ۇزاق جىلدار بويى دۇنيە ءجۇزىنىڭ ايتۋلى عالىمدارى جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ, ەڭ الدىمەن, ناقتى قاي جەردە بولعانىن تابا الماعان ەدى. كەيبىر عالىمدار ونى 3 مىڭ جىل بۇرىن دەسە, ەڭ سوڭعىسى ۋكراينا جەرىندە 3 500 جىل بۇرىن دەگەنگە توقتاعان. عالىمداردىڭ بۇل جاڭالىققا قاتتى شۇقشيۋىنىڭ ۇلكەن سەبەبى بار. ويتكەنى جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋدىڭ ءوزى تاماق, كيىم ءۇشىن عانا ەمەس ادامزاتتىڭ كولىك الەۋەتىن ارتتىرعان, جىلدامدىعىن جەتىلدىرگەن ايرىقشا وقيعا. «جەلدەن جۇيرىك جانۋار» يەسىن بۇرىن بىرنەشە كۇن ءجۇرىپ ماڭىنا دا جولاي المايتىن قاشىقتىققا بىردەن جەتكىزگەن. سودان سوڭ اڭ اۋلاۋدا, كەيىن سوعىسقا پايدالانۋدا جىلقىعا جەتەر جانۋار جوق ەكەنى بەلگىلى بولدى. ادامزات جانۋارلار اراسىندا, ەڭ الدىمەن, جىلقىنى ەڭبەك قۇرالى رەتىندە پايدالاندى. سوندىقتان دا ادامزات ەشكىنى, قويدى, سيىردى قولعا ۇيرەتۋدىڭ قاشان باستالعانىنا كۇنى وسىعان دەيىن سونشالىقتى ءمان بەرمەسە دە جىلقىنىڭ قاشان ۇيرەتىلە باستاعانىن كوپ زەرتتەگەن.
عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ سوڭعىسى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, 3 500 جىل بۇرىن ەۋرازيا دالاسىندا بولدى دەگەن بولجامعا تىرەلىپ قويعان. ال «بوتاي مادەنيەتى» عىلىمنىڭ وسى سالاسىندا توڭكەرىس جاساپ, جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ قازاقستان دالاسىندا 5 500 جىل بۇرىن پايدا بولدى دەگەن سەنساتسيالىق جاڭالىق اشتى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنداعى بوتاي مەكەنىندە اشىلعان بۇل جاڭالىق دۇنيە ءجۇزىن ءدۇر سىلكىنتتى. وسى جاڭالىقپەن بىرگە قازاقتىڭ اتى دا, مارتەبەسى دە كەزەكتى رەت الەمنىڭ اۋزىنا ءىلىندى. بوتاي زامانىنداعى ادامدار ءالى قازاق دەپ اتالماسا دا قازىرگى قازاق جەرىندە بولعانىنىڭ ءوزى ۇلتىمىزدى ۇلىقتاعان جاڭالىق ەدى.
مىنە, وسىنداي ارحەولوگيالىق قانا ەمەس تاريح عىلىمىنا دا عالامدىق جاڭالىق بولعان دۇنيەنى اشقان ۆيكتور فەدوروۆيچ زايبەرت مارقۇم ەدى. بۇل كىسى – ناعىز قازاقستاندىق نەمىس. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەسىل اۋدانىنداعى نيكولاەۆكا سەلوسىندا 1947 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. قازاقتار بۇل اۋىلدى كوبەش دەيدى. ويتكەنى وسى اۋىلدىڭ ورنىندا بۇرىن كوبەش دەگەن بايدىڭ جايلاۋى بولعان. اۋىل ەسىل وزەنىنىڭ جاعاسىندا, اق قايىڭداردىڭ اراسىندا, اسا ءبىر قۇنارلى ءارى جايلى جەرگە ورنالاسقان. بۇل مەكەننىڭ ءبىر قاسيەتى سول, ونداعى نەمىس, ۋكراين, ورىستار قازاقشانى جاقسى ءبىلدى. وعان قارابۇلاق, سارمان, تاۋاعاش, بىرلىك, قاراتال سياقتى قازاق اۋىلدارى تۇرعىندارىمەن تىعىز ارالاسقانى دا سەبەپ بولدى. قارابۇلاق سەكىلدى اۋىلدار كەيىن وسى كوبەشكە قوسىلىپ تا كەتتى. ونىڭ ۇستىنە وسى تۇكپىردەگى جالعىز ونجىلدىق مەكتەپ, وعان ىرگەلەس ينتەرنات تا وسىندا بولدى. مەكتەپ ارالاس بولعانىمەن وندا قازاقشا وقيتىن بالالار سانى جەتپىس-سەكسەن پايىزدى قۇرايتىن. ۇزاق جىلدار بويى «نيكولاەۆكا» كەڭشارىنىڭ ورتالىعى دا وسى اۋىل ەدى. وسى كەڭشارعا قارايتىن جاڭاعى تاۋاعاش, سارمان, قاراتال, قارابۇلاق اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى كوبەشكە قاپتاپ كەلىپ جاتاتىن. مەحانيزاتورلار قىسقى جوندەۋ جۇمىستارىن تەك وسىندا وتكىزەتىن. وسىنىڭ ءبارى كوبەشتەگى قازاق ءتىلىنىڭ ىقپالىن ارتتىرا تۇسكەن.
