ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى

ال احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءومىر سۇرگەن كەزەڭ مۇلدەم باسقاشا ەدى. باسىن تاۋعا دا ۇرىپ, تاسقا دا سو­عىپ, قانشاما كەدەرگىگە ۇشىراپ, تەپەرىشتىڭ كوكەسىن كورىپ جۇرسە دە, ۇلت مۇددەسىن كۇيتتەۋدەن كەرى شەگىنبەگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءاۋ باستان-اق قازاقى وي-سانا, قازاقى قالىپتىڭ ساقتالۋىن كوزدەدى. جاس جىگىت ءتىپتى «قازاقى» دەگەن سوزبەن ورنەكتەلگەن تىرناقالدى ماقالاسىن 1895 جىلى ورىنبوردا وقىپ جۇرگەن كەزىندە جازىپتى. ول «قازاقى ىرىمدار مەن ماقالدار» دەگەن تاقىرىپپەن «تۋرگايسكايا گازەتادا» جارىق كورەدى. سودان بەرى ونىڭ جۇرەگى «قازاعىم», «ەلىم», ء«تىلىم» دەپ سوعۋمەن بولدى. احاڭ حالىقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىنىڭ ساقتالۋىنىڭ زور تىرەگى, ونى ۇلت رەتىندە ايقىندايتىن باستى بەلگىسى – تۋعان ءتىلى دەپ سانادى. بۇگىندە ۇلت جاناشىرىنىڭ تىلگە قاتىستى تۇجى­رىمدارى ماڭگىلىك ءماندى افوريزمدەرگە اينالدى. سولاردىڭ ءبىرىن كەلتىرەلىك: ء«تىل – ادامنىڭ ادام­دىق بەلگىسىنىڭ زورى, جۇمسايتىن قارۋىنىڭ ءبىرى», «ۇلتتىڭ ساقتالۋىنا دا, جوعالۋىنا دا سەبەپ بولاتىن نارسەنىڭ ەڭ قۋاتتىسى – ءتىل», ء«وز ۇلتىنا باسقا جۇرتتى قوسامىن دەگەندەر اۋەلى سول جۇرتتىڭ ءتىلىن ازدىرۋعا تىرىسادى», «حالىققا كەرەگى – ءوز ءدىنى, ءتىلى, جازۋىنىڭ ساقتالۋى», «كەز كەلگەن ۇلت ءوز تىلىندە دامۋى كەرەك», ء«سوزى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە جوعالادى». ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۋعان تىلگە دەگەن ەرەكشە ىقىلاسى ونى كەيىن ءتىلشى عالىم دەڭگەيىنە كوتەردى. ارينە, بۇل ەندى بولەك اڭگىمە.

قازىر زامان باسقا. ءوزى ءۇشىن دە, وزگە ءۇشىن دە يگى ءىس جاسايمىن دەۋ­شىلەرگە ەش كەدەرگى جوق. وكىنىشكە قا­راي, قوعامعا پايدالى ارەكەت ەت­كەننەن گورى, وزگەلەردى سىناپ-مىنەۋدى, تىرناق استىنان كىر ىزدەۋدى ادەت قىپ العان ادامدار ارامىزدا از ەمەس سىڭايلى. ادامزاتتىڭ ەمەس, تەك اتاسىنىڭ بالاسى بولىپ قالۋدى قالايتىندار ۇلت كوسەمىنىڭ الەمىنە بەت بۇرسا, تاعىلىمىنان ءنار السا عوي دەيسىڭ مۇندايدا. ءبىلىمىم تاسىپ, اقىلىم اسقاننان ەمەس, ۇلت كوسەمىنە دەگەن قۇرمەتىمنىڭ بەل­گىسىندەي بولسىن دەگەن نيەتپەن از-كەم وي قوزعاۋدى پارىز سانادىم. نەگە دەسەڭىز, كەيىنگى جىلدارى مەندە ءبىر جاقسى تاجىريبە قالىپتاسقانداي: ۇلى دالا ەلىنىڭ دارا تۇلعالارىنىڭ مەرەيتويلارى تۇسىندا ولاردىڭ مۇرالارىن زەردەلەۋگە, قانداي دا ءبىر قىرىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلە وتىرىپ, ونى قازىرگى زامان تۇرعىسىنان سارالاپ, جاڭعىرتۋعا, وقىرمانعا وي سالارلىق دۇنيە تۋدىرىپ, وزگەلەردىڭ دە دارا تۇلعاعا جاقىنداي تۇسۋىنە سەپتەسىن بولۋعا, وسىلايشا, ۇلىلارعا دەگەن قۇرمەتىمدى كورسەتىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتۋگە ءمان بەرەتىن بولىپپىن. نەگە دەسەڭىز, مەرەيتويدىڭ ماڭىزى ۇلت مەرەيىن اسىرعان تاريحي تۇلعالاردى ۇلىقتاۋ ارقىلى ادامداردىڭ ساناسىنا قوزعاۋ سالىپ, وي تۇيۋىنە ىقپال ەتۋىندە ەمەس پە؟!

ارينە, شىعارماشىلىقتىڭ قاي ءتۇرى بولسىن تىنىمسىز وي ەڭبەگىن, جان-جاقتى ىزدەنىستى, تاباندىلىقتى قاجەت ەتەدى.دىتتەگەن دۇنيەڭ قاشان كوڭىلىڭنەن شىققانشا, وي شىرماۋىن­دا جۇرەسىڭ,وزىڭە دامىل تاپتىرماي, جازعانىڭا تالاي مارتە ورالىپ, وڭدەۋمەن, ەكشەۋمەن بولاسىڭ. كەيدە, ءتىپتى باستى قاتىرماي-اق, قويا سالايىنشى دەگەن دە وي كەلەدى. دە­گەنمەن دە باستاعان ءىستى جارتى جولدا قالدىرعىڭ كەلمەيتىن مى­نەز قولىڭا قايتادان قالام الدىرادى. سەبەبى شىعارماشىلىق ازا­بى تۇبىندە تاتىمدى دۇنيەگە قول جەت­كىزىپ, اۆتوردىڭ كوڭىلىن مارقايتادى, وزگەلەردىڭ يگىلىگىنە جول سالادى. جانە كەيدە جازۋ بارىسىندا ءبىر وقشاۋ وي تۇزۋگە ۇمتىلىپ, اۋرەگە تۇسە­سىڭ. مەنىڭشە, «ۇلت كوسەمى», «ۇلت ۇستازى» دەپ اسپەتتەگەن ۇلى تۇلعا­مىزدى «ادامزاتتىڭ احاڭى» دەۋگە ابدەن بولاتىنىن ەسكەرمەي كەلەمىز. نەگە دەسەڭىز, مەرەيتويى يۋنەسكو كولەمىندە اتالىپ وتەتىن ۇلت ۇستازى ۇلىقتاعان ۇلت, ءتىل, ادەبيەت, مادەنيەت سىندى اسىل قۇندىلىقتار, جالپى ادامزات بالاسى, ءار حالىق ارداقتاۋعا ءتيىس ماڭگىلىك جاۋھار قازىنا دەسەك, وسىلاردىڭ ءبارىن ءبىر ءوزى ايقىنداپ كەتكەن احاڭا بۇل تەڭەۋ جاراسپايدى دەپ كىم ايتا الادى؟!

قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا ۇلى دالا ەلىنىڭ الپاۋىت مەملە­كەتتەردىڭ تاساسىندا قالىپ قويماي, دەربەس ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالۋى, الەمدىك ارەنادا ويىپ تۇرىپ ورىن الۋى – قازاقستاندىقتار ءۇشىن باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ۇلت رەتىندە ۇيىسار بولساق قانا, بولاشاعىمىز كەمەلدەنە تۇسپەك. بۇل تاقىرىپقا توقتاۋىما احاڭنىڭ ۇلتشىلدىعى, ءوز حالقىنا ادالدىعى تۇرتكى بولعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ۇلتجاندىلىق –ۇلت بولمىسىنىڭ وزەگى. قازىرگى ۇرپاققا جەتىسپەيتىن قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى – وسى. وسىعان وراي «قانداي جاعداي بولسا دا, مەن حالقىممەن بىرگەمىن» دەگەن پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆ ۇلت بولمىسىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن مالىمدەدى. قالايشا؟ مەن ۇلت بولمىسىن قالىپتاستىرۋدىڭ تاعىلىمدى ءبىر جولى – احاڭ سىندى دارابوزدىڭ دانالىعىنا, ونەگەسىنە جۇگىنۋ دەر ەدىم.

