دۇبىرگە تولى دۇنيە

تۇركيا: ەردوعاننىڭ تاڭداندىرعان جەڭىسى ەلدە جاقىندا وتكەن مۋنيتسيپالدىق سايلاۋدا پرەمەر-مينيستر رەدجەپ تايىپ ەردوعاننىڭ ادىلدىك جانە دامۋ پارتياسى جۇرت كۇتپەگەن جەڭىسكە جەتتى: جەرگىلىكتى وكىمەتتى سايلاۋدا بيلىكتەگى پارتيا 45 پايىز داۋىس السا, ال ولاردىڭ باستى قارسىلاسى حالىقتىق-رەسپۋبليكالىق پارتيا 28 پايىز داۋىسپەن عانا شەكتەلدى. ساياساتشىلاردىڭ, ساراپ­شى­لاردىڭ بولجامى مۇلدە باسقا بولعان. سوڭعى ءبىر جىل الەتىندە ۇكىمەت باسشىسى مەن ونىڭ پارتيا­سىنا كوزقاراس كۇرت وزگەرگەندەي ەدى. ەلدىڭ ءار جەرىندە, اسىرەسە, ىستامبۇلداي ۇلكەن قالالاردا بيلىككە قارسى ارەكەتتەر ەتەك العانى جۇرتقا بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە ءبىراز ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستىلىعى ءۇشىن جۇمىستان قۋىلعانى, ءتىپتى ەردوعاننىڭ تەلەفونمەن اڭگىمەسى جاريالانىپ, ونىڭ ءوزىنىڭ دە جەمقورلىققا قاتىسى بار دەگەن ءسوز ايتىلۋى پرەمەر-مينيستر مەن ءادپ پارتياسىنا قاتتى تاياق بولىپ تيەتىندەي-اق ەدى. تاعى دا حالىقارالىق دەڭگەيدە دە ەر­دوعاندى, ونىڭ ساياساتىن سىناپ, وپپوزيتسيانى قولداعانداي سوزدەر كوپ ايتىلعان. سوعان قاراماي, ەردوعان جەڭىس­كە جەتتى. بۇل جەردە كوپ نارسە سايلاۋ ناۋقانى كەزىندەگى ناسيحات جۇمىسىنىڭ پارمەندىلىگىنە, تاكتيكالىق قادامدارعا بايلانىستى بولدى. اتاپ ايتقاندا, پرەمەر-ءمينيستردىڭ تىكەلەي ءوزى ايرىقشا بەلسەندىلىك كورسەتتى. ول ەل ارالاپ, سايلاۋشىلار الدىندا ءجيى ءسوز سويلەدى. «ەڭ ءتيىمدى قورعانىس – شابۋىل» قاعيداتىن ۇستانىپ, ءوز قارسىلاستارىن ەل مۇددەسىنە قايشى جانجالداردى ۇيىمداستىرۋشىلار دەپ ايىپتادى. سونداي-اق, حالىق ىشىندە ايتارلىقتاي بەدەلى بولعان, قازىر اقش-تا تۇراتىن يسلامدىق قايراتكەر فەتحۋللا گيۋلەندى ەميگرانت-ساتقىن دەپ, ال اقش-تى مۇسىلماندارعا قارسى ساياسات جۇرگىزىپ وتىرعان ەل دەپ سيپاتتاپ, وپپوزيتسيانىڭ سولارعا ارقا سۇيەيتىنىن ءوز سوزدەرىنە ارقاۋ ەتتى. تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن جاي, بۇلاردان تىم الىس تا ەمەس اراب ەلدەرىندەگى رەۆوليۋتسيالار تۇرىك اعايىنداردى ايتارلىقتاي شوشىتىپ وتىرعانى بەلگىلى. بيلىككە قارسى كۇرەستىڭ اياعى ەل­دەگى تۇراقسىزدىققا سوقتىرۋ قاۋ­پى ءبىراز جۇرتتى وپپوزيتسيانى قولداۋدان ساقتاندىرعانى دا انىق. بىلە-بىلگەن