ۆيكتوردىڭ اكەسى فەدور زايبەرتتىڭ وتباسى دا قازاقشانى جاقسى بىلگەن. ونىڭ ءوزى اتاقتى سىرنايشى, باياندى قۇيقىلجىتا تارتىپ, تالاي كونكۋرس, بايقاۋلارعا قاتىسىپ جۇرەدى ەكەن. ۆيكتور ءبىرىنشى سىنىپتى بىتىرگەننەن كەيىن وتباسى الدىمەن پوكروۆكا, سوسىن اۋدان ورتالىعى ياۆلەنكا سەلوسىنا كوشىپ كەتەدى. ۆيكتور زايبەرت مەكتەپتى ياۆلەنكا سەلوسىندا ءبىتىرىپ, پەتروپاۆل پەدينستيتۋتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە تۇسەدى. العان ماماندىعى تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولسا دا ول سولتۇستىك قازاقستاننىڭ تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە قىزمەتكە كىرەدى. وعان سەبەپ بولعان ۆ.زايبەرتتىڭ ارحەولوگيالىق-قازبا جۇمىستارىنا قۇشتارلىعى ەدى. پەدينستيتۋتتاعى تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى گەننادي زدانوۆيچپەن بىرگە ول جاز ايلارىنداعى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا ۇزبەي قاتىسادى. ۇستازى شاكىرتىنىڭ ىجداعاتتىلىعىنا رازى بولىپ, ونىڭ ەرميتاجدا, بۇكىلوداقتىق رەستاۆراتسيالاۋ ورتالىعىندا تالىمدەمەدەن وتۋىنە قول جەتكىزەدى. ءسويتىپ, الدىمەن ءوزىنىڭ قۇشتارلىعى, سوسىن الەمدىك تاجىريبەلەردىڭ اسەرىمەن ۆيكتور زايبەرت 40 جىل بويى قازبا جۇمىستارىمەن اينالىسقان. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەن جاڭالىعى ەجەلگى ادامداردىڭ ەرتەدەگى مەكەندەرىنىڭ ءبىرى – بوتايدى اشقانى ارينە.
ونىڭ ەكسپەديتسياسى بوتايدان جىلقى سۇيەكتەرىنىڭ ءبىر جەرگە ۇيىلگەنىن انىقتايدى. ەگەر قولعا ۇيرەنىپ, ءبىر ارانعا قامالماسا سۇيەكتەر ءار جەردە شاشىلىپ ەدى. دەمەك جىلقىلار ءبىر جەرگە قامالعان, ەندى سولاردىڭ جاسىن انىقتاۋ كەرەك بولادى. وندايدى انىقتايتىن جوعارى دەڭگەيدەگى تەحنولوگيا بۇرىنعى كسرو اۋماعىندا جوق ەكەن. ال شەتەلدىكتەرگە شىعۋدىڭ ءوزى ول كەزدە ۇلكەن كەدەرگىلەرگە تاپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە كسرو باسشىلارى وزدەرىنىڭ تەحنولوگياسى ارتتا قالعاندىعىن جاسىرىپ, شەتەلدىكتەرگە قايىرىلۋعا نامىستانعان.