«كوزقاراستىق ۇستانىم تۇرعى­سىنان مەن قازىر ۇلتشىلمىن» دەيدى احاڭ 1929 جىلى 29 جەلتوقساندا تەرگەۋشىگە بەرگەن جاۋابىندا. دەمەك ول ۇلتشىلدىق يدەولوگياسىن ۇستاندى. احاڭنىڭ «مەنىڭ يدەا­لىم, مۇمكىن بولعانىنشا, قازاق حال­قىنىڭ مادەني دەڭگەيىن كوتەرۋ, ويتكەنى ءبىلىم, مادەنيەت ونىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنىڭ كەپىلى. قانداي بيلىك وسى مىندەتتى اتقارا السا, سول بيلىككە مەن ريزا بولماقپىن» دەۋى بەكەر ەمەس. ۇلتشىلدىق – وزگەلەرگە جاۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. تىلىمىزدەگى «-شىل» (فونەتيكالىق نۇسقاسى – «-ءشىل») جۇرناعى سوزگە قانداي دا ءبىر قۇبىلىسقا ەتەنە جاقىندىقتى, ەرەكشە ىقىلاستى بىلدىرەتىن ماعىنا ۇستەيدى.مىسالى: شىعارماشىل, شىن­شىل, مەملەكەتشىل. ولاي بولسا, «ۇلت­شىلدىقتان» قاشقاقتاۋدىڭ ەش قيسىنى جوق سەكىلدى.

ءيا, ۇلتىن ءسۇيۋ احاڭا ءتان باستى قاسيەت ەدى. تاعى دا قايتالاپ ايتايىن, ول بار سانالى عۇمىرىن, ءبىلىم-بىلىگىن, قاجىر-قايراتىن ۇلتىنا قىزمەت ەتۋگە ارنادى. ايتالىق,1905 جىلدىڭ 26 ماۋسىمىندا قازاق زيالىلارى, ونىڭ ىشىندە احمەت بايتۇرسىن ۇلى بار, نيكولاي ءىى-گە ارىز-تىلەك (پەتيتسيا) جازىپ, جولدايدى. قارقارالى اتاۋىمەن تاريحقا ەنگەن اتالمىش قۇجاتتا كورسەتىلگەن ون ءبىر تالاپتىڭ تورتەۋى قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە قاتىستى بولدى, اتاپ ايتساق: «قازاق مەكتەپتەرىندە وقىتۋدى قازاق تىلىندە جۇرگىزۋ»,«قازاق تىلىندە گازەت شىعارۋ», «بولىستىق كەڭسەلەر مەن حالىق سوتتارىندا ىستەردى قازاق تىلىندە جۇرگىزۋ», «سوت ءىسىن قازاق تىلىندە جۇرگىزۋ». احاڭنىڭ ءتىل ما­سە­لەسىن ەشقاشان نازاردان تىس قال­دىرماعانىن م.دۋلاتوۆتىڭ ء«تىل قۇ­رالى» ماقالاسىنداعى «شىن قا­زاقشا جازىلىپ, ءتىل ماسەلەسىن قو­لى­نا الا تۋعان وسى «قازاق» ەكەنىن ەشكىم بەكەر دەي الماس. بۇل نەدەن؟ ارينە, شىعارۋشىدان دەيمىز» دەگەن سوزىنەن اڭعارۋ قيىن ەمەس.

ادام بويىندا تۋعان ءتىلدىڭ بەرىك ورنىعۋى ونى باستاپقىدا مۇقيات قولعا الىپ, ۇيرەتۋدەن دەپ ساناعان احاڭ مەكتەپتە بالانى قازاق تىلىندە وقىتۋ قاجەتتىگىن مىقتاپ ەسكەرتتى. ۇلت ۇستازى: «قازاق تىلىمەن وقىتپاي, نوعاي, تۇرىك, پارسى, اراب تىلىندە جازىلعان كىتاپتار ارالاسىپ, باس قاتىپ, مي اشىپ, بالالار اۋرە بولادى» دەپ جازادى. ول «باستاۋىش مەكتەپ» ماقالاسىندا قازاق بالالارىنىڭ انا تىلىندە ءبىلىم الىپ, ونىڭ بار قاسيەتىن بويىنا ءسىڭىرىپ ءوسۋى جا­يىن­دا تۇجىرىم جاسايدى. ول كەزدە قازاق بالالارىنىڭ ءبىلىم الارلىق ەكى ءتۇرلى باستاۋىش مەكتەبى بولعان, ءبىرى –اۋىل مەكتەبى, ەكىنشىسى – ەل ىشىندەگى ورىس شكولاسى. احاڭ اۋىل مەكتەبىن قولدايدى, ول حالىققا جا­قىن, قازاققا پايدالىراق دەپ سانايدى. «باستاۋىش مەكتەپتەردىڭ وقۋى بەسجىلدىق بولارعا كەرەك. اۋەلگى ءۇش جىلدا بالالار كىلەڭ قازاقشا وقۋى كەرەك. سوڭعى ەكى جىلدا كىلەڭ ورىسشا وقۋعا ءتيىس. باستاۋىش مەكتەپتە كىلەڭ قازاق تىلىندە ۇيرەتىلەتىن نارسەلەر: وقۋعا, جازۋ, ءدىن, ۇلت ءتىلى, ۇلت تاريحى, ەسەپ, جاعرافيا, شارۋا-كاسىپ, جاراتىلىس جايى» دەپ جازادى.

وسى تۇستا بۇل ماسەلەنىڭ بۇگىنگى جاعدايىن ايتىپ وتكەن ءجون بولار. «ۇشتۇعىرلى ءتىل» ساياساتىنا وراي, رەسپۋبليكا مەكتەپتەرىنىڭ باس­تاۋىش سىنىپتارىندا ءۇش ءتىلدىڭ قاتار وقىتىلۋى الاڭداتپاي قوي­مايدى. اكادەميك, ەلىمىزدەگى سا­لىس­تىرمالى پەداگوگيكانىڭ نە­گىزىن سالۋشى, قازاقستانداعى جانە الەم ەلدەرىندەگى ءبىلىم ساپاسىن زەردەلەۋشى عالىم اسقاربەك قۇ­سايىنوۆ ء«بىلىم سالاسىنداعى رە­فورمالارعا بايىپتىلىق قاجەت» ماقالاسىندا: « مەن كومپاراتيۆيست-عالىم رەتىندە الەمنىڭ وزىق 20 ەلىندە باستاۋىش سىنىپتاردا, ياعني 1-6 سىنىپتاردا قانشا ءتىل وقىتىلاتىنىن زەرتتەدىم. وندا بايقاعانىم, وسى ەلدەردىڭ ىشىندە ەكى ءتىل 1-سىنىپتا ءتورت ەلدە, 2-سىنىپتا بەس ەلدە, 4-ءشى جانە 6-سىنىپتاردا ون ءۇش ەلدە وقى­تىلادى ەكەن. بىردە-ءبىر ەلدە ءۇش ءتىل بىردەي وقىتىلمايدى» دەپ جازىپتى. مۇعالىمدەر اراسىندا ساۋالناما جۇرگىزگەندە, ولار بالالار تىلدەردى شاتىستىرىپ, سويلەگەندە, وزدەرى دە وعان ءمان بەرمەي, ءۇش ءتىلدى قوسىپ سويلەۋ فاكتىلەرى كەزدەسەتىنىن ايتىپتى. قر پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اسقاربەك قابىكەن ۇلى قۇسايىنوۆ ورىس ءتىلىن 2-نە 3-سىنىپتان, ال اعىلشىندى 6-سىنىپتان باستاپ قازاق ءتىلى نەگىزدە ينتەنسيۆتى تۇردە, ياعني اپتاسىنا 3-4 ساعات كولەمىندە ۇيرەتۋ كەرەك دەگەن مۇعالىمدەر پىكىرىن لينگۆيست-عالىمدار دا قولداپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتىپتى.دەمەك انا ءتىل تۇعىرىنىڭ مىقتى بولۋى احاڭ ۇستانعان باعىتتى ۇستانۋدا ەكەنىن بۇگىنگى تاجىريبە دە دالەلدەپ وتىر. «اعارتۋ ءىسىنىڭ كوش باستاۋشىسى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قازاقتا» جاريالانعان «وقۋ مەر­زىمى», «باستاۋىش مەكتەپ», «مەك­تەپ كەرەكتەرى» اتتى ماقالالارى ۇلتتىق تازا قازاق مەكتەبىن قالىپ­تاستىرۋ جولىنداعى ايقىن باعى­تىمەن, عىلىمي تۇجىرىمدار تۇيىندەلگەن بىلىك­تىلىگىمەن, كوكەيگە قونىمدى ويلىلىعىمەن وزىنە تارتادى»دەپ جازادى بەلگىلى احمەتتانۋشى ءومىرحان ءابديمان ۇلى.

ۇلت پەن ءتىلدىڭ بىرلىگى – حالىق الەۋەتىنىڭ, ۇلت رۋحانياتىنىڭ پار­مەندى بولۋىنىڭ كەپىلى. شوقان, ىبىراي, اباي ءومىر سۇرگەن زاماندا, ودان كەيىن دە ورىستاردىڭ زور ىقپالىنان قازاق ۇلتىنىڭ اتاۋى قاساقانا اتالماي, «قىرعىز» دەلىنىپ كەلدى. ىبىراي ءالتىنساريننىڭ تۇڭعىش وقۋلىعىنىڭ «قىرعىز حرەس­توماتياسى» دەپ اتالۋى وسىنىڭ ايقىن ايعاعى بولسا كەرەك. تۋعان حالقىنىڭ ءتول اتىن قايتا جاڭعىرتۋ ماقساتىندا, احاڭدار ۇلت ءباسپاسوزىن «قازاق» دەپ اتادى. احاڭنىڭ ءوز سوزىنە جۇگىنەلىك: «اتالى جۇرتىمىزدىڭ, اۋداندى ۇلتىمىزدىڭ ارۋاقتى اتى دەپ, گازەتىمىزدىڭ ەسىمىن «قازاق» قويدىق». ول گازەتتەگى قىزمەتى تۋرالى مىناداي اقپارات قالدىرعان: «1913 جىلى «قازاق» گازەتىن ۇيىم­داستىردىم. ونىڭ رەداكتورى رە­تىندە قىزمەت اتقاردىم. اتالمىش گازەتتى رەداكتسيالاپ جۇرگەندە, بىرنەشە مارتە اكىمشىلىك جولمەن ايىپ تارتىپ, تۇتقىندالدىم... 1917 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن رەداكتور بولىپ ىستەدىم». ارىپتەسى, پىكىرلەسى م.دۋلاتوۆ بۇل جونىندە: «پۋبليتسيست رەتىندە احمەت بايتۇر­سىن ۇلى ەشقانداي قاراجات بولماسا دا, 1913 جىلدىڭ باسىندا ورىن­بوردا, شىن مانىندە, تۇڭعىش قازاق گازەتى «قازاقتىڭ» نەگىزىن قالاپ, ونىڭ بەتىندە قازاق حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن باتىل ءسوز ەتىپ وتىردى» دەپ جازادى. گازەت شىعارۋ وڭاي­عا تۇسپەگەنىن مىرجاقىپتىڭ «رە­داكتسيادا ءجيى-ءجيى ءتىنتۋ بولىپ تۇ­راتىن. ا.بايتۇرسىن ۇلىن گۋبەر­ناتورعا, نە جاندارم باستىعىنا ءجيى جاۋاپقا شاقىراتىن» دەگەن ءسوزى دە اڭعارتادى.

