مارتەبەلى تەاتر – مادەنيەتى وسكەن ەلدىڭ ەنشىسى

مەن – سىنشى دا, ادەبيەتشى دە, جازۋشى دا ەمەس, اكتريسامىن. حا­لىق­ارالىق ­تەاتر كۇنى قارساڭىندا «ەگە­مەن قازاقستان» گازەتىنە «مارتەبەلى ءھام مارتەبەسىز ­تەاتر» دەگەن نازەركە جۇمابايدىڭ ماقا­لاسى شىققان ەكەن. سونى وقىپ وتىرىپ ويعا قالدىم. قور­دالانىپ تۇرعان كوپ جايتتى قوزعاعان ەكەن. ءبىراز دۇنيەنىڭ سىرتقا شىعۋىنا تۇرتكى بولدى. قولىنا قالام العان سىنشى بىتكەن ءبىرىنشى تەاتر­ قايراتكەرلەرى وداعىن ءسوز قىلماسا قا­لامى جۇرمەي قالادى-اۋ دەيمىن... وداققا جۇمىسقا كەلگەنىمە ءبىر جارىم جىلداي عانا بولدى. ءبىر سىنشى, نە ءبىر دراماتۋرگ, نە ءبىر اكتەر باس سۇققان ەمەس وداققا... مىسالى, وداقتىڭ جاعدايى قالاي ەكەنىن ءوز باسىم سوندا قىزمەتكە كەلگەن كەزدە ءبىر-اق ءبىلدىم. وعان دەيىن مەندە دە «نەگە وداق وسىلاي جاسامايدى, نەگە مىنانى بىلاي ىستەمەسكە؟!» دەگەن وي بولاتىن. وداقتىڭ ىشكى تىنىس-تىرشىلىگىمەن تولىق تانىسقاننان كەيىن جاعدايدىڭ سىن كوتەرەردەي قاۋقارى جوق ەكەنىن بايقادىم.

وداق ءدال قازىرگى كۇنى باسپاناسىز, وزىنە مۇشەلىككە وتكەن قايراتكەرلەردەن تۇسەتىن ماردىمسىز جارناعا ءومىر ءسۇرىپ وتىر. مەملەكەتتەن ەشقانداي قارجى بو­لىنبەيدى.

ءبىزدىڭ ستۋدەنت كەزىمىزدە جەلتوقسان كوشەسىنىڭ بويىندا كەرەمەت «اكتەرلەر ءۇيى» دەگەن عيمارات بار ەدى. سول اكتەرلەر ۇيىندە بالا كۇننەن ءبىر كورۋگە ىنتىق بولعان تالاي مايتالمان ارتىستەردى كور­دىم. جادىراپ, جارقىلداپ اڭگىمە-دۇكەن قۇرعاندارىن ەستىدىم. الايدا ەلىمىز تاۋەل­سىزدىك العاننان كەيىن ۇكىمەت ول عيماراتتى يزرايل ەلشىلىگىنە ۋاقىتشا (ەش اقشاسىز-پۇل­سىز) بەرىپ, كەيىن ەلوردا اۋىسقاندا وداققا قايتارۋدىڭ ورنىنا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندەگى «ىسكەر» شەنەۋنىكتىڭ ءبىرى, تەز ارادا اكتسيونەرلىك قوعام قۇرا قويىپ, زاڭسىز مەنشىكتەپ ۇل­گەرىپتى. ەندى جاڭا وداق باسشىسىنىڭ 2010 جىلدان بەرگى ول عيماراتتى قاي­تارۋ «شەجىرەسى» بەلگى­لى ادامداردىڭ جانكەشتى قارسىلىعىنىڭ كەسىرىنەن ءالى كۇنگە جالعاسىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ سۇرا­نىسىمىزدى تابانعا سالىپ, ءوزى­مىزدىڭ عيماراتتى وزىمىزگە «ارەن­داعا السىن» دەپ دوق كورسەتىپ, مازاق قى­لىپ كەلە جاتقانى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.