الەمدىك جاڭالىقتىڭ اشىلۋى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنىڭ ارقاسىندا بولدى دەپ ايتۋ ارتىق ەمەس. جاڭا عاسىردىڭ باسىندا بوتايدان تابىلعان جىلقى سۇيەكتەرىنىڭ جاسى انگليانىڭ ەكزەتەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتحاناسىندا انىقتالدى. وسى جاڭالىقتىڭ ءوزى بوتايدا ەجەلگى مادەنيەتتىڭ بولعانىن دالەلدەدى. بۇل جاڭالىقپەن العاش تانىسقان امەريكالىق اتاقتى ارحەولوگ د.ەنتوني: «عالامدىق تاريحتىڭ كوپتەگەن قۇپيالارىنا جاۋاپتى قازىرگى عىلىم بوتايدان تابادى» دەپ جاريالادى. ايتسا ايتقانداي, بوتايدان تابىلعان جىلقىنىڭ باس سۇيەگىندەگى تىستەر اۋىزدىقپەن ۇيكەلگەنىنە, سوندىقتان ەمالىنىڭ بۇزىلعانىنا, سونداي-اق تابىلعان قىشتان جاسالعان ىدىستاردا قىمىز مايىنىڭ ىزدەرى بار ەكەنىنە ۆيكتور زايبەرت پەن ونىڭ كارنەگي اتىنداعى تاريح مۋزەيىندە قىزمەت ىستەيتىن امەريكالىق ارىپتەسى ساندرا ولسەن ەكەۋى الەمنىڭ نازارىن اۋدارتتى. ارتىنان بۇل بولجام انگليانىڭ بريستول ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتحاناسىندا دالەلدەنىپ, بۇكىل الەمگە قازاقستاننان تابىلعان دەرەكتەر جىلقىنى العاش ۇيرەتىپ, قىمىزىن ىشكەن بوتاي مەكەنىنىڭ تۇرعىندارى دەپ جاريالادى. ۇلىبريتانيانىڭ ەكزەتەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى الان اۋترەم باستاعان قازاقستاندىق, رەسەيلىك, فرانتسيالىق, انگليالىق عالىمدار بوتاي قونىسىنان تابىلعان جىلقى سۇيەكتەرى ادام قولىنا ۇيرەتىلگەن جانۋارلارعا ءتان ەكەنىن دالەلدەدى.
وسى جاڭالىقتى اشۋعا نەگىزگى ۇيىتقى بولعان, 40 جىل بويى بوتايدىڭ ەجەلگى ادام قونىسى ەكەنىن دالەلدەۋدە جۇزدەگەن ارتەفاكتىلەر تاۋىپ, تالاي ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ۆيكتور زايبەرت ەكەنىن دە الەم مويىندادى. مارقۇمنىڭ عىلىمي اتاقتارى دا كوپ بولدى. سونىڭ ىشىندە ول تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, گەرمانيا ارحەولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى جانە ت.ب. ول سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ەجەلگى تاريحى بويىنشا كوپتەگەن كىتاپ پەن ماقالالار جازدى. بەلفاست, كەمبريدج, وكسفورد, نيۋكاسل, ەدينبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءدارىس وقىدى. ءىى دارەجەلى «دوستىق», «پاراسات» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ول ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيا جانە دالا وركەنيەتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ ىستەدى.
2019 جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى ءوز ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن جانە وزبەكستان, رەسەي, قىرعىزستاننان 20 سۋرەتشى شاقىرىپ, «بوتاي – سۋرەتشىلەر كوزىمەن» اتتى سيمپوزيۋم وتكىزگەن. ون كۇنگە سوزىلعان سول سيمپوزيۋمعا قاتىسقان سۋرەتشىلەر بوتاي مەكەنىنىڭ ورنىندا جازعان ەڭبەكتەرىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق بەينەلەۋ ونەرى مۋزەيىنە سىيعا تارتقان. قازىر وعان وبلىس ورتالىعى مەكتەپتەرىنەن ۇنەمى وقۋشىلار كەلىپ, «بوتاي مادەنيەتىمەن» تانىسادى. ال بوتاي ايتىلعان, كورسەتىلگەن جەردە ۆيكتور زايبەرتتىڭ ەسىمى دە جاڭعىرىپ, جاس ورەندەرگە جىلدار بويى ۇمىتىلماي, ءوزىنىڭ ونەگەلى ۇلگىسىن كورسەتىپ تۇراتىنى ءسوزسىز.
