پرەزيدەنت كوپ وكىلەتتىكتى وزىنەن وكىلدىك بيلىككە, پارلامەنتكە, تۇپتەپ كەلگەندە قوعامعا بەرىپ جاتقانداي. ويتكەنى پارلامەنت دەگەنىمىز – قوعام وكىلدەرى. بۇل – قوعامنىڭ ىشىنەن سۋىرىلىپ شىعىپ, ىسكە ارالاسۋعا, پىكىر ايتۋعا, وي ايتۋعا دايىن ورتا دەگەن ءسوز. ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى, قوعامدىق ۇيىمدار, جالپى قوعام ەلدە ءجۇرىپ جاتقان پروتسەستەرگە جانە شەشىم شىعارۋ پروتسەسىنىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە بەلسەندى ارالاسۋى قاجەت. بىراق وسى تۇستا «بۇعان ءبىزدىڭ قوعام قانشالىقتى دايىن؟ بىزدە قانداي الەۋەت بار؟» دەگەن زاڭدى سۇراقتار تۋىندايدى. ءبىز وسىعان دەيىنگى كەزەڭدە ساياسي ىرىقسىزداندىرۋعا قوعام دايىن ەمەس دەپ كەلدىك. سەبەبى «قوعامنىڭ ساياسي, قۇقىقتىق ساۋاتى جەتپەي جاتىر, قازىر ەركىنە جىبەرسەك, يە بولا الماي قالامىز» دەگەن ويلار ايتىلىپ ءجۇردى. ال قازىر تولىقتاي ىرىقسىزداندىرساق, ءسىز بەن ءبىز داۋىس بەرەتىن پارتيالاردىڭ العا شىعاتىنىنا سەنىمدىمىز بە؟ سەبەبى بولىپ جاتقان وقيعالاردى باعالاۋعا, وعان ءۇن قوسۋعا قوعامنىڭ قازىرگى جاعدايى جانە باسىم كوپشىلىكتىڭ تانىم-ءبىلىمى ءبىز ويلاعانداي دەڭگەيدە ەمەس.
جۇمىس بارىسىمەن اۋىل-ايماقتاردى كوپ ارالايمىز, اۋدانداردا بولامىز. مەكتەپتەرگە كوپ بارىپ, مۇعالىمدەرمەن كوپ سويلەسەمىز. سوندا بايقايتىنىمىز, وكىنىشكە قاراي, وڭىرلەردەگى جاعداي ءماز ەمەس. ماسەلەن, دۇنيەجۇزىلىك بانك وتكەن جىلى ادام كاپيتالى يندەكسى ەسەبىن جاريالادى. 2017 جىلدان بەرى بۇل ەسەپ بارلىق ەلگە قاتىستى جاريالانىپ كەلە جاتىر. سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا بەرگەن باعاسى 63 پايىز. ياعني, ءبىز بالا تۋعاننان باستاپ 18 جاسقا دەيىن ونىڭ تولىق الەۋەتىن اشۋعا قاجەتتى دۇنيەنىڭ 63 پايىزىن عانا بەرىپ وتىرمىز. قازاقستانداعى وقۋشىلاردىڭ 1 پايىزى عانا ولاردىڭ باعاسى بويىنشا ساپالى دەپ ايتۋعا بولاتىن ءبىلىم الىپ وتىر. ەلىمىزدە 3,5 ملن وقۋشى بار, ال ارنايى باعىتتا وقيتىن بالا سانى 35 مىڭنىڭ اينالاسىندا عانا. ادام كاپيتالىنىڭ يندەكسى, شىن مانىندە, ءبىز ايتىپ وتىرعان ۇلتتىق مۇددە ماسەلەسىنە تىكەلەي قاتىستى. سەبەبى, ول تەك بالالاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن عانا ەمەس, ازاماتتىق ۇستانىمىن, ساۋاتىن, ەلدە بولىپ جاتقان پروتسەستەردى دۇرىس ءتۇسىنۋى – جالپى ازامات رەتىندە دۇرىس ءوسىپ-ءونۋى مەن ءتيىستى دەڭگەيدە دامۋىن بىلدىرەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قوعامنىڭ ءوسۋى, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ پەرسپەكتيۆالىق دامۋ مىندەتتەرىنە قانشالىقتى ساي؟ بۇل ۇدەرىسكە قانداي ۇلەس قوسا الامىز؟ نە ىستەي الامىز؟ قازىرگى تاڭدا وسى سۇراقتارعا مەيلىنشە كوپ كوڭىل ءبولىنۋى قاجەت دەپ سانايمىن. جاڭا قازاقستان جاڭا مەكتەپتەن باستالۋى كەرەك. سەبەبى, ەلىمىزدەگى قازىرگى مەكتەپتىڭ جاعدايى, ۇستازداردىڭ بۇگىنگى دەڭگەيى, بالالاردىڭ قازىرگى الىپ وتىرعان ءبىلىمى ءبىزدىڭ قويىپ وتىرعان ماقساتتارعا ساي ەمەس.
ەكىنشى جاعى, ءبىز زيالى قاۋىم تۋرالى كوپ ايتامىز. بۇگىنگى باسقوسۋدىڭ دا ماڭىزى وتە زور. اسىرەسە ۇلت مۇددەسى دەگەن ۇعىمنىڭ توڭىرەگىنە ۇيىسا الاتىن ورتا قايدان پايدا بولادى؟ ول دا اسپاننان تۇسپەيدى. ونى دا بىرەۋ تاربيەلەۋى كەرەك, ونى دا بىرەۋ ءوسىرىپ, جاعدايىن جاساۋى قاجەت. ىلگەرى دامىعان ەلدەردىڭ مىسالىنا كوز سالساق, مۇنداي مەملەكەتتەردە بۇل ماسەلەمەن جۇيەلى تۇردە اينالىسادى. بۇل سۇراق ۇيىمداستىرىلعان, ۇيلەستىرىلگەن بەلگىلى ءبىر ورتادا تالقىلانادى. مۇنداي ورتا دامىعان ەلدەردە مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ قالىپتاسا باستايدى. ماسەلەن, اعىلشىن قوعامىندا ەلدى تاربيەلەيتىن ارنايى مەكتەپتەر بار. ول مەكتەپتەردە «سەن وسى ەلدىڭ ازاماتىسىڭ», «وسى مەملەكەتتىڭ تىرەگىسىڭ», «قانداي ماماندىقتى تاڭداساڭ دا, سەن ەڭ ءبىرىنشى وسى ەلدىڭ ازاماتى رەتىندە ويلاۋعا جانە ارەكەت ەتۋگە دايىن بولۋىڭ كەرەك» دەگەن ۇلتتىق مۇددەنى بالاعا كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ سانالارىنا ءسىڭىرىپ وسىرەدى. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ماقساتىمىز ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم بەرۋ ەمەس, ازامات تاربيەلەۋ, مىنەز قالىپتاستىرۋ بولۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, بىزدە مۇنداي مەكتەپتەر ءالى قالىپتاسا قويعان جوق. بۇل سۇراق كوتەرىلسە, ۋنيۆەرسيتەتتەرگە, ودان ءارى قاراي قوعامدىق ينستيتۋتتارعا كەلىپ تىرەلەدى. ال ازامات ءوسىرۋ, ساپالى قوعام ءوسىرۋ ينفراقۇرىلىمى بولماسا ءبىزدىڭ ۇزاقمەرزىمدى بولاشاق تۋرالى ايتۋىمىز قيىن.
راۋان كەنجەحان,
Bilim Media Group جشس ديرەكتورى
