اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ – مەملەكەتىمىزدىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنىڭ باسىم باعىتى. جالپى, اۋىلدىق وڭىرلەردە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ – ناقتى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. اسىرەسە ايماقتارداعى باي شيكىزات كوزدەرىن پايدالانا وتىرىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندارىن دامىتۋعا كەڭ مۇمكىندىكتەر بەرۋ كەرەك.
بۇگىندە 19 ملن حالىقتىڭ 41%-ى اۋىلدىق جەردە تۇرادى. ەلىمىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا وتە مول شيكىزات قورى بار. وسى مول شيكىزات كوزى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋدىڭ الەۋەتىن ارتتىراتىن ۇلكەن مۇمكىندىك ەكەنىن ەستەن شىعارماۋ قاجەت. ەڭ باستىسى, اۋىلدىق جەرلەردە مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ شيكىزاتتارىن تەرەڭ وڭدەۋ ارقىلى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا جانە حالقىمىزدى وتاندىق ساپالى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكىزە الامىز.
اۋىلدا ءارتۇرلى كاسىپپەن اينالىسۋعا بولادى. اعاش ءوسىرۋ جانە ونى وڭدەۋ, جەمىس-جيدەكتەر باپتاۋ, زەرگەرلىك بۇيىمدار دايىنداۋ, قۇس ءوسىرۋ, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ, اق ونىمدەر وندىرۋگە مۇمكىندىك مول. ەڭ باستىسى, كاسىپتىڭ كوزىن تابا بىلگەن ابزال. سوندىقتان اۋىلداعى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جانە ونى بارىنشا قولداۋ تەتىكتەرىن ءالى دە جەتىلدىرۋ قاجەت. بۇل ماسەلە رەتتەلمەگەن, جۇيەلەنىپ زەرتتەلمەگەن حالدە قالىپ وتىر.
الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دامۋى ەلدەگى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكپەن تىكەلەي بايلانىستى. ەكونوميكاسى قارقىندى دامىعان الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەردىڭ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىندا ەڭبەككە قابىلەتتى حالىقتىڭ 60%-ى جۇمىس ىستەيدى, بۇل سالاداعى جاڭا جۇمىس ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى 80%-دى قۇرايدى. ماسەلەن, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سەكتورىندا جۇمىس ىستەيتىن حالىقتىڭ ۇلەسى ەۋرووداقتا – 75%, اقش-تا – 65% , ال رەسەيدە – 26%, جاپونيادا – 80%. دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنداعى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسى 50%-دان اسادى. اقش, ەو ەلدەرىندە بيزنەس جاقسى جولعا قويىلىپ, ەلدىڭ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ باستى تەتىگى رەتىندە قالىپتاسقان. شوب دامۋىنىڭ باستى كورسەتكىشتەرى – ەلدەگى كاسىپورىندار سانى, وسى سالادا جۇمىس ىستەيتىن تۇرعىندار سانى مەن كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەس سالماعى.
حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋى مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز مۇمكىن ەمەس. مىسالى, اقش-تا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋ, قارجى جاعىنان جاردەمدەسۋ, تەحنيكالىق جانە يننوۆاتسيالىق دامىتۋ سىندى مەملەكەتتىك قولداۋلار بار.
بيزنەستى دامىتۋدىڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, اقش – دامىعان نارىقتىق ەكونوميكاسى بار الەمدىك دەرجاۆالار اراسىنداعى جالعىز وكىل, ول شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى نەسيەلەندىرۋ باعدارلامالارىنا كوبىرەك كوڭىل بولەدى. وسى باعىتتا كەپىلدەندىرىلگەن قولداۋلارى بارشىلىق.