ادام ءوزىنىڭ قولى جەتپەگەن نارسەنى دە يگىلىككە جاراتا الادى. ءوزى بيلىك تىزگىنىن ۇستاعالى بەرى ەردوعان دا, ونىڭ پارتياسى دا باتىسپەن كىرىگۋگە, ەڭ الدىمەن, ەۋرووداققا كىرۋگە كوپ كۇش سالعانى دا شىندىق. بىراق وعان قول جەتپەدى. ەندى پرەمەر-مينيستر ءوزىن باتىس گەگومونيزمىنە قارسى كۇرەسكەر رەتىندە كورسەتۋگە ۇمتىلۋدا. بۇل حالىقتىڭ ءبىراز توبىنا ۇنايدى. سوڭعى ون جىل شاماسىن­دا تۇركيا ايتارلىقتاي ەكونو­ميكالىق تابىستارعا جەتتى. بۇل – ۇلكەن فاكتور. الدا الەمدەگى الىپ 10 ەل قاتارىنا قوسىلۋ يدەياسى دا كوپ ادامعا جاعىمدى ەستىلەدى. تاريحتا وسمان يمپەرياسىنىڭ ءداۋىرى بولعان. تاريحپەن ماقتانۋ پەندەگە ءتان. قازىر ادىلەتتىلىك جانە دامۋ پارتياسى ۇستاناتىن نەو­وسمانيزم يدەياسى دا ءبىراز جۇرتتى وزىنە تارتاتىنى انىق. وسىنىڭ بارلىعىن شەبەرلىكپەن پايدالانۋ بيلىك پارتياسىن جەڭىسكە جەتكىزدى. مۋنيتسيپالدىق سايلاۋ – پارلامەنت سايلاۋى ەمەس. سويتسە دە, ول حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيىن اڭعار­تاتىنى انىق.   اۋعانستان: سايلاۋ ءوتتى, پرەزيدەنت بەلگىسىز وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن بۇل ەلدە پرەزيدەنت سايلاۋى ءوتتى. وعان اۋعانداردىڭ وزدەرى عانا ەمەس-اۋ, بۇكىل الەم كوز تىگىپ وتىر. بۇل سايلاۋ ەل تاريحىندا بيلىكتىڭ بەيبىت جولمەن اۋىسۋىنىڭ العاشقى كورىنىسى بولماق. باسقا جەرلەردە سايلاۋ وتكەن سوڭ ساناۋلى ساعاتتاردان كەيىن-اق جەڭىمپاز بەلگىلى بولىپ, جۇرت تويلاپ جاتار ەدى. ال مۇندا بيۋللەتەندەردى ساناۋدىڭ ءوزى ەكى اپتاعا سوزىلىپ, جەڭىمپازدىڭ اتى 20 كۇننەن كەيىن اتالماق. سوندا داۋىس بەرگەن 7 ميلليون ادامنىڭ بيۋللەتەنىن ساناۋ قيىن بولعان با؟ 6212 سايلاۋ ۋچاسكەسىندە-اق ونىڭ ەسەبى بىرەر ساعاتتا ايقىندالماي ما؟ جالپى, بۇل ەلدەگى سايلاۋدىڭ ەرەكشەلىگى كوپ. وعان سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرىن جاساق­تاۋ, وتەتىن جەرلەردى جابدىقتاۋ, بيۋللەتەندەردى ازىرلەۋدەن باسقا, بارىنەن دە بۇرىن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن كۇشتى ازىرلەۋ ماڭىزدىراق بولدى. ويتكەنى, «تاليبان» قوزعالىسىنىڭ باسشىلارى سايلاۋعا قارسى ارەكەتتەر جاسايتىنىن كۇنى بۇرىن مالىمدەپ, جۇرتتى ۇرەيلەندىرگەن. سوندىقتان دا ۇكىمەت سايلاۋدى وتكىزۋگە 400 مىڭ پوليتسەي مەن اسكەر قۇرامىن شاقىردى. سويتسە دە تاليباندار سوزىندە تۇرىپ, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە 690 رەت شابۋىل جاساعان. 