الاش ارىستارى گازەتتى ۇلتقا قىز­مەتتىڭ پارمەندى قۇرالى سانادى. «قازاق» گازەتى 1913 جىلعى اق­پاننان 1918 جىلعى قىركۇيەك ايى­نىڭ سوڭىنا دەيىن شىعىپ تۇردى. احمەتتانۋشى ءو.ءابديمان ۇلىنىڭ سوزىمەن ايتار بولساق, «وسى بەس جىل ىشىندە ەل تىلەگىنىڭ وزەكتىسىن, جۇرت قامىنىڭ ەڭ كەرەكتىسىن تاۋىپ سويلەۋگە تىرىستى». ا.بايتۇرسىن ۇلى «قازاقتاعى» العاشقى ماقالاسىندا گازەتتىڭ قوعام ومىرىندە اتقاراتىن ءرولىن ايقىندادى. گازەتتىڭ بىرنەشە قاسيەتىن سارالاپ, ونىڭ ءبىرىن بىلايشا سيپاتتايدى: «گازەت – حالىققا ءبىلىم تاراتۋشى. گازەتتەن جۇرت ەستى­مەگەنىن ەستىپ, بىلمەگەنىن ءبىلىپ, بىرتە-بىرتە ءبىلىمىن مولايتىپ, پاراساتىن جەتىلدىرەدى».

حالىق ءۇشىن گازەتتى قاجەت سانا­عان احاڭ ونەگەسى بۇگىندە گازەت وقۋدى قالامايتىن ادامدارعا جۇعىستى بولسىن دەيمىز. كەزىندە ى.التىن­سارين دە, س.كوبەەۆ تە مۇعالىم­دەردى گازەت-جۋرنال وقۋعا ۇندەگەن. وقىمايتىن مۇعالىم وزگە­لەردى وقىتىپ جارىتپاسى انىق. وسى ماسەلە تۋراسىندا جاز­عان ماقالامنىڭ ءبىرى كەزىندە «قا­زاقستان مۇعالىمى» گازەتىندە, ەكىن­شىسى «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريا­لاندى.وقىمايتىن پەداگوگتى تولىق­قاندى مامان دەۋگە اۋىز بار­مايدى. ول شاكىرتتەرىنە گازەت-جۋرنال, كىتاپ وقۋعا كەڭەس بەرە ال­ماسى انىق. وسى تۇستا «كىتاپ وقۋعا قۇشتار مەكتەپ» جوباسى تىلگە ورا­لادى. گازەت وقۋعا ق ۇلىق تا­نىت­­­پاعان پەداگوگتىڭ بۇل شاراعا قالايشا «اتسالىسىپ» جۇرگەنىنە تاڭعالاسىڭ. بۇل پروبلەمانى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى كوتەرگەنى ءجون بولار ەدى. مۇعالىم ەڭبەگىن باعالاۋ رەيتينگىسىندە ونىڭ گازەت-جۋرنالعا جازىلۋ, ماقالا جازۋ بەلسەندىلىگى ەسكەرىلسە, وقيتىن, شى­عارماشىل پەداگوگتەر سانى ارتاتىنى انىق. «بولماساڭ دا, ۇقساپ باق, ءبىر عالىمدى كورسەڭىز» دەمەكشى, جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ جولىندا احاڭ تاعىلىمىنان ءنار الۋ, ول ءۇشىن ۇلت ۇستازى مۇراسىنا جيىرەك ءۇڭىلۋ, ۇلى تۇلعاعا قاراپ وي تۇزەۋ ماڭىز­دى,پايدالى بولماق.

بيالاش سۇيىنكينا,

ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى

قوستاناي