جاپونيا دا كاسىپكەرلىكتى نەسيەلەندىرۋگە ايرىقشا ماڭىز بەرەدى. مۇندا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ارنالعان ارنايى باعدارلاما بار, سونىڭ ناتيجەسىندە شوب بۇل ەلدە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى قۇرامداس بولىگى بولىپ وتىر. ەلدە بيزنەسكە بەت العان كاسىپورىنداردى دامىتۋدى ۇيلەستىرەتىن ارنايى قولداۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. سۋبسيديالاۋ باعدارلامالارى دا دۇرىس جولعا قويىلعان. كاسىپكەرلەرگە جەڭىلدەتىلگەن سالىق رەجىمى قولدانىلادى. كاسىبىن ەندى باستاعان ازاماتتاردى قولداۋ ماقساتىندا ترەنينگتەر, سەمينارلار, تاعىلىمدامالار وتكىزىلىپ, عىلىمي جەتىستىكتەرىن وندىرىستىك پروتسەستە پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى.
ال ەۋرووداق ەلدەرىندە شوب-تى ۇلتتىق قولداۋ جۇيەسى بار. سونىمەن قاتار ماقساتتى قولداۋ باعدارلامالارىن قۇرۋدا بىرىڭعاي ءتاسىل قولدانىلادى.
مىنە, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەسىن قازاقستاندا دا كەڭىنەن قولدانۋىمىز كەرەك. سەبەبى, ەلىمىزدە دالا وركەنيەتىنىڭ باي تاجىريبەسى بار جانە سونىڭ نەگىزىندە بيزنەستىڭ دامۋىنا جاعداي جاساۋ كەرەك. اۋىل حالقىن ورنىقتىرۋدىڭ باستى تەتىگى – وتباسىلىق كاسىپتى جانداندىرۋ جانە ونىڭ تەتىكتەرىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋ. نارىقتىق باسەكەلەستىك ورتادا وتباسىلىق كاسىپكەرلىكتىڭ ونىمدەرى كوبەيگەن سايىن ساپالى بۇيىمدار كولەمى دە ارتادى, باعا تومەندەيدى, وتباسىلىق كاسىپتىڭ تابىسى مولايادى. ەڭ باستىسى, قازاقستاندىق وتباسىلار جۇمىسپەن قامتىلادى جانە ەلدى مەكەندەردەگى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى وڭىنان شەشىلەدى.
زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, 2022 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنداعى جاعداي بويىنشا, ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى – 1 457 308, ونىڭ 21%-ى شاعىن كاسىپكەرلىك بولسا, 0,2%-ى – ورتا كاسىپكەرلىك, 62,9%-ى – دارا كاسىپكەر, 15,9%-ى شارۋا, فەرمەر قوجالىقتارى ەكەن.
وتباسىلىق كاسىپكەرلەر ءوز ونىمدەرىن ءوندىرىپ, ينتەرنەت ارقىلى تاۋارىن جان-جاقتى جارنامالاۋدى يگەرۋى ءتيىس. كاسىپكەرلەر الدىن الا قانداي ونىمدەر سۇرانىسقا يە جانە قاي وڭىرلەردە وتكىزۋ مۇمكىندىكتەرى كەڭىرەك, سونىڭ ءبارىن زەردەلەپ وتىرعانى ءجون. اۋىلدىق جەردە باسەكەلەستىك ورتانى دامىتىپ, كاسىپكەرلەرگە عيمارات بەرۋ, جەرگىلىكتى اكىمدىك تاراپىنان زاڭدىق, قارجىلىق جاعىنان كومەك بولۋى كەرەك.
جەرگىلىكتى باسقارۋ اكىمدەرىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەڭگەيىن جەتىلدىرۋ, ار-ادەپ كودەكسىن جوعارى ۇستاۋ جانە تاعى باسقا دا قاسيەتتەر جيناقتالا كەلە, ساننىڭ ساپاعا اۋىسۋىنا ىقپال ەتەدى. اۋىل حالقىنىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋعا بەلسەندى قاتىسۋى اكىمدەردىڭ شەشىمدەرىن قابىلداۋ پروتسەسىنىڭ اشىقتىعىنا, جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ماسەلەلەردى ءتيىمدى شەشۋگە, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا, 6 288 ەلدى مەكەننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دەڭگەيىن ارتتىرۋعا الىپ كەلەرى ءسوزسىز.
وڭالبەك ابراليەۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور
