قازىعۇرتتىڭ كۇنشىعىس بەتكەيىندە تاۋ بوكتەرىن قۋالاي اعىپ جاتقان وزەن-جىلعالار كوپ. سۋىقبۇلاق, كوكىبەل, جىگىرگەن, ۇياسۋ, قارجانسۋ, قاراباۋ وزەندەرى, تۇربات جاقتان كەلەتىن شاربۇلاق وزەنى – ءبارى جاڭابازار اۋىلىنىڭ تۇسىندا كەلەس وزەنىنە قوسىلىپ جاتادى. وسى اۋىلعا كەلەتىن ۇلكەندى-كىشىسى بار قوناق تا ۇزىلمەيدى. ولاردىڭ باسىم بولىگى قىمىزعا قىزىعىپ تا كەلەدى. ءبىز ايتقان ءداستۇردى جەرگىلىكتى جۇرت – «قىمىز جيىنى» دەپ اتايدى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءبىر ۇيدە باس قوسىپ, قىمىز ءىشىپ, ءوزارا اڭگىمە-دۇكەن وتكىزەتىن ءۇردىسى 1950 جىلدان بەرى بار ەكەن. قاريالاردىڭ اڭگىمەلەۋىنشە, كەڭەس وكىمەتىنىڭ داۋىرلەپ تۇرعان كەزىندە بۇل وڭىردە 60-تان استام ۇساق ۇجىمشار بولعان. سول كەزدە الىس-جاقىن اۋىلداردان اتپەن, ەسەكپەن جاڭابازار اۋىلىنا كەلىپ, قىمىز ءىشىپ قايتاتىندار از بولماعان. سۋسىنداۋدىڭ سەبەبىمەن كەلگەندەر ءوزارا اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, جاڭالىق حابارلارىن ايتىپ, شارۋا جايىن اقىلداسىپ وتىرعان.
كەيىن بىرنەشە ۇساق ۇجىمشار بىرىكتىرىلىپ, 1963 جىلى جاڭابازار اۋىلىنان «كوممۋنيزم» قوي كەڭشارى قۇرىلعان ەكەن. بەرتىنىرەكتە, ياعني 1997 جىلى اۋىل ازاماتتارى «قىمىز دامگە» جيىلىپ, بۇگىندى سارالاي ەرتەڭگى كۇندى ويلاپ «قاراباستاۋ» وندىرىستىك كووپەراتيۆىن قۇرۋعا شەشىم قابىلداعان. دەگەنمەن, «ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋدى ارتىق» كورگەندەر قاتارى كوبەيىپ, وندىرىستىك كووپەراتيۆ جۇمىسىن توقتاتادى. ءار شارۋا ءوز ۇلەسىن ءبولىپ الادى. ۋاقىت ءوتىپ, ەل ىشىندە قۇرىلىمدىق نەمەسە شارۋاشىلىق باسقارۋدا وزگەرىستەر بولىپ جاتقاندا, كوپتى كورگەن قاريالاردىڭ قالاۋىمەن بۇرىننان قالىپتاسقان «قىمىز-جيىن» ءداستۇرى جوعالعان جوق. شيرەك عاسىر بويى قاريالاردىڭ اڭگىمەسىنە قانىعىپ, وسى جيىننىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن قالتاي سەيىتماتوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اقساقالدار باستاعان باسقوسۋعا كەلگەندەر بوي جازىپ, كوڭىل كوتەرىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. قىمىز بۇل كۇنى جۇرتتى جاقىنداستىرىپ تاتۋلىققا ۇندەۋگە, اداسقاندى تۋرا جولعا, تەنتەكتى تەزگە سالاتىن, ەل ىشىندەگى داۋ-دامايدى, تۇرمىستىق ماسەلەلەردى شەشەتىن, ءبىر-بىرىنە قىرىن قاراپ جۇرگەن ەكىجاقتى ىمىرالاستىرىپ, تاتۋلاستىراتىن, اۋىلدىڭ بىرلىگى مەن بۇتىندىگىن, بەرەكەسىن cاقتاۋعا دانەكەر بولاتىن سۋسىنعا اينالادى. مۇنى ءبىز قىمىزدىڭ تاعى ءبىر قاسيەتىنە بالاپ وتىرمىز. وعان ادامنىڭ فيزيكالىق جاعدايىن وڭالتىپ, تابەتىن اشاتىن, اس قورىتۋدى جاقسارتاتىن جانە باسقا دا پايداسىن قوسىڭىز.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى جاڭابازارلىقتار بۇل ءداستۇردى ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇستى. جەرگىلىكتى بەلسەندىلەردىڭ باستاماسىمەن «جاڭابازار ارداگەرلەرى» قوعامدىق بىرلەستىگى قۇرىلدى. وسىدان توعىز جىل بۇرىن اۋىل اقساقالدارى باس بولىپ, دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن ورتالىق ەلدى مەكەننىڭ كوركىن اشاتىنداي ادەمى عيمارات بوي كوتەردى. ماڭدايشاسىنا «ارداگەرلەر ءۇيى» دەپ, ودان تومەنىرەك «قىمىزحانا» دەپ جازىلىپ قويىلدى. «جومارت جانداردىڭ دەمەۋىمەن 21 ملن تەڭگە قاراجات جينالىپ, قىمىزحانا عيماراتىن 2013 جىلى ماۋسىمدا باستاپ, قاراشادا سالىپ بىتىردىك. نۇرلان قۇرالوۆ, جاراس ەرتاەۆ سىندى كاسىپكەرلەر جانە اۋىل تۇلەكتەرى, تۇرعىندارى ەلەۋلى دەمەۋ كورسەتتى. يگىلىكتى ىسكە سول كەزدەگى وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ ارنايى كەلىپ, جاڭا عيماراتتىڭ لەنتاسىن قيدى», دەيدى قالتاي سەيىتماتوۆ.
قۇرىلىس كومپانياسىندا پروراب بولىپ ىستەگەن ق.سەيىتماتوۆ اقساقالداردىڭ تاپسىرۋىمەن عيماراتتىڭ جوباسىن سىزىپ, جۇمىسقا باسشىلىق جاساعان. وزگەشە ورنەكپەن سالىنعان ءساندى دە ساۋلەتتى «ارداگەرلەر ءۇيى» كوڭىل سۇيسىنتەدى. كورمە زالى, ناماز وقيتىن, قوناق بولمەلەرى بار عيماراتتا قىمىزحانانىڭ وتكەنىنەن سىر شەرتەتىن دەرەكتەر دە ورنالاستىرىلعان. دەرەكتەردە جاڭابازار ەلدى مەكەنىندە ءىرى بازار بولعانى, سول ءوڭىردىڭ 10-15 كولحوز باسشىسى بىرلەسىپ, «جاڭابازار قىمىزحاناسىنىڭ» نەگىزىن قالاعانى ايتىلادى. ولاردىڭ قاتارىندا ءادىل, ءالىمباي, تىلەمىس, ارىنتاي, نازىرقۇل, يسەباي, زيامەت, نۇرجان, بەكمىرزا جانە تاعى دا باسقا ەل باسقارعان ازاماتتار بولىپتى. بۇگىندە الدىڭعى بۋىن اتالاردىڭ ۇرپاقتارى وسىناۋ ىزگى باستامانى جالعاستىرىپ كەلەدى. مىسالى, عاسىر جاساپ 103-ىندە ومىردەن وتكەن ايتباي بايمۇراتوۆ اقساقال اپتا سايىنعى جيىننىڭ تۇراقتى قاتىسۋشىسى بولعان. جاڭابازارداعى رۋحاني ماڭىزى بار باسقوسۋعا بۇگىندە 55 ادام تىركەلىپتى. ارينە, جىل سايىن ۇرپاقتار الماسادى. ومىردەن وزعان اقساقالداردىڭ ورنىنا ۇلدارى كەلىپ قاتىسادى. ءسويتىپ, ۇرپاق ساباقتاستىعى جالعاسىن تابادى. بۇل ورتاعا قوسىلعىسى كەلەتىندەر دە كوپ. الايدا ولارعا قويىلار تالاپ جوعارى. ەلگە ابىرويلى, وزىندىك ايتار ءسوزى, ۇلگى ەتەر ونەگەلى ءومىر جولى بار 60-تان اسقان جاندار ارنايى كوميسسيانىڭ ىرىكتەۋىنەن وتكەندە عانا قاتارعا قوسىلادى ەكەن. ول كوميسسيانىڭ توراعاسى ەلگە ەسىمى ءمالىم جۋرناليست جورابەك سۇيەۋبەكوۆ. اتا سالتىن جاڭعىرتقان اۋىل قاريالارىنىڭ بۇل ونەگەلى تىرلىكتەرى وزگە وڭىرلەرگە دە ۇلگى بولعانىن قالايتىندار دا كوپ.
