاندا, ۇكىمەتتىڭ مىندەتى. ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى بۇل رەفورماعا بەلسەنە قاتىسىپ, تۇلەكتەردىڭ ساپاسىن تاۋەلسىز باعالاۋ ءىسىن باستاعانى ءجون», دەگەن قازاقستان پرەزيدەنتى سالالىق اسسوتسياتسيالار جانىنان جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ارناۋلى ورتالىقتارىن, سونداي-اق اۋىلدىق جەرلەردەگى ىستەرىن ەندى باستاعان كاسىپكەرلەر ءۇشىن بيزنەس-مەكتەپتەر قۇرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. وسى رەتتە ۇمىتىلعان جۇيە – تالىمگەرلىك ماسەلەسىن قوزعاپ, قالىپتاسقان بيزنەسمەندەردىڭ ءوز ىستەرىن ەندى باستاعاندارمەن تاجىريبە ءبولىسۋ ءداستۇرىن ەنگىزۋگە ەكپىن ءتۇسىردى. مۇنىڭ ءوزى بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ءبىر ءتۇرى بولىپ تابىلاتىندىعىن ايتتى.
ۇكىمەت پەن ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ بارلىق جۇرگىزگەن جۇمىستارى ەندىگى جەردە بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ «بيزنەستى جۇرگىزۋ» رەيتينگىسى اياسىندا باعالانباق. وسى جاعدايدى باسا كورسەتكەن مەملەكەت باسشىسى 2016 جىلى وسى رەيتينگ بويىنشا الدىڭعى قاتارداعى 30 ەلدىڭ ىشىنە ەنۋ ءمىندەتىن العا قويدى. «بىزدە بۇل ماسەلەدە ەكى پروبلەمالى سالا بار. ولار قۇرىلىس پەن حالىقارالىق ساۋدا. ءماسەلەن, «حالىقارالىق ساۋدا» ينديكاتورى بويىنشا ءبىز ەڭ سوڭعى ورىنداردىڭ بىرىندەمىز. دەمەك, كەدەندىك اكىمشىلىكتەندىرۋدىڭ قازىرگى قولدانىستاعى جۇيەسى تۇبەگەيلى رەفورمالاۋدى قاجەت ەتەدى», دەپ اتاپ كورسەتكەن مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا اتالعان باعىتتار بويىنشا قاجەتتى قارجىلاندىرۋدى قاراستىرا وتىرىپ, بىرىڭعاي باعدارلاما ازىرلەۋدى تاپسىردى. بۇل باعدارلامانىڭ بىرىڭعاي وپەراتورى رەتىندە ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى بەلگىلەندى.
مەملەكەت باسشىسى ءوز ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە وتاندىق ينۆەستورلاردىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا مەملەكەت تاراپىنان بارىنشا كومەك كورسەتىلىپ كەلە جاتقاندىعىن, ەندىگى كەزەك ينۆەستورلاردىڭ وزىنە كەلگەندىگىن, ولار وتاندىق ەكونوميكانى دامىتۋدا نەگىزگى تۇتقالاردىڭ بىرىنە اينالعاندىعىن اتاپ كورسەتە كەلە, قالىپتاسىپ وتىرعان قالتالى بيزنەس يەلەرىن ءوز قارجىلارىن ەلىمىزدى كوركەيتۋ ءۇشىن جۇمساۋعا شاقىردى.
سۇڭعات ءالىپباي,
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
-----------------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