211 سايلاۋ ۋچاسكەسىن جابۋعا تۋرا كەلگەن. اۋعان ولشەمىمەن قاراعاندا, شىعىن كوپ ەمەس: 164 جاساقشى قۇربان بولىپ, 82-ءسى جارالانىپتى, ۇكىمەتتىك كۇشتەن 7 ادام قازا تاۋىپ, 45-ءى جارالانعان. سوعان قاراماي, سايلاۋ ويدا­عىداي وتكەن دەپ سانالادى. سوعان ريزا بولعان قازىرگى پرەزيدەنت حاميد كارزاي: «ءبىز بۇكىل الەمگە دەموكراتيالىق ەل ەكەنىمىزدى پاش ەتتىك», دەپ جار سالدى. اقش پرەزيدەنتى باراك وباما دا قۋانعان. بۇرىن بولماعان نارسەنىڭ بولعانى جاقسى, ارينە. ەندى ەكى اپتادان كەيىن اتى بەلگىلى بولاتىن پرەزيدەنتتىككە العاشىندا 11 ادام تۇسكەن ەكەن. كەيىنىرەك ءۇش ادام كۇرەستەن باس تارتقان كورىنەدى. قالعان 8-ءدىڭ ىشىندە دە جاي دۇرمەككە قوسىل­عاندار بار, ساراپشىلار ءمۇم­كىندىكتەرى بار دەگەن ءۇش ۇمىتكەردى اتايدى. ولار: بۇرىنعى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى زالماي راسۋل مەن ابدۋللا ابدۋللا جانە بۇ­رىنعى قارجى ءمينيسترى اشراپ عاني احمادزاي. ەل ومىرىنە سىرتقى كۇشتەردىڭ ىقپالى كۇشتىلىگىنەن دە شىعار, مۇندا حالىقتىڭ ۇلكەن ىقىلاسىنا يە بولعان قايراتكەرلەر سيرەك. جوعارىدا اتالعان ۇمىتكەرلەردىڭ ەشقايسىسىن دا حالىقتى سوڭىنا ەرتە كەتەدى دەپ ايتۋ قيىن. العاش­قى تۋردا ولاردىڭ بىرەۋى 50 پايىز داۋىس جيناۋى دا نەعايبىل. وندا پرەزيدەنت 28 مامىردا وتەتىن ەكىن­شى تۋردا انىقتالادى. سايلاۋ وتكەن سوڭ, پرەزيدەنت سايلانار, وعان ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىك جۇكتەلەتىنى انىق. بۇل ەل كوپەتنوستى. ولاردىڭ با­سىن بىرىكتىرۋ قيىننىڭ قيى­نى. ساراپشىلاردىڭ باسىم كوپ­شىلىگى ەلدىڭ بولشەكتەنەتىنىن ايتادى. ۇلكەن ەتنوس پۋشتۋندار تاليبتەردىڭ ىقپالىندا قال­سا, حازارلار يرانعا بەت بۇ­­رادى دەيدى ولار. سولتۇستىك جاعىنداعى وزبەكتەر مەن  پار­­سى­تىلدىلەر وزدەرىنشە ءبىر توپ­­­تى قۇراماق. ەلدەن ناتو كۇشتەرى كەتكەن سوڭ جاعداي بۇرىنعىدان دا قيىنداي تۇسپەك. ەسىرتكى ءوندىرىسى بىلتىر 36 پايىزعا وسكەن ەكەن, ونى توقتاتۋدىڭ ازىرگە جولى جوقتاي. وسىنشاما اۋىرتپالىقتى ارقالايتىن ادامنىڭ اتىن اۋعاندار 24 ساۋىردە نەمەسە 28 مامىرداعى سايلاۋدىڭ ەكىنشى تۋرىنان كەيىن بىلەتىن بولادى. ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».