ال ەندى تەاتر قايراتكەرلەرى ودا­عى­­نىڭ تاريحىنا قاتىستى رەسمي دەرەك­تەر­­گە توقتالار بولساق, قازاق تەاتر قوعا­مىنىڭ (1962 جىلعى) نەگىزىندە قۇرىل­عان قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەرى ودا­عى­نا بيىل 60 جىل. العاشقى باسشىسى قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, وپەرا ءانشىسى روزا جاما­نوۆا, ودان كەيىن 1980-2004 جىلدارى قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, حالىق قاھارمانى, بەلگىلى رەجيسسەر ءازىربايجان مامبەتوۆ, 2004-2009 جىلدارى ەر­كىن جۋاسبەك, 2009 جىلدان باس­تاپ قازاق­ستان­نىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەت­تىك سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى, ونەرتانۋ كانديداتى تۇڭعىشباي جامان­قۇلوۆ باس­قارادى. قۇرىلعاننان باستاپ بۇگىنگى تاڭ­عا دەيىن وداققا 3 مىڭنان اسا تەاتر قىزمەتكەرلەرى مۇشەلىككە ءوتتى. ءوز جار­عى­سىنا سايكەس وداق ەلىمىزدەگى بۇكىل تەاتر قايراتكەرلەرىن قولداپ, ولاردىڭ ماق­سات-مۇددەلەرىن قورعاۋدان جالىق­قان ەمەس.

2010 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باس­تاپ وداق باسشىسىنىڭ جەكە ابىرويى مەن دەمەۋشىلەر تابۋى ارقاسىندا ءبىرىنشى جانە بىرەگەي رەسپۋبليكالىق ادەبي-تەاترتانىمدىق ورىس جانە قازاق تىلىندەگى 100 بەتتىك ءتۇرلى-ءتۇستى «تەاتر.kz» جۋرنالىن اي سايىن شىعارا باستادى. جۋرنال ەلىمىزدەگى تەاتر ونەرىنىڭ دامۋ باعىتتارىنا, رەجيسسۋرا, اكتەرلىك ونەر, ستسەنوگرافيا ماسەلەلەرىنە ارنالعان ماقالالاردى, مەرەيتويلار مەن تەاتر فەستيۆالدەرىن وتكىزىپ, پرەمەرالار تۋرالى رەتسەنزيالاردى جاريالاپ تۇردى. سونداي-اق ءار سانىندا دراماتۋرگيالىق ماتەريالداردى جارىققا شىعاردى. جۋرنال بۇرىنعى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلىنىڭ كەزىندە توقتاپ قال­عانى دا بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە بارلىق تەاتر قايراتكەرلەرى جازىلمايدى عوي جۋرنالعا, ايلىقتارى از. دەگەنمەن ءومىر جالعاسۋدا, ونەر ولمەيدى. ونەردى ءومىرىم دەپ تانيتىن تەاتر مايتالماندارىنا ارنالعان جۋرنال قايتا شىعاتىن كۇن الىس ەمەس دەپ سەنەمىز.

2010 جىلى دەمەۋشىلەر ارقىلى ال­عاش رەت قازاقستان تەاتر قايراتكەرلە­رى وداعى «ەڭلىكگۇل» تەاتر ونەرىنىڭ كا­سىبي سىيلىعىن تاعايىندادى. قان­شاما اكتەر, رەجيسسەر, تەاتر قىز­مەتكەرىنىڭ مەرەيى ءوسىپ, ءسال دە بولسىن قارجىلاي ماراپات الىپ, ءبىر بيىكتەپ قالدى. ول دا كەزىندە مادەنيەت جانە سپورت مينيستر­لىگى تاراپىنان قول­داۋ تاپپاي, ءۇردىس ۋاقىتشا ءۇزىلىپ قال­عان بولاتىن. ايتسە دە «ەڭلىكگۇل» توق­تاعان جوق, 2020 جىلى بۇكىل الەم زار­داپ شەككەن پاندەميانىڭ كەسىرىنەن وتكىزىلمەدى. 2021 جىلى دا الماتى قا­لاسى بيۋدجەتىنەن بولگەن قاراجاتتى ونداي شاراعا جۇمساۋعا رۇقسات بولماعان سوڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قايتا جىبەرىلدى. بيىلعى جىلى شىمكەنت قالاسىندا وتكىزۋ جوسپاردا تۇر.

مينيسترلىكپەن بيىلعى بىرىگىپ جا­سا­ساق دەگەن جوبالاردىڭ اراسىندا كوك­شەتاۋ قالاسىندا وتكىزبەك بولعان «جازعى وقۋلار» اتتى جوبامىز بار. ءار تەاتردان ەكى-ءۇش ادامدى (اكتەر, رەجيسسەر, دراماتۋرگ ) قاتىستىرىپ, كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدى جوس­پار­لاپ وتىر­­عان بۇل جوبامىز دا قولداۋعا ءزارۋ. اكتەر­لىك, رەجيسسەرلىك, دراما جازۋ ونەرى بويىنشا شەبەرلىك ساعات­تارىن جۇرگىزۋگە ماسكەۋدەن ۆ.پان­كوۆ پەن و.جانايداروۆ, دۋشانبەدەن ب.ابدۋراززاكوۆ سىندى زاماناۋي تەاتر ونەرى اينالاسىنداعى اتاقتى ادام­داردى شاقىرىپ, بىرلەسە جۇمىس اتقارۋعا نيەت­تىمىز. ازىرگە كە­لىسسوزدەر جۇر­گىزىلۋدە. سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ وداقپەن تىعىز بايلانىسى بار تمد ەلدەرىنىڭ تەاتر وداقتارى كونفەدەراتسياسى ماماندارى دا شاقىرىلادى دەپ كۇتىلۋدە. ايتۋلى ۇيىمنىڭ بەلدى مۇشەسى رەتىندە قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەرى وداعى ولارمەن شىعارماشىلىق تىعىز قا­رىم-قاتىناستا. جاستاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, تاجىريبە الماسۋى ءۇشىن قا­جەت بايلانىستى وداق ورناتىپ وتىر. كو­رىنبەي جاسالىپ جاتقان جۇمىستار بار­شىلىق.

2021 جىلى وزبەكستان استاناسىندا سول تمد جانە بالتىق ەلدەرى تەاتر­لار كونفەدەراتسياسى ۇيىمداستىراتىن جاستار شىعارماشىلىعىنا ارنالعان حالىقارالىق فورۋم جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. وعان ءبىزدىڭ وداقتىڭ ۇيىمداستىرۋ­عا ءھام ماماندارىمىزدى قاتىستىرۋعا وداق باسشىسىنىڭ تەگەۋرىنى ارقىلى ۇلكەن ىقپال ەتۋى – وڭ ناتيجەسىن بەردى. ءبارى ويلاعانداي تەك الماتىداعى اكادە­ميا­لىق تەاتردىڭ عانا ەمەس, كوبىنە وب­لىس­تاعى تەاترلاردان دا ماماندار بار­دى. اتاپ ايتساق, ا.وستروۆسكي تەاترى­نان وتە تالانتتى اكتەر, رەجيسسەر ر.دجۋ­ماحمەتوۆ, ح.بوكەەۆا تەاترىنان قويۋشى-سۋرەتشى م.مامبەتوۆ, جاس دراماتۋرگتەر م.قولعانات, ءا.ايتۋار, ءا.بايبول, سىن­شى ب.الكەەۆا قاتىسىپ قايتتى. ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن تمد, بالتىق جانە گرۋزيا ەلدەرىنىڭ دوستاستىعى ايما­­عىن­دا حV ا.پ.چەحوۆ اتىنداعى حا­لىق­ارا­لىق فەستيۆالدىڭ اياسىندا وتكەن لابو­راتورياعا م.اۋەزوۆ تەاترىنان رەجيسسەر ا.وسپانباەۆا, ع.مۇسىرەپوۆ تەاترى­نان ش.ۇمبەتاليەۆ, ا.وستروۆسكي تەاترى-­
­نان ر.دجۋماحمەتوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ تەاترى­نان ف.مولداعالي قاتىسىپ قايتتى.

سونداي-اق ايتۋلى جوبا اياسىندا تاش­كەنتتە ف.مولداعالي قويعان «قۇ­لا­گەر» سپەكتاكلىمەن ع.مۇسىرەپوۆ اتىن­داعى تەاتردىڭ ارتىستەرى ونەر كورسەتتى. كونفەدەراتسيا ءبىراز جىلدان بەرى وسى فو­رۋمدى قازاقستاندا وتكىزسەك دەگەن ۇسى­نىستارىن ايتىپ ءجۇر, الايدا بۇل دا ءبىزدىڭ مادەنيەت مي­نيسترلىگى تاراپىنان ازىرگە جۇزەگە اسپاي كەلە جاتىر. كەلەسى فورۋم 2024 جىلى وتپەك. كونفەدەرا­تسيا بۇل فورۋمنىڭ قازاق­ستاندا وتۋىنە ىقىلاس ءبىلدىرىپ وتىر.

اۆتوردىڭ ءوز ماقالاسىندا تەاتر تۋرالى زاڭ جوق ەكەنىن جازعانى دا ورىندى. بۇل – وتە كۇردەلى ماسەلە, راسىمەن دە تەاتر تۋرالى زاڭ جوق. كورشىلەس مەملەكەتتەردە تەاتر تۋرالى بالەنباي باپتان تۇراتىن تەاتر مەن تەاتر قىزمەتكەرلەرىن قولدايتىن زاڭ بار. نەگىزىندە, ول تۋرالى وداق باسشىسى سوناۋ 2015 جىلدان بەرى ۇنەمى ۇكىمەتكە, ءتيىستى ادامدارعا كەزدەسىپ تە, حات جازىلىپ تا, ايتىلىپ تا جاتىر.

تەاتر ونەرىنىڭ نارىقتىق قا­تى­ناس­تار مەن زاماناۋي تالاپتارعا, الەم­دىك دەڭگەيگە ساي بولاتىنداي قويى­لىمداردىڭ نارقىن بيىكتەتۋگە مۇمكىن­دىك تۋدىراتىن جاڭا قازاقستاندىق تەاتر زاڭناماسىن جاساۋدى كوزدەيتىن «تەاتر تۋرالى» زاڭ جوباسى دايىندالىپ, قابىلداناتىن بولسا, كوپ ماسەلە شەشىمىن تابار ەدى. وسى زاڭنىڭ اياسىندا وبلىستىق تەاترلاردى قاراۋسىز قالدىرماۋدى, مينيسترلىكتىڭ قۇزىرىنا قايتارۋدان باستاپ, وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەۋ كەرەك.

تەاتر, تەاتر قىزمەتكەرلەرىنىڭ الەۋ­­­­مەتتىك مارتەبەسىن كوتەرۋ, كيەلى قارا­­شاڭىراقتى جەڭىل-جەلپى ويىن-ساۋىق قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا تەڭەس­تىرمەي, ونىڭ مارتەبەسىن حا­لىقتىڭ رۋحاني بايۋىن­داعى ورنى مەن ماڭىزىنا بايلانىس­تى ايقىنداۋ قاجەت. جالپى, ەلىمىزدەگى 7-8 كاسىبي شى­عارماشى­لىق وداقتىڭ دا مارتەبەسىن كوتەرىپ, مەم­لەكەتتىك ەمەس قاۋىمداستىققا تەڭە­مەي, مەملەكەتتىك يدەولوگيانى جۇ­زە­گە اسىرۋشى ەتىپ قارايتىن مەزگىل الدە­قاشان جەتتى. ونەر ادامدارىن اتاق­تار­عا ۇسىنۋدى ار­قيلى ۇيىمدار مەن اكىم­شىلىكتەرگە, كوبىنە ادىلەتتى بولا بەر­مەيتىن ءوڭىر باسشىلارى مەن جالپاق شەشەي ۇجىم باسشىلارىنا تەلىمەي, پارقى مەن سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ ناقتى باعاسىن كاسىبي تۇردە انىقتاي الاتىن, وزدەرى مۇشە سول شىعارماشىلىق وداق­تاردىڭ قۇزىرىندا بولعانى ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. كاسىبي ونەر ادامدارىنا «قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى», «قا­زاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى» اتاعىن بەرۋ ءداستۇرىن قايتارۋدى دا قاراستىرۋ كەرەك. بۇگىنگى قادىرى مەن اياسى كەم, كەز كەلگەن ءار سالا­داعى ادامدارعا وڭدى-سولدى تاراتىلىپ جۇرگەن «قايرات­كەر» اتاعى كاسىبي ونەر ادامدارىنا بەرىلۋى تىپتەن قولايسىز. سونىمەن قاتار ءاربىر بەرىلگەن اتاققا ىستەلگەن جۇمىس ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ىنتالاندىرۋ جانە لايىقتى تولەم بولۋى كەرەك.

وداق قازاق ەلى­نىڭ تەاتر قاي­رات­كەر­لەرىنىڭ بارىنە ورتاق. ال قولىنان ءىس كەلەتىن جاس­تارىمىز كەلىپ قول­داپ, بىرگە جۇمىس ىستەيمىن دەسە, مارحابات...

رابيعا اعمانوۆا,

قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەرى وداعىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى