ءسوز باسى
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» وتكەن جىلعى 30 قازانداعى سانىندا گازەتتىڭ اقتوبە وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ساتىبالدى ءساۋىربايدىڭ «مەرگەن قىزدىڭ ارۋاعىن مازالامايىق» دەگەن سۇحباتى جاريالانعان-دى. وندا: «باتىر قىزدىڭ سۇيەگى موناكوۆاداعى مەموريالدىق كەشەندە جوق ەكەن», «مەرگەن قىزدىڭ سۇيەگى ەلگە اكەلىنبەكشى», «باتىر قىزدىڭ سۇيەگىن تاپتىق...» دەگەن سياقتى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءاليا مولداعۇلوۆاعا قاتىستى الىپ-قاشپا اڭگىمەنىڭ ەشقايسىنىڭ شىندىققا جاناسپايتىنىن جەرلەستەرىنىڭ ەرلىگىن ناسيحاتتاۋشى, وعان قاتىستى باسقا دا ماسەلەلەردى تياناقتى زەرتتەپ, زەردەلەپ جۇرگەن «قوس شىنار» ءاليا-مانشۇك» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى عالىمجان بايدەربەسوۆپەن سۇحباتىندا دايەكتى دالەلدەرمەن دالەلدەپ بەرىلدى.
مىنە, وسى ماقالانى وقىعاندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مانشۇك مامەتوۆانىڭ دا ءاليا سياقتى الدىمەن شارتتى تۇردە جەرلەنىپ, ەكىنشى رەت مۇردەسىن تاپقاننان كەيىن قايتا جەرلەنۋى ەسىمە ءتۇستى. مۇنى وفيتسەرلەر ۇيىندە مانشۇك مامەتوۆانىڭ 70 جاسقا تولۋىنا وراي مايداندا باتىر قىزدىڭ كوزىن كورگەن جاۋىنگەرلەر باس قوسقان جيىندا كەزدەيسوق بىلدىك. اڭگىمە سوڭىنا قاراي ورتا بويلى, تاپ-تۇيناقتاي كيىنگەن, كەۋدەسى وردەن-مەدالعا تولى, شاشىن سالالاپ ارتقا تاستاپ ءوزىن دەربەس زەينەتكەر, سوعىس ارداگەرى احمەتقازى بولاتوۆ دەپ تانىستىرعان اقساقال ورنىنان تۇردى دا: «اعايىندار, بىلە-بىلسەڭىزدەر, مانشۇكتىڭ ەڭ سوڭعى جاۋىنگەرلىك ورنىندا قايتىس بولارىنان 5-10 مينۋت بۇرىن كورگەن مەن ەدىم. سونى بىلە تۇرا قاشاندا شەتتەتىپ جۇرەسىڭدەر. وسى جيىنعا شاقىرتۋ العانىمدى قايتەيىن, كەشە «كەلمەي-اق قويىڭىز, كەزدەسۋ وتپەيتىن بولدى» دەپ تەلەفون شالدىڭدار, مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ ەڭ بولماسا باتىر قىزىمىزدىڭ ارۋاعىنان قورىقپايسىڭدار ما؟», – دەدى داۋىسى دىرىلدەپ.
مىنا توسىن جاعدايدى ەستىگەن سوڭ احمەتقازى اعاعا جولىعىپ, ەرتەسىنە رەداكتسيادا كەزدەسەتىن بولىپ ۋادەلەستىك. «مانشۇكتى ءبىز كوردىك, بىلەمىز دەپ, ارقايسىسى مەنشىكتەپ العان. ال مەنى جولاتقىلارى جوق...» دەپ كەيىس ءبىلدىرىپ الدى دا, اڭگىمە تيەگىن اعىتىپ قويا بەردى. بىراق, شىنىندا دا مانشۇكتىڭ ەرلىگىنە بىردەن-ءبىر كۋا ءارى ءوز قولىمەن سۇيەگىن جيناعان ادام جايلى سوعىس اياقتالعانىنا 48 جىل وتسە دە مايدانداس جاۋىنگەرلەردىڭ بىلە تۇرا ءبىر اۋىز ءسوز ايتپاۋى تاڭعالدىردى. احمەتقازى اعايمەن سويلەسكەن سوڭ وسى فاكتىلەردى انىقتاۋ بارىسىندا ءبىراز ىزدەندىم. مانشۇكتىڭ بالعىن بالالىق شاعىنا جالعىز كۋا – جەڭگەسى مايرا مامەتوۆا اپايدىڭ ۇيىنە بارىپ, ەركىن سويلەسىپ, جەر بەتىندە نەبارى 21 جىل عانا ءومىر سۇرسە دە قارشاداي بولىپ ەر قولىنان كەلمەيتىن ىسكە بارعان, وشپەيتىن, ولمەيتىن ەرلىك جاساعان قازاق قىزىنىڭ ءولىمدى قاسقايىپ قارسى الۋىنىڭ سىرىن دا ۇققاندايمىز…
«اكەمدى بوساتىڭىز. قىز دا بولسام سۇرانىپ سوعىسقا كەلدىم»
16 جاستاعى مايرا مامەتوۆتەردىڭ اۋلەتىنە كەلىن بولىپ بوساعا اتتاعانىندا قايناعاسى احمەت پەن ابىسىنى ءامينا ساراتوۆ قالاسىندا تۇرادى. 1927 جىلى كۇزدە احمەت ءىنىسى قانات پەن كەلىنى مايرانى ءجانىبەك اۋدانىنداعى قوسشى ارتەلىنىڭ تايعارا اۋىلىنا كوشىرىپ اكەلىپ, نەمەرە اعاسى جەڭسىگالىنىڭ وتباسىمەن تانىستىرىپ كەتەدى. ول كىسىنىڭ ناعي, قادىر اتتى ۇلدارى جانە 5-6 جاسار ءمانسيا دەگەن قىزى بولادى. ءمانسيانى ەركەلەتىپ مانشوك دەپ اتاعان. مانشۇك قارا تورى, جايناعان قاراقات كوزدى, شاشى قالىڭ ءارى بۇيرا, ءسۇپ-سۇيكىمدى, ادامعا تەز باۋىر باسقىش بالا بولىپ ءوسەدى. مايرانىڭ بوتەن بوساعاعا تەز ۇيرەنىسىپ كەتۋىنە كوبىنە مانشۇكتىڭ اشىقتىعى, باۋىرمالدىعى سەبەپ بولادى. ول جەڭەشەلەپ جانىنان شىقپايتىن كورىنەدى.