«باسقوسۋىمىز ۇزىلگەن ەمەس. كەزەك بويىنشا كەستە جاسالعان. تەك پاندەميا كەزىندە جانە كەشەگى «قاڭتار قاسىرەتى» اتانعان كۇندەرى توقتاتىلدى. سونداي-اق قاسيەتتى ورازا ايىندا ءۇزىلىس جاسايمىز. جەكسەنبى كۇنگە قىمىزدى جەرگىلىكتى ءتورت وتباسى دايىندايدى. شامامەن 100-120 ليتر قىمىز ىشىلەدى. سونداي-اق سول كۇنگە ارناپ تاندىر نان جاباتىن وتباسى بار. ءار جيىندا سارى قىمىزدى سارقىپ ءىشىپ, وتكەن قىستى قورىتىپ, كەلگەن كوكتەمنىڭ, جاڭا تىرشىلىكتىڭ جۇمىسىنا نۇسقاۋشىلىق جاساۋ دا وسى قاريالاردىڭ ەنشىسىندە. مال ۇرلىعى بولعان جاعدايدا كىنالىنى انىقتاپ, شەشىمىن ايتاتىن وسىنداعى قاريالار. ودان بولەك, ءوز ەڭبەگىمەن شارۋا قوجالىعىن اشىپ, كاسىپكە بەت بۇرعان ازاماتتاردىڭ ەڭبەگىن كوپشىلىك الدىندا ايتىپ, جالقاۋ جانداردىڭ نامىسىن قامشىلاپ تا وتىرامىز. كەيدە اتقامىنەر قالتالى ازاماتتار دا اقساقالداردان اقىل-كەڭەس سۇراپ كەلەدى. قينالعاندارعا قولۇشىن سوزىپ, كەڭەس ايتىپ, اق باتاسىن بەرۋ «قىمىزحانا» مۇشەلەرىنىڭ مىندەتىنە اينالعان. قاريالار دەگەنىمىزبەن ارامىزدا جاستار دا از ەمەس. مىسالى, جاسى ۇلكەنىمىز پالمات انارباەۆ 87-دە بولسا, عاني ساپاراليەۆ 31 جاستا», دەيدى قالتاي قاريا.
«جاڭابازار ارداگەرلەرى» قوعامدىق بىرلەستىگى قايرىمدىلىق جاساۋدان دا كەندە ەمەس. بىرلەستىك مۇشەلەرى ارىس قالاسىندا بولعان جارىلىستان زارداپ شەككەن وتباسىلارعا, ماقتاارال اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ ۇيلەرىن سۋ شايىپ كەتكەن كەزدە دە قولدان كەلگەن جاردەمىن ايامادى. اۋىلدىڭ ءبيى تاڭىربەرگەن قۇرالباەۆ باستاپ, كاسىپكەرلەردى ۇيىمداستىرىپ, ناقتى ماتەريالدىق كومەك كورسەتتى. جىل سايىن اۋىل اكىمدىگىنىڭ تىزىمىندەگى تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردىڭ ارقايسىسىنا ازىق-ت ۇلىگىن جەتكىزىپ, قايىرىمدىلىق جاساعان ازاماتتار دا از ەمەس.
ءيا, قىمىز ءيسى بۇرقىراعان جاڭابازاردا ءار جەكسەنبى كۇنى ىشىلەتىن ۇلتتىق سۋسىن مەن ءماندى ءماجىلىس تالايعا ۇلگى ەتەرلىك ءىس. ارنايى تاپسىرىسپەن الدىرىلعان قىمىزدار كىل بابىندا. ساۋمال, دونەن, قۇنان, بەستى مەن سارى قىمىز بولىپ تاڭ اتقان سايىن اتاۋى ارتا بەرەتىن بيە ءسۇتىنىڭ ەمدىك قاسيەتىن ەرتە باستان بىلگەن جاڭابازارلىقتار سالاماتتى ءومىر سالتىن, ۇلتتىق تاعامدى ناسيحاتتاۋدىڭ تىڭ ۇلگىسىن دە كورسەتىپ كەلەدى.
تۇركىستان وبلىسى