بىردە قايناعاسى احمەت قوناققا كەلىپ جاتقاندا مانشۇك جۇگىرىپ ۇيگە كەلە قالادى. قاسىنا شاقىرىپ الىپ, ويناتىپ, ءتىلىن قىزىق كورىپ انانى-مىنانى سۇرايدى. پەرزەنت كورمەي زارىعىپ جۇرگەن احمەت سۇيكىمدى ءارى زەرەك بالاعا كوڭىلى اۋىپ, كوپ ۇزاماي امينامەن كەلىسىپ, ءمانسيانى ءبىرجولاتا اسىراپ الۋعا نەمەرە اعاسى جەڭسىگالىنىڭ الدىنا بارادى. «وقىتامىن, ءوز بالامداي كورەم, بىراق اتىما كوشىرىپ الامىن», – دەيدى. اناسى كەلىسپەي قارسى بولسا دا: «جاقسى كورەتىن ءىنىم ەدىڭ, كوڭىلىڭدى قالدىرمايىن. بالام ساعان امانات», – دەپ مانشۇكتى مايرا جەڭگەسىمەن قوسىپ ساراتوۆقا جىبەرەدى. ەسى كىرىپ قالعان مانشۇك بوتەن جەر, بوتەن شاڭىراقتى وگەيسىپ مايرادان ايىرىلماي, اقىرى ونى ءبىر اپتا ۇستايدى.
مانشۇكتىڭ اكە-شەشەسى احمەتتى سىيلاعانى بولار, ءبىر رەت تە ىزدەپ كەلمەپتى. ال قانات: «مانشۇكتى ساعىندىم», دەگەن سوڭ مايرا ەكەۋى كەيىنىرەك بارىپ قايتادى. 1932 جىلى احمەت ءىنىسى مەن كەلىنىن ورالعا كوشىرىپ, ناريمانوۆ كوشەسىندەگى 41-ءشى ۇيدە ءبىراز ۋاقىت بىرگە تۇرادى. مانشۇك ەكى ءۇيدىڭ اراسىندا ەركەلەپ جۇرەدى. احمەت قايناعاسى ونىڭ بارلىق ءىس-قيمىلىن باقىلاپ, قاداعالاپ وتىرعان. مانشۇك تە ساباعىن جاقسى وقىپ, ايتقانىن ەكى ەتكىزبەي, ول كىسىنى وتە جاقسى كورگەن.
1932 جىلى مانشۇكتىڭ تۋعان اناسى تويىلشا, ال ەكى جىلدان سوڭ اكەسى جەڭسىگالى دۇنيەدەن وتەدى. ال 1934 جىلى احمەت مامەتوۆ الماتىعا جۇمىسقا شاقىرىلادى دا, قانات پەن مايرا وردا اۋدانىنا كوشىپ بارىپ, مانشۇكتىڭ اعالارىن قولدارىنا الادى. ۇلكەنى ناعي ورالعا وقۋعا كەتەدى دە, كەيىن ودان حابارسىز قالادى. ال كىشى اعاسى قادىر بىرنەشە جىل ولارمەن بىرگە تۇرادى. كەيىن ورالدىڭ پەدينستيتۋتىن بىتىرگەن سوڭ سوعىسقا كەتىپ, ورالمايدى.
مامەتوۆتەر اۋلەتى ءۇشىن 1937 جىل قايعىلى دا اۋىر جىل ەدى. العاشقى قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىرى, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى احمەت مامەتوۆ قاماۋعا الىنىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. احمەتتى ۇستاپ اكەتىسىمەن قاناتتىڭ ول كىسىگە جاقىندىعىن ىزدەپ تاۋىپ, گپۋ تەرگەۋگە الىپ, اقىرى پارتيادان شىعارىپ تىنادى. وسىنداي قيىن ۋاقىتتا 1940 جىلى الماتىداعى مانشۇكتەن حات كەلەدى. وندا ول اكەسىن ۇستاپ اكەتكەنىن, شەشەسىنىڭ كۇيەۋگە شىعىپ كەتكەنىن, ال ءوزىن حالىق جاۋىنىڭ قىزى دەپ قۋدالاعان سوڭ, وقۋدى تاستاپ باسقا ءبىر وقۋعا ءتۇسىپ, جاتاقحانادا تۇراتىنىن ايتادى.
ارينە, مانشۇكتىڭ جايى ولاردى دا بەيجاي قالدىرمايدى. زامان بولسا قيىن. ەگەر مانشۇكتى ورالعا كەل دەپ شاقىرىپ حات جازسا, وندا قاناتتىڭ احمەتكە جاقىندىعى اشكەرەلەنىپ, ۇستاپ اكەتەدى. پوشتامەن اقشا سالعانعا دا گپۋ-ءدىڭ جانسىزدارى ارتتارىنا ءتۇسىپ, اڭدۋمەن بولادى. سويتكەنمەن دە ولار رەتىن تاۋىپ, الماتىعا قاتىناعان ەسەپشىدەن حات, اقشا جىبەرەدى. بەردىم دەپ ول كەلەدى, ال ونىڭ العان-الماعانىن ءبىر قۇدايدىڭ ءوزى بىلەدى.
سودان سوعىس باستالادى. مانشۇك اكەسىن وتە جاقسى كورەتىن, سىيلايتىن ءارى اۋليەدەي سەنەتىن. «حالىق جاۋى بولعانداردىڭ بالاسى مايدانعا ءوز ەركىمەن بارسا, كەشىرىم جاسالادى», دەگەن اڭگىمە قۇلاعىنا تيىسىمەن, قارشاداي قىز سوعىسقا سۇرانىپ كەتەدى. مايداننان مايراعا ءبىر عانا حات كەلەدى. وندا: «اكەمدى بوساتىڭىز, قىز دا بولسام سۇرانىپ سوعىسقا كەلدىم دەگەن وتىنىشپەن ستالينگە ءۇش رەت حات جازدىم, بىراق ءالى حابار جوق», دەپ جازادى. ول كەزدە قانات تا سوعىسقا ءوز ەركىمەن اتتانىپ, 1943 جىلى ستالينگرادتا اۋىر جارالانىپ, ەلگە ورالادى. «جاڭا جول» كولحوزىنا باسقارما بولىپ جۇرگەنىندە 1950 جىلى دۇنيەدەن وتەدى.
ابىسىنى ءامينا مامەتوۆانىڭ ءتىرى كەزىندە مايرا مانشۇككە قاتىستى ىسكە ارالاسا المايدى. مانشۇگىنە جاساعان قىزمەتى – ۇيدەگى بار قۇندى زاتتاردى, فوتوسۋرەتتەردى ورال قالاسىنداعى مۇراجايعا تاپسىرادى. سونىڭ ءبىرى – مانشۇكتىڭ تۋعان اعاسى قادىردىڭ سۋرەتى. اميناعا قايناعاسى, قانات, مانشۇك ۇشەۋىنىڭ تۇسكەن سۋرەتىن بەرەدى.
«قانات ەكەۋىمىزدەن شولپان, مارجان, ايمان, ساۋلە دەگەن ءتورت قىز بار. قۇدايعا شۇكىر, جامان ەمەسپىن, بىراق مانشوگىم ءتىرى بولعاندا ما, بۇدان دا مارقايىپ, بۇدان دا بيىكتەر مە ەدىم…» – دەگەن ەدى سوندا كوزىنە جاس العان مايرا اپاي.
مانشۇككە باتىر اتاعى نەگە كەشىگىپ بەرىلدى؟
قۇدايشىلىعىنا كەلسەك, وتان سوعىسى كەزىندە مايدانعا ايەل بالاسى الىنسىن دەگەن بۇيرىق بولماعان. ونىڭ ۇستىنە سوعىس قازاق توپىراعىنان تىسقارى مىڭداعان شاقىرىم قاشىقتىقتاعى قيان تۇكپىردە ءجۇرىپ جاتتى. مايداندى تاڭسىق كورىپ, تاماشالاۋ ءۇشىن اتتانباعان مانشۇك – بۇرمە كويلەگىن ءزىل باتپان شينەلگە, جەڭىل بايپاعىن اۋىر كەرزى ەتىككە ايىرباستايدى. قوس بۇرىمىن شورت كەسكىزىپ, مۇزداي تەمىر اسىناتىن, ەرلەردىڭ تاۋەكەلى جەتە بەرمەيتىن ىسكە بەل بايلايدى. قارا تاستاي ءوڭى سۋىق قارۋ – پۋلەمەتتىڭ ءار قورابىندا بىرنەشە قالاق وق لەنتاسىن الاي-بۇلاي الىپ ءجۇرۋدىڭ ءوزى قانشا كۇشكە تۇسەرىن ويلاساق – تالدىرماش قىزدىڭ (سالماعى بار-جوعى 46 كيلو) ءومىر مەن ءولىم قاقتىعىسىنا ءوزىنىڭ سۇرانىپ بارۋىندا كوپ سىر جاتقانداي. مانشۇكتىڭ وتانىنا, ەلىنە, جەرىنە, اسىرەسە, اكە الدىنداعى پەرزەنتتىك بورىشىنا ادالدىعىن كورسەتەر تۇستى: ەردىڭ ەرى, ادامنىڭ ادامى سىنالار شاعىن تاڭداپ الۋىنىڭ ءوزى ەرلىكتىڭ باسى ەدى.
سوعىستىڭ دا سوعىسى بار. ەگەر, مانشۇك 100-ءشى بريگادادا بولماي, باسقا ورتاعا تۇسكەندە, جاعدايى الدەقانداي بولاتىنى جانە بەلگىسىز ەدى. نەگىزىنەن ۇلتتىق, ياعني قازاق باۋىرلارىنان, باسشىلارى دا ءوز اعايىندارى بولعاندىقتان ولار مانشۇككە قورعان بولا بىلگەن, ارقاشان جاناشىرلىقپەن قاراعان. سوندىقتان دا ونى ۇنەمى شتابتا ۇستاۋعا تىرىسقان. «ورتامىزداعى جالعىز قاراكوز قارىنداسىمىزدى وققا ۇشىرىپ الساق, ەلگە نە بەتىمىزبەن قارايمىز, ءبىر قىزعا قاراعان ەشتەڭە جوق», دەسەدى ەكەن. سويتسە دە مانشۇك وجەتتىگىنىڭ ارقاسىندا تۋاسى كورمەگەن بار قارۋدى بەس ساۋساعىنداي ۇيرەنىپ الادى. ۇزدىك پۋلەمەتشى اتانىپ قويماي, از ۋاقىتتا بولىمشەنىڭ كومانديرى, باتالون كومسومول كوميتەتىنىڭ جەتەكشىسى بولادى, اسكەري شەنى سەرجانتقا دەيىن كوتەرىلەدى. سونىڭ نەگىزىندە مانشۇك نەۆەل قالاسىنىڭ تۇبىندەگى يزوچي ستانساسى ءۇشىن قانتوگىستە ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن تاريح بەتىنە قانىمەن جازىپ كەتتى. ونىڭ باسىنان باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان كوپ جاۋعا جالعىز ءوزى قارسى تۇرىپ, العا جىلجىتپاي جەر باۋىرلاتۋى كوزسىز باتىرلىق ەدى.
سوعىستىڭ زاڭى, دەنەڭنەن قان شىققان جاراقات الساڭ, ۇرىستى تاستاپ, كەيىن قايتۋعا رۇقسات. مانشۇك باسىنان جارالانسا دا: «سەندەر بارا بەرىڭدەر, مەن قالماسام سەندەر شەپكە جەتە المايسىڭدار», دەپ جالعىز ءوزى جولداستارىنان قالىپ, كوپە-كورىنەۋ اجالمەن بەتپە-بەت كەلىپ, جانىن قۇرباندىققا شالۋى – ەرلىكتىڭ ەرلىگى.
مىنە, وسىنداي سان ەرلىكتىڭ باسىن قۇراعان مانشۇككە باتىر اتاعى شەيىت بولعاننان سوڭ التى اي كەشىگىپ بەرىلگەن. ال ءاليا قايتىس بولعان سوڭ باتىر اتاعىن 17 كۇننەن كەيىن العان. ەندەشە: «بۇل قالاي؟» دەگەن سۇراق تۋى زاڭدى دا. مىنە, وسى وقيعانى مانشۇكتى وققا ۇشارىنان بىرنەشە ءمينوت بۇرىن كورىپ, سوڭعى رەت تىلدەسكەن, ەرلىگىنە كوزى ءتىرى جالعىز كۋا ءارى سۇيەگىن جيناعان سول كەزدەگى 100-ءشى اتقىشتار بريگاداسىنىڭ كىشى لەيتەنانتى, بۇگىندە مارقۇم احمەتقازى احمەتجان ۇلى بولاتوۆ اقساقال وزدىگىنەن كەزدەسۋگە بارىپ قاتىسىپ, شاقىرىلماعان قوناق بولسا دا ءسوز سۇراپ, ايتپاعاندا مۇمكىن ماقالا جازىلماس تا ەدى, شىندىق ايتىلماس تا ەدى...
«وندا مەن «پروششاي, رودينا!» اتتى تانكىگە قارسى تۇراتىن ديۆيزيوننىڭ ەرىكتى كومسورگى بولاتىنمىن. «پروششاي, رودينا!» ول لاقاپ اتى. ياعني, بۇل قۇراما جاۋعا العاش سوققى بەرەتىن, ءتىپتى, بولماسا جارىلعىش بوتەلكەنى بەلگە بايلاپ, تانكىنىڭ استىندا قالىپ, بىرگە جارىلاتىن توپ, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن اقساقال. – 1943 جىلعى 11 قازان كۇنى ءبىزدىڭ ديۆيزيوننىڭ ءبىراز جاۋىنگەرلەرىن پسكوۆ وبلىسىنداعى يزوچي ستانساسىن الۋ ءۇشىن قۇرالدارىمىزبەن جاياۋ اسكەرگە ءبولىپ جىبەردى. وسىلايشا ءبىز مانشۇكتەردىڭ باتالونىنا قوسىلدىق. ستانسانى العان جاعدايدا 100-ءشى قازاق بريگاداسىنا يزوچي اتى بەرىلەتىن بولدى. ۇرىسقا كىرۋ ءۇشىن بىزدەر ۇلكەن يۆان مەن كىشى يۆان كولىنىڭ اراسىنان وتتىك. مانشۇك جاۋدىڭ كوپ كەلەتىن جەرىن پۋلەمەتپەن قارسى الۋ ءۇشىن بيىكتەۋ جوتاعا ورنالاستى دا, جاۋىنگەرلىك ورنىن بەلگىلەدى. تاڭعى التىلار شاماسىندا ۇرىس باستالىپ كەتتى. بار كۇشىمىزبەن ءيزوچيدى باسىپ الدىق. مايداننىڭ زاڭى – جەتكەن جەرىڭە دەرەۋ بەكىنۋىڭ كەرەك. ءسويتىپ, وكوپ قازىپ, اركىم ءوز تىرشىلىگىن جاساۋعا كىرىسكەندە بىزدەن ەكى-ءۇش ەسە كۇشى كوپ جاۋ قايتا شابۋىلعا شىقتى. ورنىعۋعا شاما بەرمەدى. ءبىرازىمىزدى قىرىپ جىبەردى. قالعان تىرىلەرىمىز پوزيتسيانى وزگەرتۋ ءۇشىن ارتقا شەگىنۋدى ۇيعاردىق. قايتار جولىمىزدا مانشۇكتەر تۇرعان توبەشىكتى باسىپ وتۋگە تۋرا كەلدى. ونىڭ ۇستىنە وكوپ كەڭدەۋ بولاتىن. توبەشىككە كەلسەك مانشۇكتەن باسقا ءتىرى جان جوق. باسىنان جارالانىپتى. بۇرىنعى ۇرىس ورنىندا ەمەس, ءوز قارۋىنىڭ وعى تاۋسىلعان سوڭ وكوپقا جاقىن جولداسىنىڭ پۋلەمەتىن ىسكە قوسايىن دەپ جاتىر ەكەن. ارامىز نەبارى 4-5 مەتردەي عانا. قارىنداسىمىزدىڭ جالعىز ەكەنىنە كوزىمىز جەتكەن سوڭ: «مانشۇك, تاستا پۋلەمەتتى, ءجۇر بىزبەن, تەز!» دەپ ءوتىنىپ جاتىرمىز. ول بولسا: «بارا بەرىڭدەر, مەن قالماسام سەندەردى كىم قورعايدى, شەپكە جەتە المايسىڭدار», – دەپ ايتقان سوزىنەن تايار ەمەس. سوسىن بىزدەر: «مانشۇك قىزىقسىڭ. گيتلەردىڭ بار اسكەرىن جالعىز سەن قىرىپ تاۋىسپاقپىسىڭ, كەتتىك», – دەدىك جامىراپ. كونبەدى. «جوق. سەندەردى مەن قورعاماسام, شتابقا جەتە المايسىڭدار», – دەپ پۋلەمەتتى قوسىپ جىبەردى. ءبىز كەتە باردىق. ارتىمىزدان دۇمپۋلەر ەستىلىپ جاتتى. ءبىرازدان سوڭ پۋلەمەتتىڭ ءۇنى ءوشىپ, دالا تىنىشتالدى. بىزدەر ءبىر-بىرىمىزگە قاراپ «ۆسە» دەدىك. ەگەر سول جولى مانشۇك ءدال وسىنداي باتىرلىق كورسەتپەگەندە 100-ءشى اتقىشتار بريگاداسىنىڭ سونداعى جاۋىنگەرلەرى ءتىرى قالماس ەدى. مەن سىزدەرمەن وسىلاي وتىرماس ەدىم. ماسەلەن, قارا جەر باسىپ جۇرگەنىم, سول قارا قىزدىڭ ارقاسى. بۇگىندە بىزدەر «مانشۇك قانشاما فاشيستىڭ كوزىن جويدى دەپ ەمەس, قانشاما قازاقتى امان الىپ قالدى», دەپ ايتۋىمىز كەرەك.
سودان قالعان بىرنەشە جىگىتتەر شتابقا جەتتىك. بريگادا كوميسسارى ساقتاعان بايىشەۆكە مانشۇكتىڭ ارتتا قالعانىن, جاۋدىڭ كوپ كۇشى ەكپىندەپ كەلە جاتقانىن جەدەل تۇردە باياندادىم دا, ءوزىمنىڭ ديۆيزيونىما كەتتىم. ساقتاعان بايىشەۆ باستاعان توپ دەرەۋ دوڭگەلەنە قورعانىس جاساۋعا كىرىستى. نەمىستەر ءيزوچيدى العانمەن, كۇشى السىرەپ قالعان بولۋى كەرەك, قايتادان شابۋىلعا شىقپادى.
قاراشا ايىنىڭ اياعىندا 100-ءشى مەن 31-ءشى بريگادالاردى قوسىپ 1-اتقىشتار ديۆيزياسى قۇرىلدى. جاۋ ءيزوچيدى كوپكە دەيىن ۇستاپ, ەشكىمدى جولاتپادى. مانشۇكتىڭ ەرلىگىن ءوزىمىزدىڭ جاۋىنگەرلىك گازەتىمىزدە الدىمەن اسقار زاكارين, سونان سوڭ «قازاق قىزى» دەپ جەكەن جۇماحانوۆ جازدى. بىراق مانشۇك باتىر اتاعىن التى ايدان كەيىن الدى. ونىڭ سەبەبىن مەن سوعىس بىتكەننەن كەيىن بريگادا كوميسسارى س.بايىشەۆتىڭ حاتشىسى, كەيىننەن 120 ميلليمەترلىك ديۆيزيون باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولعان جەرلەسىم بايۋاق احمەتوۆتەن ەستىدىم. اعامىز بەرتىندە, 1974 جىلى قايتىس بولدى. سەمەيدە ءبىراز جىل سول كىسىنىڭ قاراماعىندا قىزمەت ىستەدىم. بايۋاق اعا: «ەگەر مالىك عابدۋللين بولماعاندا مانشۇككە باتىر اتاعى بەرىلمەيتىن ەدى», – دەپ ايتىپ وتىراتىن. ول بىلاي بولعان.
مانشۇكتىڭ قازا تاپقانى تۋرالى جازىلعان گازەتتەر ماسكەۋدە قىزىل ارميانىڭ ساياسي باس باسقارماسىنىڭ ورىس ەمەس ۇلتتاردىڭ جاۋىنگەرلەرى اراسىندا ۇگىتشى بولىپ ىستەيتىن مالىكتىڭ قولىنا تيەدى. ونىڭ ۇستىنە مالىك مانشۇكتى شتابتا, 1943 جىلى ماۋسىم ايىندا كەلگەندە كورگەنىمەن قوسا, اناسى امينامەن حات الىسىپ تۇرعان. مۇمكىن ءامينا قىزىنا باس-كوز بول دەپ تە تاپسىرعان شىعار. مالىك مانشۇكتىڭ قازاسىن ەستي سالىسىمەن دەرەۋ نەۆەل قالاسىنا كەلەدى. ول كەزدە 100-ءشى بريگادا تاراپ, 1-اتقىشتار ديۆيزياسى قۇرىلىپ جاتادى, ال بايۋاق سول ۋاقىتتا نەۆەل قالاسىنداعى 6-گۆارديالىق ارميانىڭ رەزەرۆىندە تۇرادى. مالىك كەلە سالا: «مانشۇككە نە جاساپ جاتىرسىڭدار؟» – دەيدى. ولار ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىنە ۇسىنعاندارىن ايتادى. مالىك جاتىپ كەپ اشۋلانادى. سوسىن تۇرىپ: «ايتىڭدارشى, الماتى مەن ماسكەۋدىڭ اراسى قانشا شاقىرىم؟» – دەيدى. بىرەۋى 4800 دەسە, بىرەۋى 5000 شاقىرىم دەپ جاتادى. «مەيلى, 4 مىڭ-اق شاقىرىم بولسىن. باسقانى قويىپ قازاقتىڭ جيىرماعا جاڭا شىققان قىزى سونشا قيىردان وتانىمدى, ماسكەۋدى قورعايمىن دەپ كەلىپ, قولىنا ۆينتوۆكا الىپ, سوعىسامىن دەۋىنىڭ ءوزى ەرلىك ەمەس پە؟ وسىدان ارتىق نە دالەل كەرەك؟ دەرەۋ قۇجاتتارىن قايتا دايىنداڭدار. ۆلكسم ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ميحايلوۆقا, بولماسا ماعان باتىر اتاعىن بەرگەن بۇكىلوداقتىق توراعا كالينيننىڭ وزىنە بارامىن. ۆوروشيلوۆقا دا كىرەمىن. ودان تۇك شىقپاسا, مەنىڭ مالىك اتىم قۇرىپ كەتسىن, ءوزىمنىڭ جۇلدىزىمدى بەرەمىن», دەپ قايتادان قۇجات دايىنداتىپ, الىپ كەتەدى. سودان التى اي دەگەندە مانشۇككە 1944 جىلى 5 ناۋرىزدا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلەدى. كوپ جەرلەردە مانشۇكتى باتىرلىققا ۇسىنعان قازاقستان ۇكىمەتى دەيدى. مۇمكىن مالىك ەلمەن حابارلاسىپ, قاتىناس قاعاز جازىڭدار دەپ سۇراعان دا شىعار. ايتپەسە مايدان دالاسى قايدا, قازاقستان ۇكىمەتى قايدا؟..
ەندى مانشۇكتىڭ سۇيەگى جايىندا. قىزى باتىر اتاعىن العاننان كەيىن ءامينا مالىككە مانشۇكتىڭ باسىنا باراتىنىن ايتادى. ال مانشۇكتىڭ ول كەزدە مۇردەسى بولمايدى. سودان تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن باتىر قىزدىڭ سۇيەگىن تاپقانشا دەپ نەۆەل قالاسىندا ونى شارتتى تۇردە جەرلەيدى. وسى كەزدەسۋدە مالىك مانشۇكتىڭ ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىن اناسىنا تاپسىرادى. وعان بايۋاق تا قاتىسادى. پيونەرلەر مەن جينالعاندار الدىندا ءا.مامەتوۆا, ءا.بايمولدين سويلەيدى.
– مەنىڭ بۇل كەزدە وسى وقيعالاردان حابارىم بولعان جوق, – دەيدى احمەتقازى اقساقال. – يزوچيدەگى ۇرىستان كەيىن مەنى ارتيللەريادان الىپ, جاياۋ اسكەرگە جىبەردى. وندا ەشكىمدى تانىمايمىن, جاڭا باستىقتار. ءبىر كۇنى مەنى 1-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ ساياسي ءبولىم باستىعى, پولكوۆنيك ا.گ.تۋتيحين شاقىرادى دەدى. بارسام, ەسىك الدىندا بۇرىنعى 100-ءشى اتقىشتار بريگاداسىنان تانيتىن تۇراش ءابۋوۆ بار ەكەن. قۋانىپ كەتتىم. پولكوۆنيك: «ءسىز يزوچيدەگى ۇرىسقا قاتىستىڭىز با؟» دەدى. مەن: «ءيا», دەدىم. وندا مانشۇك مامەتوۆانىڭ جاۋىنگەرلىك ورنىنىڭ قايدا ورنالاسقانىن بىلەسىڭ بە؟» – دەدى. «ءيا, بىلەمىن», دەدىم. «ولاي بولسا كاپيتان ءابۋوۆ ەكەۋىڭىز بارىپ مانشۇكتىڭ سۇيەگىن تاۋىپ, نەۆەل قالاسىنا اپارىپ, جەرلەيسىزدەر», – دەدى دە جانىمىزعا ەكى جاۋىنگەردى قوسىپ بەردى. سودان جولعا شىقتىق. ول جەردىڭ جادىمدا ساقتالعانى سونشا, قازىر دە تاۋىپ بەرگەن بولار ەدىم. مانشۇككە سنارياد تىكەلەي تيگەندىكتەن سۇيەگى شاشىلىپ كەتىپتى. ايتەۋىر قىز بالا, سۇيەگى نازىك, كىشكەنە بولعان سوڭ وڭاي جيناستىرىپ, پلاشش-پالاتكاعا سالىپ, سول كەزدەگى نەۆەل قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسىنا كىرىپ, ءمان-جايدى ايتتىق. وسىلايشا مانشۇكتىڭ مۇردەسى قالالىق پارتيا كوميتەتى الدىنداعى الاڭعا جەرلەندى. ءبۇگىندە باتىر قىزىمىز پولكوۆنيك ءابىلقايىر بايمولدين مەن اتاقتى مەرگەن ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆتىڭ ورتاسىندا جاتىر».
مىنە, باتىر قىزدىڭ ەكى رەت جەرلەنۋىنىڭ اقيقاتى جايىندا احمەتقازى بولاتوۆ اقساقال وسىلاي دەگەن ەدى. مانشۇكتىڭ سۇيەگىن جيناپ, قابىرىنىڭ باسىندا ءسوز سويلەگەن جامبىلدىق تۇراش ءابۋوۆ بۇدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن عانا قايتىس بولعان. وسى جونىندە ول كىسىنىڭ زايىبى راۋزا اپايدان سۇراعانىمىزدا, تۇراشتىڭ مانشۇكتىڭ دەنەسىن اپارىپ, جەرلەپ, زيرات باسىندا ءسوز ءسويلەدىم دەگەن اڭگىمەسىن تالاي ەستىگەنىن راستادى.
قالاي دەگەندە دە, احمەتقازى اعانىڭ ءسوزىن انىقتاپ, كوڭىلدە كۇدىك قالدىرماۋ ماقساتىندا ول كىسىدەن وسى ايتىلعان وقيعالارعا قاتىستى سول كۇندەرى كوزى ءتىرى كۋالەردى سۇراعانىمدا, اقساقال ەكى ادامدى ايتتى. سونىڭ ءبىرى – ساقتاعان بايىشەۆتىڭ بايۋاق احمەتوۆتەن كەيىنگى حاتشىسى بولعان, جاسى سەكسەننەن اسقان, بايىرعى جۋرناليست مۇحامەتبەك نۇرتازين اعايدى تاۋىپ, سويلەستىم.
«مەنى 1943 جىلى شىلدە ايىندا 120-شى مينومەتشىلەر ديۆيزيونىندا جۇرگەنىمدە جاۋىنگەر گازەتتەرىندە ماقالالارىم جارىق كورىپ, جازۋ-سىزۋعا ىڭعايىمدى بايقاعان بولۋى كەرەك, س.بايىشەۆ وزىنە حاتشىلىققا شاقىردى. مانشۇكتى سول كەزدەن باستاپ جاقىنىراق ءبىلدىم. قارىنداسىمىزدى مايدانعا العاندا, ءتىپتى اسكەري بيلەتى دە بولماعان. 5 رەت راپورت جازىپ, اقىرى قويماي پۋلەمەتشىلەر باتالونىنا بارادى. ال 1943 جىلى قازاننىڭ 14-ىنەن 15-ىنە قاراعان ءتۇنى وعان پارتبيلەت تاپسىرىلدى. وعان مەن دە قاتىستىم. مانشۇك بيلەتتى العاننان كەيىن بەس-التى ساعاتتان سوڭ ۇرىسقا كىرىپ, سول جولى ەرلىكپەن قازا تاپتى. مانشۇك وپات بولعاننان كەيىن ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىنە ۇسىنىلدى. وسى ەكى ارادا 100-ءشى بريگادانى تاراتىپ, 1-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنا قوسىلدىق. مەن سول ديۆيزيانىڭ ساياسي ءبولىمىنىڭ باستىعى, پولكوۆنيك ا.گ.ءتۋتيحيننىڭ حاتشىسى بولىپ قالا بەردىم.
ءبىر كۇنى ول كىسى مەنى تۇنگى ساعات ون ەكىدە وياتىپ: «تۇرار, الماتىعا بارعىڭ كەلە مە؟» – دەگەنى. «ارينە», دەدىم. «ولاي بولسا, قازىر قىزىل ارميانىڭ ساياسي باس باسقارماسىنىڭ باستىعى ا.س.ششەرباكوۆتان جەدەلحات كەلدى, وندا سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى م.مامەتوۆانىڭ دەنەسىن الماتىعا جەتكىزۋگە ارنايى سامولەت جىبەرەتىنىن ايتىپتى. سۇيەكتى سەن اپارىپ كەل, قايدا جەرلەنگەنىن بىلەسىڭ بە؟ – دەدى. مەن اڭتارىلىپ قالدىم. باسىم سالبىراپ, ءمانشۇك سوعىسقان توبەشىك كوپكە دەيىن جاۋدىڭ قولىندا بولعانىن, ءالى دەنەسىنىڭ تابىلماعانىن ايتتىم. سودان كەرى جەدەلحات جولداندى. پولكوۆنيك تۋتيحين بولسا دەرەۋ مانشۇكتىڭ دەنەسىن تابۋعا ارەكەت جاساپ, ونىمەن ۇرىستا بولعان, كورگەن جاۋىنگەرلەرگە ىزدەۋ سالدى. اقىرى احمەتقازىنى تاۋىپ, تۇراش ەكەۋىنە مانشۇكتىڭ سۇيەگىن نەۆەل قالاسىنا جەرلەۋگە تاپسىرما بەرىلدى.
احمەتقازىنى مەن وتە جاقسى بىلەمىن, جانى تازا, ادال, وتە ءتارتىپتى ادام. 1943 جىلى قازان ايىندا ەكەۋمىزدى س.بايىشەۆ قاتارداعى جاۋىنگەردەن كىشى لەيتەنانت شەنىنە بىرگە ۇسىندى. ونىڭ ايتقانىنىڭ ءبارى شىندىق», دەدى.
ەكىنشى وسىنداي كۋاگەردىڭ ءبىرى – 100-ءشى اتقىشتار بريگاداسىنىڭ تانكىگە قارسى ديۆيزيونىنىڭ ساياسي ءبولىمى كومانديرىنىڭ ورىنباسارى ناعىمجان نۇرعازين. ول كىسى بىلاي دەيدى: «ديۆيزيوننىڭ كومسومول ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى, كىشى لەيتەنانت احمەتقازى بولاتوۆ يزوچي ستانساسىن الۋ ءۇشىن ۇرىسقا تىكەلەي مەنىڭ تاپسىرماممەن كەتكەن ەدى. جانە سول كەزدەگى بولعان جاعدايدى ءدال وسىنداي تولىق بايانداعان بولاتىن».
ءسوز سوڭى
ءيا, مانشۇكتىڭ باتىرلىعىنا ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قىزىل ارميادا 300 مىڭ جاۋىنگەر ايەلدەردىڭ 86-سى باتىر اتاعىن العان. سونىڭ ەكەۋى – قازاق قىزى ەدى. بۇل ماقالا ءبىر جاعىنان شىندىققا كوز جەتكىزۋ بولسا, ەكىنشى جاعىنان وسى جاسالعان ەرلىكتى مۇرا ەتەتىندەي بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قورعانى بولار, سەنىم جۇكتەر ۇرپاعىنان ءورىمدەي جاس قىزدىڭ ەلىنە, جەرىنە دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىگىنەن قۇلاعدار ەتۋ. زاتى ايەل بولسا دا نامىس ءۇشىن باسىن قاتەرگە تىگىپ, سۇيەگى شاشىلعان اپالارىنىڭ ەرلىگى بۇگىنگى ۇرپاققا تيتتەي دە بولسا ۇلگى بولسىن دەگەن نيەت قانا.
قازاق قاشاندا جاۋىنگەر حالىق, باتىر حالىق. ونىڭ وسى قاسيەتى ۇرپاقتان ۇرپاققا ۇلگى, اتا ءداستۇر بولىپ تابىلادى. بۇل داستۇرلەر ايتىپ, قايتالاعاندا عانا ومىرشەڭ بولماق. مانشۇك پەن ءاليا دا وسىنداي رۋحتىڭ جالعاسى... اتاعىنا بۇكىل شىعىس حالقى ورتاقتاسقان, قازاقتىڭ اتىن الەمگە شىعارعان اياۋلى قوس باتىر قىزىمىزدىڭ داڭقىن اسىرۋدا نە جاسادىق, ولارعا دەگەن قۇرمەتتىڭ نىشانىنا جۇرەر قانداي ءىس تىندىردىق؟ ەلى ءۇشىن, وتانى ءۇشىن سوڭعى دەمىنە دەيىن ايقاسىپ, قىرشىنىنان قيىلعان قازاقتىڭ قارشاداي ەكى قىزىن ارداقتاي الدىق پا؟ اققان جۇلدىزداي عۇمىر كەشسە دە, الماس قىلىشتاي جارق ەتىپ, ەلى ءۇشىن قاسقايىپ كەتكەن قوس قىزعالداعىمىزدىڭ قادىرىنە جەتە الدىق پا؟ ال, بۇل ەكىنشى ماسەلە...
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
–––––––––––––
سۋرەتتەردە: 1. وقۋشى مانشۇك سىنىپتاستارىمەن; 2. مانشۇككە نەۆەل قالاسىندا ورناتىلعان ەسكەرتكىش; 3. نەۆەل قالاسىنداعى ابىلقايىر بايمولدين, ءمانشۇك مامەتوۆا, مەرگەن ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆتىڭ زيراتىنا قويىلعان تاقتا.
(سۋرەتتەر الماتى قالاسىنداعى م.مامەتوۆا اتىنداعى №28 ليتسەيدەگى اسكەري داڭق مۇراجايىنان الىندى).
